Духоўны свет жанчыны ў лірыцы кахання е. Лось І г. Каржанеўскай




Дата канвертавання10.04.2017
Памер73.97 Kb.
Ірына Шматкова

ДУХОЎНЫ СВЕТ ЖАНЧЫНЫ Ў ЛІРЫЦЫ КАХАННЯ Е. ЛОСЬ І Г. КАРЖАНЕЎСКАЙ



Адно з прызначэнняў паэзіі - раскрыць духоўны свет чалавека, а яго, зразумела, немагчыма ўявіць без пачуцця кахання. Зрэшты, нездарма кажуць, што вершы самі пачынаюць пісацца ў закаханага чалавека. Слушна піша У. Гніламёдаў: "Паэзія паказвае, што пачуццё кахання дапамагае чалавеку глыбей і паўней адчуваць свет, прыгажосць яго аб'ектыўнай рэальнасці" [1, 94].

Інтымная лірыка Е. Лось, Г. Каржанеўскай надзвычай багатая на эмоцыі і перажыванні. Паглыбляючыся ў яе змест, перажываеш радасць і сум чалавечай душы. Інтымная лірыка паэтэс-жанчын асабліва пачуццёвая. Іх лірычны свет напоўнены каханнем і любоўю. Яны шматгранна раскрываюць духоўны свет беларускай жанчыны. Паэтэсы ў інтымнай лірыцы выявілі асаблівасці жаночай псіхалогіі і ментальнасці, складаныя перыпетыі жаночага лёсу.

Е. Лось пісала: "Галоўнае ў любві - любоў" [5, 252]. Нельга не пагадзіцца. У гэтых словах заключаны важны духоўна-філасофскі сэнс, які выяўляецца праз вызначэнне сутнасці слова-паняцця ў глыбока асабовым аспекце. "Люблю любоў" - сустракаем выраз у невялікім цыкле "Чатыры лісткі". Паэтэса гаворыць, што каханне пераўтварае чалавека, яе шчырасць аўтарскай інтанацыі выяўляе важнае, сапраўднае ў жыцці жанчыны: "У дні кахання і глядзіш мілей, // і не пакрыўдзіш нават мураша... // Люблю любоў за тое, што дабрэй // з ёй робіцца ўдзячная душа" [5, 169].

У інтымнай лірыцы Е. Лось вызначальныя матывы шчасця і дабрыні. "Дзе ж ты, шчасце маё, ці блізка?" [4, І, 58] - прагучала запытанне з вуснаў паэтэсы. Паэтэса выказвалася па-жаночаму шчыра пра тое, што яе хвалявала: чаканне, шчасце і радасць мацярынства, жаданне кахаць і быць каханай...

Цікава тое, што інтымная лірыка ў паэзіі Е. Лось значна шырэй прадстаўлена ў больш сталы перыяд жыцця і творчасці. Пазней, калі жыццё раскрылася ва ўсіх сваіх складанасцях, у каханні паэтэсе адкрыліся таямніцы чалавечай душы. І каханне з яе вершаў паўстае ўжо не бестурботнае, яно раніць, прымушае горка пакутаваць, прыносіць расчараванні, здраду, адзіноцтва.

Створаныя ёй псіхалагічна складаныя сітуацыі - гэта па сутнасці лірычныя міні-драмы. Любоўныя вершы у зборніках Е. Лось "Яснавокія мальвы", "Перавал", "Галінка з яблыкам" маюць у асноўным драматычны характар, асобныя з іх змяшчаюць у сабе канцэпцыю трагізму. Е. Лось выказвае і тамленне, і нараканне, і боль - увесь драматызм закаханай душы: "Чаму з табой не выйшла, не прайшла? // Чаму замерлі словы на губах? // Чаму цябе я далям аддала // І той, што ходзіць па маіх слязах!.." [6, 67]. Гэты верш кранае спавядальнай даверлівасцю, асаблівай пачуццёвасцю і эмацыянальнай ацэначнасцю метафары "той, што ходзіць па маіх слязах".

Але ўсё ж, якім бы цяжкім ні было выпрабаванне каханнем, колькі б пакут яно ні прыносіла, без яго лірычная гераіня Е. Лось не можа існаваць: "Мучаюся - дык кахаю, а кахаю - дык жыву" [5, 271].

Складанасці, цяжкасці кахання Е. Лось давялося зведаць, на жаль, на ўласным лёсе. Яе каханне пацярпела крах, і яна вымушана была застацца адна са сваім маленькім сынам. Можа таму так выразна ў яе творчасці дамінуе матыў адзіноты. Напрыклад, у вершы "Адна": "Адна душой на белым свеце // Жанчына нешчаслівая!" [5, 123]. Аднак тут жа, але ў іншым творы, матыў адзіноты набывае зусім іншае гучанне-трактоўку. Гэтае наканаванне лёсу ўспрымаецца жанчынай як дар і жыццёвая рэальнасць: "Мне добра, калі я адна, // адна ад цямна да цямна, // Я тады адчуваю паўней, // я тады разумею значней. // І "замкаў" тваіх не бяру, // і нічога ў людзей не бяру..." [5, 164].

У вершы "Не вінаваты высакосны год..." Е. Лось адмаўляецца шукаць вінаватых у сваім няшчасці. Гэта яна сама "Нядобра спланавала свой паход // За песнямі, за шчырасцю кахання!" [5, 311]. Паэтэса зноў і зноў жыве надзеяй на шчасце, асабліва калі надыходзіць вясна і ўсё жывое ў чаканні цуду, квітнення новага жыцця: "Я вясну // душой сустракаю, // я вясновых цудаў чакаю... // Зараз нешта такое здарыцца, // аб чым нават не марыцца!" [5, с. 338].

А ў драматычным "Бараўлянскім сшытку" Е. Лось робіць высновы пра неабходнасць беражлівых адносін да гэтага пачуцця, якое яшчэ раз атаясамліваецца са шчасцем: "...маладая, маладая, // ужо тады магла шчаслівай быць... // Вясна людзей каханню навучае, // а хто ж любоўю вучыць даражыць?" [5, 352].

Каханне, як дарэчы і ўсё жыццё чалавека, можна параўнаць з прыродным кругазваротам: вясна - абуджэнне пачуцця, лета - яго красаванне і паўната, восень - яго дары, зіма з яе холадам, завеямі - расчараванне і гібель. І вельмі добра, калі людзям удаецца сагрэць у зімовую сцюжу гэтае святое пачуццё і не даць яму патухнуць, каб увесну яно зноў запалымнела прамяністым агнём. Е. Лось раскрыла эвалюцыю гэтага пачуцця ў душы і лёсе жанчыны, стварыла своеасаблівы "інтымны дзённік", лірычную аўтабіяграфію.

Што тычыцца паэзіі кахання Г. Каржанеўскай, то неабходна вылучыць як агульныя, так і адметныя рысы яе вершаў у параўнанні з вершамі Е. Лось. Яе лірыка такая ж прачулая і летуценная, ціхая і роздумная. Яна гэтак жа ўслаўляе каханне, праўда, яно ў яе больш шчаслівае. У яе жаночым лёсе важнае месца займае сям'я, дзеці. Кахаць для паэтэсы - значыць жыць. Пачуццё кахання можа забіць толькі проза жыцця, няўвага і абыякавасць, тады яе сэрца лёгка засмучаецца, губляе акрыленасць. Для Г. Каржанеўскай пачуццё кахання атаясамліваецца са спагадай, пяшчотай і жалем (нездарма у народзе рэдка ўжываюцца словы "я цябе кахаю", яны звычайна гучаць як "я цябе жалею"): "Пяшчота, спагада і жаль // Хіба не замена каханню? // Амаль не заўважна мяжа, // А ў позірку ўсё ж - // запытанне" [2, 34].

Паэтэса ў сваёй лірыцы раскрывае шырокую гаму матываў кахання - ад радасных да элегічных. Дарэчы, неабходна заўважыць, што любоўныя пачуцці ў Г. Каржанеўскай менш паэтызуюцца на фальклорны лад, і вершаў, напісаных у гэтым стылі, няшмат: "Што каханы сто разоў...", "Не ідзе міленькі мой" і іншыя. Паэтэса раскрывае сваё ўласнае, асабіста-інтымнае. Яе лірычны свет паўстае душэўна ўраўнаважаным у процівагу інтымнай паэзіі Е. Лось. І ўсё ж з унутраным спакоем і разважлівасцю мяжуе вельмі жаноцкае пачуццё. Стан закаханасці перажываецца як асалода і шчасце: "...Калі з рукою // сплецена рука - // Нішто мяне са шляху // збіць не зможа. // Гармонія вяртаецца ў свет, // Дзе столькі без карысці // зруйнавана. // І шчасце ўжо не цацачны макет, // А годны гмах, // дзе жыць наканавана" [3, 210].

Свет кахання асабіва шматранна ўвасоблены ў лірычнай драме Г. Каржанеўскай "Асенні мёд". Яна складаецца з трох частак-дзей: "Рай", "Апраметная" і "Раўнавага":

Пачынаецца драма з пралогу, у якім лірычная гераіня запрашае свайго каханага адгарадзіць "кавалачак раю" сярод грэшнага свету: "Навокал варожасць, // а з намі - лагода, // І вусны да вуснаў, і рукі да рук" [2, 116].

У першай дзеі лірычная гераіня ўяўляе сябе Евай, якая прапануе каханаму забаронены плод. Героі адчуваюць шчасце спаўна. І ўсё ж нельга разабрацца: для Яе Ён "пакаранне ці дар". Лірычная гераіня наталяецца радасцю, адчувае сувязь з небам, усіх любіць і цешыцца "праменна"; задаецца пытаннем: "Як людзі ў свеце // знаходзяць адзін аднаго?" [2, 120]. Каханыя пазнаёміліся на веснавое свята Юр'я, з надыходам кахання. "Гармонія вяртаецца ў свет" [2, 121], і сонца ззяе для закаханых, і вецер заціхае таксама для іх. А самае галоўнае - з надыходам кахання змяняюцца самі людзі, для лірычнай гераіні "кожны дзень - як падарунак".

У другой дзеі "Апраметная" настрой мяняецца. Каханы задае пытанне сваёй абранніцы: "Нашто ты мяне палюбіла?" // - З усмешкай, з папрокам нібы" [2, 128]. Калі лірычная гераіня страчвае каханне, "Ў горадзе вецер і сыпле крупой". Каханая лічыць сябе падманутай, усё навокал для яе робіцца пустым, бессэнсоўным.

У трэцяй дзеі "Раўнавага" героі зноў знаходзяць наталенне, і зноў для лірычнай гераіні "Жыццё сканцэнтравана на адным - // Адным табе" [2, 141]. Каханыя просяць адзін у аднаго прабачэння, яны жывуць адным узаемным пачуццём. Сум прыносіць расстанне, радасць - сустрэча. Экзістэнцыяльнае разуменне свету, часу прыходзіць да сталай жанчыны: "Мінулае мінецца - і тады // Інакшай стану я, зыначышся і ты" [2,149]. Напрыканцы драмы героям адкрываецца вышэйшая таямніца свету, якую можна спазнаць, прайшоўшы праз усе няшчасці і мукі. Гераіня "ўдзячна дню, пражытаму не марна", і слова "каханне" яна замяняе словам "любоў". Гучыць матыў ўдзячнасці за новае прасвятленне, за якое яна гатова аддаць усё: "За новае, яснае ў сэрцы святло // Аддам і гардыню, // і страсць, // і свабоду я" [2, 153]. Г. Каржанеўская радуецца, што ёй адкрылася ісціна - жыццё ў гармоніі са светам: "Галоўнае - // ў сугучнасці са светам, // З самой сабой, // і парою гэтай, // З імжою // і празрыстасцю нябёс. // З усім, што нёс // і што ўручыў мне лёс" [2, 153]. Тонка, па-майстэрску дакладна ўдалося паэтэсе перадаць рух закаханай душы.

Такім чынам, у творчасці кожнай з паэтэс лірыка кахання займае значнае месца, яны праходзяць праз "выпрабаванне каханнем" (выраз Р. Семашкевіча). Каханне ў іх разуменні патрабуе ад чалавека ўсяго, што ён змяшчае ў сабе. Праз каханне раскрываецца сапраўдная сутнасць асобы. Гэтае пачуццё робіцца духоўна-каштоўнаснай арыентацыяй, што вызначае індывідуальна-асобаснае ўспрыманне і разуменне свету беларускімі паэтэсамі. Каханне ў творчасці паэтэс шматстайнае і багатае на эмацыянальныя адценні, яно ўпрыгожвае і ўзвышае іх унутраны свет. Вобраз кахання як горка-салодкага пачуцця сведчыць пра тое, што паэтэсы разумеюць супярэчлівасць, "плыннасць" унутранага свету чалавека.

Лірыка кахання Е. Лось, Г. Каржанеўскай вызначаецца рысамі інтэлектуалізацыі, філасафічнасці і псіхалагізму. Інтымныя вершы Е. Лось вылучаюцца глыбінёй аўтарскага пачуцця, тонкім лірызмам. Для інтымнай лірыкі Г. Каржанеўскай характэрна амаль поўная адсутнасць фалькларызацыі, у яе вершах выразны любоўна-інтымны пачатак, выяўляецца экзістэнцыяльная заглыбленасць. Паэтэса знаходзіцца ў духоўным пошуку ісціны - жыць у суладдзі са светам, знайсці гармонію- каханне.

У лірыцы кахання Е. Лось, Г. Каржанеўскай увасоблены ўнутраны свет жанчыны, яе любоў да жыцця, ідэал хараства і шчасця, у іх паэзіі зліліся самыя шматстайныя імгненні, з якіх складваецца духоўнае жыццё.

ЛІТАРАТУРА:



  1. Гніламёдаў, У.В. Сучасная беларуская паэзія: творчая індывідуальнасць і літаратурны працэс / У.В. Гніламёдаў. - Мінск: Навука і тэхніка, 1983.

  • 304 с.

    1. Каржанеўская, Г. Асенні мёд: вершы розных гадоў / Г. Каржанеўская.

  • Мінск: Маст. літ., 1999. - 159 с.

  1. Каржанеўская, Г. "Надыдзе хвіліна - і нашыя сцежкі сплятуцца..." / Г. Каржанеўская // Роднае слова. - 1997. - № 8. - С. 10.

  2. Лось, Е. Выбраныя творы: у 2 т. / Е. Лось. - Мінск: Маст. літ., 1979. - Т. 1: Вершы. - 320 с.; - Т. 2: Вершы, паэмы. - 320 с.

  3. Лось, Е. І каласуе даўгалецце / Е. Лось. - Мінск: Маст. літ., 1998. - 367 с.

  4. Лось, Е. Хараство: лірыка / Е. Лось. - Мінск: Беларусь, 1965. - 131 с.


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка