Эсэ Ці скончылася вайна?




Дата канвертавання01.01.2017
Памер374.5 Kb.
Ці скончылася вайна?..
Эсэ
Ці скончылася вайна?..
Каспяровіч В.В.
Ці скончылася вайна? Не, не скончылася. І невідушчы той, хто не пагаджаецца з гэтым неаспрэчным фактам.

Але сучасная вайна далёка адышла ад звычных баявых дзеянняў з акопамі, выбухамі, стрэламі, выпаленай зямлёй і людскімі ахвярамі. Яна перайшла ў іншае вымярэнне, стала з’явай больш глабальнай.

Так, безумоўна, і сёння ў розных кропках зямнога шара перыядычна ўспыхваюць узброеныя канфлікты. Вось толькі цяпер гэта не сама вайна, а ўжо тое, у што яна выліваецца. Такія канфлікты з’яўляюцца вынікам штучна створаных абвастрэнняў эканамічнай, грамадска-палітычнай сітуацыі. Самі ж баявыя дзеянні сталі ўсяго толькі своеасаблівым інструментам у больш складаных працэсах.

Такім чынам, узнікае лагічнае пытанне: якая ж тады яна, сучасная вайна, у якім такім іншым вымярэнні яна дыслакуецца?

Сфера вядзення сённяшніх “баявых дзеянняў” кардынальна змянілася. Асноўнай арэнай для гэтых працэсаў стала інфармацыйная прастора. Такая вайна не мае фізічнай сутнасці. Яна вядзецца ў галовах людзей. Самай магутнай зброяй стала інфармацыя. Ні самалёты, ні танкі не могуць дасягнуць таго, што падуладна СМІ. Стрэлы аўтаматаў замяніліся струменямі інфармацыі з тэлевізараў, манітораў, радыё і газет. Моц гэтай зброі проста фундаментальная. З яе выкарыстаннем цяпер нацкоўваюцца цэлыя народы, узрошчваецца міжнацыянальная нянавісць.

У гэтым рэчышчы варта задумацца пра тое, як можа адбіцца гэтая вайна на мінулым, на фарміраванні гістарычнай памяці нацыі. Пад відам праўды простаму чалавеку могуць падсоўваць чыстую хлусню ці нават проста асвятляць падзеі недакладна, замоўчваць пэўныя факты, тым самым не даючы магчымасці сфарміраваць аб’ектыўнае меркаванне. Вельмі дарэчы ў гэтым кантэксце будуць словы Васіля Быкава: “Праўда ў гісторыі – функцыя адназначная, з яе робяць урокі. З хлусні ніякіх урокаў не зробіш, апроч іншай хлусні”.

Думаючы аб усім гэтым, нават баішся сабе ўявіць, што можна зрабіць і ўжо робяць з гісторыяй, маніпулюючы сучаснымі сродкамі дэзынфармацыі. Чорнае робіцца белым, белае – чорным.

Апошнім часам можна пачуць пытанні аб тым, ці варта столькі ўвагі ў грамадстве надаваць памяці пра Вялікую Айчынную вайну. Канечне варта. Магчыма, у іншым фармаце, але, безумоўна, неабходна несці праз час суровую праўду той вайны, бо не павінны людзі забывацца на сваё мінулае, тым больш на такія эпахальныя і жудасныя падзеі. Ды й як можна забыць тых, дзякуючы каму мы сёння ходзім пад чыстым небам сваёй краіны? Як пісаў яшчэ адзін беларускі класік Уладзімер Караткевіч, “абыякавы да мінулага не мае аніякай інтэлектуальнай перавагі над жывёлай, і таму ёсць першы кандыдат на маральную, а затым і фізічную смерць, і няважна, чалавек гэта ці народ”.

Што тычыцца фармату захавання памяці пра вайну, то тут, магчыма, варта нешта змяніць. Трэба задумацца, ці патрэбна ў наш час рабіць з 9 Мая пампезнае святкаванне з морам забаваў, якія пераўтвараюць гэты дзень ледзь не ў карнавал. Больш старыя людзі, напэўна, адкажуць, што гэта ж свята перамогі, радасці і светлай будучыні. Канечне, не трэба пераўтвараць гэтую дату ў выключна траурную падзею. Рэжысура такіх святаў павінна быць іншай. Перш за ўсё гэты дзень павінен несці памяць аб тагачасных жудасцях і зверствах, аб мільёнах загінулых.

Тая радасць перамогі знаёма толькі людзям, якія на сваім вопыце, спазналі жахі вайны. Для іх перамога – найвялікшая каштоўнасць, падзея, якая назаўсёды застанецца ў памяці, для іх гэта нешта святое. І, зразумела, раней 9 Мая было тым днём, у які яны зноў і зноў перажывалі сканчэнне вайны і пераход да новага, светлага жыцця.

Сёння ж, калі такіх людзей засталіся адзінкі, Свята Перамогі не павінна выглядаць як радаснае баляванне. Такі фармат не зможа выканаць выхаваўчай функцыі сярод маладога пакалення. Бо хіба ж зможа юнак, гледзячы на ўсю гэтую весялосць народных гулянняў, сфарміраваць сабе карціну страшнай, жахлівай, шматахвярнай вайны і зразумець недапушчальнасць яе паўтарэння? І зусім недапушчальна 22 чэрвеня чуць з экранаў тэлебачання словы, што “сегодня наша страна отмечает начало войны”. Сэнсавая канатацыя такой фразы абсалютна недапушчальная!

Але ж многае, што сёння адбываецца, наадварот скіравана на тое, каб сказіць, перавярнуць усю гістарычную карціну падзей вайны. Менавіта з-за гэтага і пачынае ў наш час прарастаць зерне неафашысцкай ідэалогіі. Прычым гэта не толькі групоўкі і суполкі яўнай нацысцкай арыентаванасці. Акрамя гэтага з’явіліся разнастайныя аб’яднанні “антыфа”, якія быццам бы змагаюцца супраць новай “карычневай чумы”. Але калі прыгледзецца да іхняй сутнасці, калі прыслухацца да таго, як яны трубяць на ўсе бакі аб сваёй асаблівай і непаўторнай высокай духоўнасці, то відаць, што гэта і ёсць самая натуральная праява неафашызму. Адсюль узгадваецца прароцкае выказванне Х’ю Пірса Лонга, сенатара ЗША, аб тым, што ў будучыні сапраўдны фашызм будзе хавацца пад назвай антыфашызму. Зразумела, не трэба параўноўваць такія з’явы з сапраўднымі захадамі, накіраванымі на патрыятычнае выхаванне, захаванне памяці, супраць гістарычных фальсіфікацый. Не трэба параўноўваць гэтых радыкальных фанатыкаў з простымі людзьмі, якія памятаюць, што такое сапраўдны фашызм.

З іншага боку, адсутнасць праўдзівай інфармацыі аб вайне на высокім узроўні грамадства прывядзе да з’яўлення пакалення без памяці. А функцыя гісторыі, як згадвалася вышэй, рэч адназначная, з яе выносяць урокі, і, калі памылку не засвоіць, то не можа быць ніякай гарантыі, што яна не будзе дапушчана зноў.

Ужо зараз, падчас відэаапытанняў мінчан на вуліцах горада, сустракаюцца выпадкі, калі людзі (асабліва маладыя) не ведаюць базавых фактаў з гісторыі вайны. Ды ўвогуле ў некаторых проста няма ніякага разумення важнасці гэтых падзей.

Вось, для прыкладу. 9 Мая, Мінскі парк імя Горкага, пасля параду. Ідзе малады чалавек, па адзенні і знешнім выглядзе відаць нефармальная скіраванасць. Пачынае гаварыць па тэлефоне. Сутнасць размовы наступная:

– Привет, с праздником тебя.

– Ага, тебя тоже с праздником) Зиг хайль, ахаха…

Тут нават дадаць няма чаго. Жахліва!

Адсюль жа з'яўляюцца і нелюдзі, якія нажываюцца на слабасці вэтэранаў, абрабоўваючы даверлівых старых без усялякіх згрызот сумлення. Ад адных толькі думак аб гэтым становіцца балюча.

Дык няўжо, сутыкаючыся з такім вось стаўленнем да мінулага, нехта яшчэ сумняваецца ў важнасці і відавочнай неабходнасці захавання гістарычнай памяці? Няўжо не разумеюць, што адсутнасць гістарычнай праўды прывядзе да бязвольнага, сляпога грамадства, у якога не будзе ніякага падмурка? А калі ў грамадства няма асновы, няма вопыту мінулых падзей, яно не можа нармальна функцыянаваць. Яму можна навязаць што заўгодна, яно не здолее разабрацца ў праўдзівасці і прыме любую хлусню.

З гэтым трэба неяк змагацца. І галоўнае тут  – даносіць праўду да людзей. Яны павінны ведаць, што і як было насамрэч, яны павінны ведаць, што адбываецца сёння. Важна, каб у людзей было нейкае агульнае разуменне. Бо сіла народа – у еднасці, згуртаванасці. Таму трэба дзейнічаць насуперак сучасным працэсам, накіраваным на тое, каб раздзяліць грамадства, пасеяць варожасць і настроіць аднаго супраць другога.

Менавіта агульная памяць, значныя падзеі ў гісторыі і павінны быць тым, што аб'ядноўвае людзей. Бо без адзінства і паразумення ці можна быць упэўненым у будучыні без вайны і нянавісці?


Шлях да павагі
Значонак Дар’я Аляксандраўна
Вайна... Нам шмат разоў пра яе расказвалі, і ўсё ж такі мы не можам у поўнай меры ўявіць той невыносны боль, які заключаны ў гэтым слове. Боль праліваецца на зямлю крывавым дажджом, стогне мільёнамі чалавечых галасоў, пранікае ў вушы ціхім шолахам лістоты, якая шамаціць над магіламі загінуўшых салдат, жанчын, дзяцей... Вайна – слова страшнае, злавеснае. Адных яно прымушае скалануцца ад халоднага неўсвядомленага жаху; другіх – з бяссільнай лютасцю сціснуць рукі ў кулакі; трэціх – слаба ўсхліпнуць і заплакаць, выціраючы слёзы са шчок. Чацвёртыя застаюцца нерухомымі, і можа здацца, што яны ніяк не рэагуюць, але калі ты паглядзіш уважліва, то ўбачыш: па іх тварах расцякаецца бледнасць, вусны крэпка сціскаюцца, а ў глыбіні вачэй – сур’ёзнасць і стрыманасць, непрыхільнасць і асуджэнне. Вочы гэтыя робяцца вялікімі-вялікімі, строгімі, бліскучымі, быццам шклянымі, у іх адлюстроўваецца ўвесь свет з яго жудасцямі, і яны нібы вось-вось разляцяцца на вострыя зубчастыя асколкі, каб напаткаць тых, хто дапусціў, хто вінаваты... Усе людзі розныя, пачуцці ў іх таксама розныя, але кожны разумее: слова “вайна” не павінна існаваць. Хай яно знікне, назаўсёды сатрэцца са старонак слоўнікаў! А разам з ім хай спыніцца бессэнсоўная барацьба паміж людзьмі, якая не прыносіць нічога, акрамя незваротнай смерці!..

Няма ні адзінага чалавека, які за сваё жыццё не чуў бы хоць што-небудзь пра вайну. Нам пачынаюць гаварыць пра яе яшчэ тады, калі мы знаходзімся ў глыбокім дзяцінстве, каб мы ведалі, якім хісткім, ненадзейным бывае мір паміж дзяржавамі, каб у нас з’явілася глыбокая павага да тых, хто адваяваў нашу зямлю, каб нас ахапіла ўпэўненае імкненне захаваць тое, што мы маем. Са шкадаваннем скажу, што нам гавораць гэта занадта часта і настойліва, таму галоўны сэнс слоў губляецца, страчвае сваю важнасць, а самі словы ўспрымаюцца як дакучлівая натацыя, як загад: ведайце, паважайце, захоўвайце! Многія людзі, асабліва дзеці, не любяць, калі іх да чаго-небудзь прымушаюць, яны адчайна, апантана супрацьстаяць гэтаму, каб застацца свабоднымі ў сваіх думках і разважаннях. Прыгожыя ўрачыстыя фразы робяцца заезджанымі і непатрэбнымі. У адказ на іх чуецца толькі сярдзітае бурчанне: “Усё я ведаю, хопіць ужо паўтараць адно і тое ж! Вайна, барацьба, перамога... Гэта мы яшчэ па гісторыі праходзілі, і не адзін раз. Расказвалі нам і пра подзвіг народа, і пра страты, і пра дзевяць тысяч спаленых вёсак... Ніхто пра іх не забыўся! Супакойцеся і не адбірайце мой час!”

Не трэба абвінавачваць такіх людзей, бо яны яшчэ не разумеюць, яны павінны прайсці доўгі цяжкі шлях, каб спасцігнуць жаль і безнадзейнасць, якія ахопліваюць нас, калі мы чуем падобныя халодныя словы, прасякнутыя раздражнёнасцю. Толькі сам чалавек можа знайсці праўду, нельга падганяць яго штуршкамі. Колькі будуць доўжыцца гэтыя пошукі, ніяк не даведацца; у некаторых выпадках неабходна пражыць цэлае жыццё ў несвядомасці, а потым у адзін пераломны момант прыйдзе нечаканае балючае перакананне: усе думкі былі няправільнымі, фальшывымі, сапраўдныя ж – вось тут, на паверхні душы. Раней яны не маглі прабіцца на чыстае паветра праз жалезную браню абыякавасці да мінулага, а цяпер браня разышлася сама, быццам яе і не было. Проста ў пэўны час чалавек павінен зразумець, што занадта многа ўвагі надае таму, як адрэагуюць людзі, якія знаходзяцца навокал. Калі ён не можа знайсці ў сабе адвагу, каб сказаць, што цікавіцца роляй жыхароў сваёй краіны ў Вялікай Айчыннай вайне, то гэта ўжо значыць, што ён залежыць ад меркаванняў тых, з кім мае зносіны. Як толькі ў чалавека атрымаецца адкрыта, без збянтэжанасці выказаць свае асабістыя думкі, ён знойдзе пазіцыю, якой будзе прытрымлівацца ва ўсіх размовах на тэму вайны. А пакуль гэтага не здарылася, можна толькі даць яму час на разважанні, каб ён прыняў неабходнае рашэнне.

Не здзіўляйцеся таму, што я настолькі ўпэўнена пішу пра гэта. Як ні сорамна прызнавацца ў такой легкадумнасці, але сама я зразумела ўсю веліч Перамогі (менавіта так, з вялікай літары) толькі цяпер, у сямнаццаць гадоў. “А чаму ж не раней?” – спытаеце вы. Адказаць я магу так: да гэтага часу я, канешне, ведала агульныя факты, спачувала загінуўшым, асуджала тых, хто распачаў вайну, але маім думкам не хапала той глыбіні, якая дазваляе разглядаць мінулае такім чынам, быццам усё здарылася ўчора. Я мела не вельмі выразнае ўяўленне аб тых часах, таму яны здаваліся мне крыху нерэальнымі, далёкімі і цьмянымі, як сюжэт апавядання, прачытанага ў пачатковай школе. Да таго ж шмат людзей з майго асяроддзя адзываліся аб вывучэнні ваеннай тэмы адмоўна і іншы раз даволі рэзка. Навошта, казалі, пісаць дзясяткі сачыненняў пра адно і тое ж, калі ўсё гэта даўно было агучана на ўроках, раскладзена па палічках і рассартавана па ступені актуальнасці. Я старалася не прымаць удзел у такіх размовах, але ўнутрана пратэставала, хаця і не асабліва рашуча. Некаторыя творы пра вайну вельмі цікава было чытаць, яны нечым падабаліся мне, хай нават толькі на ўзроўні звычайных кніг. У іх было нешта такое, што вабіла мяне: ці то характары герояў, ці то іх учынкі, ці то агульная атмасфера... Гэтыя творы былі не горшымі, зусім не горшымі за сучасныя – вось што я ведала дакладна.

А потым мне давялося пачаць свой асабісты твор пра вайну. Такое часта адбываецца знянацку: здаецца, ніколі раней табе ў галаву не прыходзіў нават цень ідэі, а потым літаральна за некалькі гадзін склаўся недакладны, з мноствам прабелаў, але паўнавартасны і жыццяздольны каркас цэлай аповесці. Цяжкасць было толькі адна, і яна заключалася ў тым, што патрабаваліся веды пра самыя розныя рэчы, пачынаючы ад месца жыхарства і заканчваючы пагонамі, званнямі, баявымі ўзнагародамі... Я з натхненнем пачала шукаць адказы на свае пытанні, педантычна паглыбляючыся ў дэталі, і перада мной паступова паўставала поўная карціна таго, як тады жылі і ваявалі. Я адчула нешта незвычайнае, неймавернае: людзі таго часу быццам наблізіліся да мяне, я змагла зразумець тое, што іх хвалявала, і яны сталі для мяне роднымі і блізкімі, як дарослыя браты і сёстры. А можа, гэта я зрабіла крок ім насустрач і апынулася сярод іх, у гарачцы бітваў? Як бы ні было, але цяпер яны амаль матэрыяльныя, гэтыя не вядомыя мне байцы, партызаны і медыцынскія служачыя, і яны такія ж звычайныя людзі, як і мы, яны нічым не адрозніваюцца ад нас, сучаснікаў. Натрапляючы на чорна-белыя фотаздымкі ваенных гадоў, я бачыла самых розных мужчын і жанчын, зацікаўлена лічыла зорачкі на іх пагонах, з прагнай увагай разглядала жывыя вочы і твары... Вельмі простыя людзі, ніякія не асаблівыя, такіх зараз лёгка можна сустрэць на вуліцы. Усё больш ясна фарміравалася ў мяне думка: няма паміж намі ніякай мяжы – ды, напэўна, ніколі і не было. Для мяне яна назаўжды знікла і ні пры якіх умовах не вернецца.

Пасля ўсіх адкрыццяў зусім новы нечаканы сэнс набыла для мяне знамянальная дата – сямідзесяцігоддзе вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Для чалавека, якому няма яшчэ і васямнаццаці, семдзесят гадоў – гэта проста знішчальны тэрмін, гэта нават не жыццё, а цэлая эпоха, уявіць працягласць якой амаль немагчыма. Няўжо сапраўды прайшло столькі часу? А ветэраны, як жа яны? Проста неверагодна, пасля доўгай крывавай барацьбы за краіну, пасля цяжкіх раненняў у іх атрымалася пражыць ажно... вечнасць? Якой дзіўнай здаецца думка, што яны тыя ж самыя людзі, якія даўным-даўно, калі былі маладымі хлопцамі і дзяўчатамі, змагаліся за нашу будучыню, за наш спакой. Старэйшых ужо не стала, а маладзейшыя яшчэ ёсць на гэтым свеце, каб звязаць некалькі пакаленняў у адно, аб’яднаўшы іх адчуваннем перамогі – агульнай перамогі, на ўсіх. Не кожны разумее, што нашы ветэраны – гэта тыя, хто здолеў застацца ў жывых тады, калі таварышы загінулі; хто, нягледзячы на сваю нявопытнасць, набыў неабходныя веды і навыкі, прызвычаіўся да цяжкасцей ваеннага жыцця; хто пасталеў нашмат раней, чым павінен быў, і зрабіўся мудрым настаўнікам для адпраўленай на вайну новай групы моладзі, хаця быў толькі на год ці два старэй. Ужо за адно гэта можна паважаць іх, забыўшыся на іншыя заслугі, паважаць проста як людзей, якія многа пабачылі і не трапілі ў кіпцюры смерці. Хто з нас змог бы паўтарыць гэта?..

А якое задавальненне я адчувала, гледзячы парад, прысвечаны Дню Перамогі! Усе парады мінулых гадоў, узятыя разам, не змаглі выклікаць у мяне столькі пачуццяў, колькі выклікаў гэты. Сівыя галовы, якія ўражваюць сваім срэбрам, вялікае мноства бліскучых медалёў і ордэнаў на грудзях, паўсюль фуражкі і мундзіры... Высокія зграбныя хлопцы з роты ганаровай варты нерухома трымаюць у руках карабіны і ўрачыста, велічна чаканяць крокі, і ад гэтых цвёрдых, рашучых, выразных гукаў пачынае чамусьці дрыжаць недзе каля сэрца – з усхваляванасцю і захапленнем, самазабыццём і ўзрушанасцю. Вось яна, павага: квітнее ў вялізных святочных вянках, ірвецца ў нябёсы чырвона-зялёнымі сцягамі, трапеча ў свежым паветры пад маршавы рытм і гулкі размераны грук салдацкіх ботаў... Павага тут і нікуды не прападзе, можна больш не баяцца за яе; ніхто не здолее знішчыць вечнае сваімі жорсткімі, абыякавымі словамі. У яго гэта проста не атрымаецца, бо занадта многа на свеце нас – тых, хто ведае, разумее і памятае. Прыходзім мы да павагі рознымі шляхамі, але далей ідзём ужо разам, згуртавана абараняючы яе ад нядобрых людзей і даносячы да іх нашы ўзнёслыя пачуцці. Як жа не адштурхнуць такіх недаверлівых, як жа далучыць іх да нас? Як падказаць ім думку, што трэба не фыркаць ад злосці, а проста аднойчы ўявіць сябе на месцы тагачасных салдат: адчайна кідацца грудзямі на стрэлы кулямётаў, да апошняга ўздыху весці ахоплены полымем танк на ворагаў, з бясконцай партызанскай цярплівасцю ляжаць у халоднай гразі і чакаць атрад немцаў, працягваць кіраваць ваенным самалётам, хаця ён ужо падбіты і нясецца да зямлі... Няўжо ты не здрыгануўся б, не завагаўся, не адступіў? А яны вось не адступілі. Яны імкнуліся перамагчы – і перамаглі, хаця шматлікія абставіны складаліся супраць іх. Ім хацелася міру і звычайнага чалавечага жыцця; за гэтыя нескладаныя рэчы ім прыйшлося люта змагацца – толькі б вярнуць іх, а мы маем такі скарб з самага нараджэння, але вельмі рэдка ўспамінаем, каму абавязаны сваім шчасцем і спакоем. Прайдзіце, людзі, шляхам да павагі, як гэта зрабіла я, і больш не вяртайцеся назад. Памятайце, хто падарыў вам будучыню...
Вайна на чыгунцы
Кузьмічова Н.А.
Вайна… Я лічу, што больш жудаснае слова яшчэ ніколі не гучала на зямлі. Кожны, пачуўшы гэтае слова хоць раз у жыцці, адчувае страшэнны холад, які напаўняе сэрца і замарожвае кроў.

Для мяне вайна – катастрофа, атамны выбух, нястрымны плач і боль. Боль, ад якога нельга ўцячы. У мяне, як і ў большасці жыхароў Беларусі, у сям’і ёсць шмат гісторый ваенных гадоў. Некаторыя з іх звязаны з партызанскім рухам Магілёва і Магілёўскай вобласці. Але ж адна з іх да гэтага часу не ўкладаецца ў маёй галаве. І вось менавіта пра яе я вырашыла напісаць.

У 1941 годзе Казімір Юльянавіч Мэттэ і Павел Іванавіч Крысевіч атрымалі звесткі аб тым, што на чыгуначнай станцыі Магілёў-1 дзейнічае падпольная група. Дзеля атрымання інфармацыі яны звярнуліся за дапамогай да настаўніцы магілёўскай школы №7 Таццяны Іванаўны Шабанскай, якая з’яўляецца маёй прапрабабуляй. Хутка яна паведаміла аб тым, што ў групу ўваходзяць сапраўдныя патрыёты. Але яны былі знаёмы адзін з адным і часам збіраліся для абмеркавання нейкіх пытанняў. Гэта магло стаць праблемай, але ўжо нічога нельга было зрабіць, толькі параіць збірацца радзей.

Пётр Іванавіч Бялько з’яўляўся адным з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскай групы. Аднак летам 1942 года гітлераўцы яго ў нечым западозрылі і арыштавалі. З дапамогай подкупу атрымалася дабіцца вызвалення камуніста. Бялько з дапамогай Шабанскай перадаў Мэттэ прапанову аб сустрэчы. Улічваючы тое, што за ім маглі назіраць, сітуацыя склалася цяжкая. Але Мэттэ і Крысевіч пагадзіліся сустрэцца з чалавекам ад Бялько.

Аднак адбылося так, што на сустрэчу ніхто не прыйшоў. Пасля Шабанская паведаміла, што прыйсці павінен быў дарожны майстар Ястрабаў. Але з-за баязлівасці ён так і не падышоў да Казіміра Юльянавіча.

Бялько быў абураны такімі паводзінамі Ястрабава, таму прапанаваў больш не мець з майстрам ніякіх спраў. У той час паводзіны і самога Бялько, як і Ястрабава, выклікалі ў Мэттэ недавер.

Праз некаторы час падпольшчыца Анэля Чуліцкая пазнаёміла Мэттэ з Альгердам Віктаравічам Гарошкам. Гэты малады, гадоў дваццаці васьмі, смуглы прыгожы студэнт выклікаў у Казіміра Юльянавіча пачуццё даверу, нягледзячы на тое, што ён больш нагадваў каўказца, чым беларуса. Таму калі Гарошка пагадзіўся з Мэттэ падтрымліваць сувязь толькі праз яго, патрэба ў Бялько, які быў пад падазрэннем, адпала. У выніку кіраўніцтва падпольнай групай перайшло да Гарошкі.

Вялікую дзейнасць разгарнуў у той час удзельнік падпольнай групы Уладзімір Міходзьевіч Процкі. У яго атрымалася наладзіць сувязь з Камі-тэтам садзейнічання Чырвонай Арміі. Ён праводзіў агітацыю сярод лю-дзей, што пад прымусам працавалі на чыгунцы. Яго заклікі падтрымалі.

Калі сувязь з партызанамі была замацавана, Мэттэ і яго памочнікі пачалі атрымліваць сродкі для дыверсій: магнітныя міны, металічны пыл, каб засыпаць яго ў буксы вагонаў, і іншае. Канешне, варожыя эшалоны вельмі моцна абараняліся, аднак у партызан вельмі часта атрымлівалася размяшчаць міны ў вагонах са зброяй ці прымацоўваць іх да цыстэрнаў з гаручым.

Разам з Гарошкам на чыгунцы «працавалі» такія людзі, як Мікалай Андрыянавіч Сакалоў, з якім раней вучыўся Гарошка, Неаніла Максімаўна Лугаўцова, Надзя Чарапанава – усе яны былі прыняты на працу дзякуючы Альгерду Віктаравічу. У гэтых людзей атрымалася сабраць шмат неабходнай для партызан інфармацыі.

Атрымалася так, што аднойчы Пётр Іванавіч Бялько, якому Казімір Юльянавіч больш не давяраў, быў прывезены да дома збітым. Гітлераўцы правялі ператрус, але нічога не знайшлі. Потым былі спробы справакаваць яго жонку. Але не атрымалася. Тады ўсю сям’ю П. І. Бялько вывезлі ў турму. І толькі ў 1945 годзе яго жонку і дзяцей выратавалі. Яны вярнуліса дадому.

Аднойчы Казімір Юльянавіч атрымаў ліст: «Старшыні Камітэта садзейнічання Чырвонай Арміі Мэттэ». У лісце быў наступны тэкст: «Таварыш Мэттэ, мае сябры арыштаваны. Мне з вялікай цяжкасцю ўдалося вызваліцца. Усе сувязі знішчаны, а я абавязаны працягваць барацьбу. Але не ведаю, з чаго пачаць. Вельмі прашу даць мне ўказанні, прызначыць сустрэчу са мной, дзе і калі. Чакаю адказу». Даверу да аўтара не было, таму ліст быў пераданы ў асобы адзел брыгады да Станкевіча. На сам ліст адказу не было напісана, таму што было шмат сведчанняў аб тым, што гэта правакацыя. Гэтую думку пацвярджаў выпадак, які адбыўся крышку раней. Тады да Казіміра Юльянавіча прыйшлі Ірыяда Казлова і Таня Грамыка. Яны сказалі, што да іх прый-шла жанчына і перадала запіску з турмы ад Крысевіча, а потым накіравала іх да Мэттэ. Па апісанні ён вызначыў, што гэтая жанчына не хто іншая, як фрау Алена Босс, якая займалася тым, што шукала партызан.

Усё гэта яскрава сведчыла аб тым, што гітлераўцы пайшлі на правакацыю. Праз некаторы час да Мэттэ прыйшоў яшчэ адзін ліст, але ўжо больш нястрыманы. На яго таксама не далі адказу. Тады восенню 1943 года аўтар ліста сам прыйшоў да партызан і прызнаўся, што не вытрымаў катаванняў і пачаў дапамагаць немцам. Яго аддалі ў Магілёўскі абкам партыі. У Казі-міра Юльянавіча была здагадка, што менавіта гэты здраднік павінен у тым, што Таццяну Іванаўну Шабанскую і Паўла Іванавіча Крысевіча арыштавалі.

Нельга не напісаць аб тым, як гітлераўцы спрабавалі выкарыстоўваць дзяцей, каб знайсці партызан. Напрыклад, аднойчы да Мэттэ прыйшла адзінаццацігадовая Ніна Ястрабава. Яна паведаміла аб тым, што да яе як да дачкі аднаго з партызан прыходзілі немцы з перакладчыцай і прасілі паведаміць ім, калі да іх прыйдуць Бараноўскі ці Лінкус, якія з’яўляліся актыўнымі ўдзельнікамі партызанскага руху. Ніна паведаміла, што яе вадзілі на кірмаш, куплялі цукеркі і каталі на аўтамашыне два разы. Аднак дзяўчынка не сказала нічога. Жанчынай-перакладчыцай канешне была фрау Босс, якая добра ведала рускую мову.

У 1960 годзе Мэттэ сустрэўся з сынам настаўніцы Марыі Цыбулькінай, Усеваладам Цыбулькіным. Ён паведаміў аб тым, што адбылося з ім у той жудасны час.

Восенню 1943 года ў двары магілёўскай турмы стаяла вялізная аўта-машына-«душагубка». У яе ўпіхнулі трох падлеткаў: Усевалада Цыбулькіна (15 гадоў), а разам з ім двух братоў – Эдуарда (15 гадоў) і Эрыка (7 гадоў) Шабанскіх – сыноў сувязной Таццяны Шабанскай. Старэйшы з тых братоў, Эдуард – мой прадзядуля. У той час іх маці, Таццяна Іванаўна, яшчэ была ў турме. Машыну ўжо збіраліся зачыняць, але тут фрау Босс загадала вывесці хлопчыкаў з машыны. Замест іх туды памясцілі іншых зняволеных.

Не зразумела, што прымусіла Босс вызваліць гэтых хлопцаў, але праз некаторы час Цыбулькіна вывезлі ў Германію, а там яго ўжо вызваліла Чырвоная Армія. Ён атрымаў адукацыю з дапамогай дзяржавы і стаў вучоным. Братоў жа Шабанскіх таксама атрымалася вызваліць. За хабар, на які гітлераўцы былі ласыя, патрыёты выдалі іх за сваякоў. Хлопцаў адпусцілі. Пасля Эдуард і Эрык сталі афіцэрамі. Вельмі часта абодва браты вярталіся ў Магілёў, каб знайсці месцы пахавання сваіх бацькі-камуніста і маці-настаўніцы.

Дачка Эдуарда, мая бабуля Таццяна Шабанская, распавядала мне аб тым, што яе сям’я вельмі часта пераязджала, але часам яны наведвалі Магілёў. Аднак у апошні раз, калі яны там былі, яшчэ пры жыцці Эдуарда, адшукаць месцы пахавання бацькоў так і не атрымалася. На вялікі жаль, я ніколі не бачыла дзядулю, ён памёр незадоўга да майго нараджэння.



Мне вядома, што адчуваў Усевалад і Эдуард, але я нічога не ведаю аб тым, што адчуваў маленькі Эрык. Таму я вырашыла паспрабаваць уявіць сябе маленькім хлопчыкам і перадаць тыя пачуцці, якія ў мяне атрымалася адчуць.

Я сядзеў побач са сваім братам і спрабаваў супакоіцца. Аднак гэта ў мяне атрымлівалася не вельмі добра. Эдзік звярнуў на гэта ўвагу і пагладзіў мяне па плячы. Я падняў на яго вочы і кіўнуў.

- Не трэба баяцца, Эрык, – ціхенька прагаварыў брат. – Усё будзе добра. Вось пабачыш.

- Табе лёгка гаварыць, ты старэйшы, – дрыготкім голасам адказаў я.

- Канешне, – пагадзіўся Эдзік. – Але ты таксама ўжо не маленькі. Ты ўжо сапраўдны мужчына. А калі так, то ты не маеш права баяцца.

- Сапраўды, – кіўнуў я.

Я хацеў сказаць яшчэ нешта, але ў гэты момант побач з нашай камерай прайшоў ахоўнік. Я прыціснуўся да брата мацней. Ён уздыхнуў.

Праз некаторы час крокі сціхлі. Я звярнуў позірк у бок Усевалада Цыбулькіна, які быў разам з намі. Ён стаяў у дальнім куту з іншага боку памяшкання і глядзеў кудысьці ў сцяну. Над ім знаходзілася маленькае акенца з кратамі.

- Сева, чуеш што-небудзь? – спытаў у хлопца Эдзік. – Гэта быў ужо трэ-ці ахоўнік за апошнія хвілін пятнаццаць. Гэта нядобра.

- Чую толькі, што хтосьці прыехаў, - адказаў хлопец.

- Прыехаў? – не зразумеў старэйшы брат.

- Эрык, падыдзі да дзвярэй і глянь у тую маленькую дзірачку, што там адбываецца, – сказаў Сева, не адказаўшы брату.

- Навошта? – спужаўся я.

- Эрык, зрабі так, як я сказаў.

- Эдзік! – паспрабаваў я знайсці абарону ў брата, але той кіўнуў.

Мне засталося только адчапіцца аб Эдуарда і падпаўзці да дзвярэй. У іх была невялічкая дзірачка. Яна была вельмі нізка, таму мне было зручней ёю карыстацца. Я ўбачыў, як некалькі немцаў вялі кудысьці зняволеных. Некаторых з гэтых мужыкоў я ведаў.

- Эрык, што там? – спытаў Эдзік.

- Ведаеце што, – спалохана прагаварыў я, - там немцы кудысьці палонных вядуць. Кудысьці на вуліцу.

- Гэта дрэнна, – задуменна прамовіў Эдзік.

- Сапраўды, - кіўнуў Сева. – Нічога добрага не адбываецца, калі кагосьці забіраюць. Да яшчэ гэтая машына.

Я падпоўз да брата і зноў прытуліўся да яго. Той толькі абняў мяне за плечы і зноў уздыхнуў. Але праз некалькі хвілін усе трое адчулі жудасны гук: дзверы нашай камеры пачалі адчыняць. Улічваючы ўсё тое, што мы ведалі, нас нічога добрага не чакала. Аднак Эдзік не збіраўся проста сядзець. Ён падскочыў на ногі, падняў мяне і накіраваўся да Севы. Хлопцы паставілі мяне ў кут і закрылі спінамі. Сева стаяў вельмі ўпэўнена, але гэта толькі на першы погляд. Я ведаў, што ён баіцца, як і мы з братам. Эдзік стаяў напружана і не зводзіў вачэй з дзвярэй.

Хутка яны адчыніліся, і ўвашлі два немцы. Яны агледзелі двух хлопцаў, якія стаялі побач.

- Folgen sie mir!1 – гучна прамовіў адзін з гітлераўцаў.

Канешне, было лёгка здагадацца, чаго ім трэба, аднак лепей было зрабіць выгляд, што мы нічога не зразумелі.

- Schnell!2 – зноў крыкнуў немец.

Другі мужык стаяў, гледзячы кудысьці крышачку ніжэй за плечы хлопцаў.

- Wer ist es wert?3спытаў ён.

- Што вам трэба?! – запытаў Эдзік, адчуваючы небяспеку.

- Ihre drei hier4, - прамовіў адзін з немцаў, звярнуўшыся да другога.

Я не зразумеў, што гэты мужык сказаў, але я чуў раней нямецкія лічбы. І мне здаецца, што ён назваў лічбу 3. А гэта сведчыць аб тым, што мяне не атрымалася схаваць.

- Эдзік, яны ведаюць, што я тут, - так ціха як толькі мог прагаварыў я.

Брат толькі адкашляўся. Ён быў напружаны і гатовы ў кожную хвіліну кінуцца на немцаў.

- Come on! Alive! Alles!5 – сказаў гітлеравец, указаўшы на дзверы.

Прыйшлося выйсці. Я ішоў адразу за Эдзікам. Смешна, але я ўжо не хацеў трымацца за яго руку. Мне здавалася, што тады я буду праблемай. Аднак адысці ад Эдзіка далей чым на крок я не мог. Жудасна.

Калі мы выйшлі на вуліцу, я адразу ўбачыў вялізную чорную машыну, у якой былі людзі. Нас спынілі каля лаўкі. Я вырашыў агледзецца. Двор быў вялізны, шмат людзей са зброяй хадзілі туды-сюды, некаторыя стаялі нерухома, нібы несапраўдныя. Пакуль мы стаялі, на лаўцы распраналіся палонныя, якіх я бачыў раней. Нам таксама прыйшлося распрануцца. На вуліцы і так было не горача, але зараз я адчуваў сябе так, нібы мяне запіхнулі ў гурбу. Захацелася глянуць на Эдзіка. Ён так-сама ўжо распрануўся і зараз спрабаваў нейкім чынам хоць крышачку прыкрыць мяне. Сева стаяў побач і глядзеў у розныя бакі. Я зрабіў тое ж самае. І мне на вочы трапіла нейкая жанчына. Яна стаяла ў цэнтры плошчы недалёка ад чорнай машыны і назірала за тым, як зняволеных запіхваюць у гэтую жудасную «скрынку».

Да нас падышоў адзін з немцаў і павёў да машыны. Я быў спалоханы, хацелася плакаць, падбегчы да маці, адчуць любоў. Аднак я ведаў, што наўрад ці я змагу гэта зрабіць калі-небудзь. Нешта ўнутры мяне гучна крычала аб тым, што гэта мае апошнія хвіліны. Мабыць, з-за холаду, мабыць, з-за жаху ці чагосьці іншага, але з маіх вачэй выкацілася сляза. Яе я хутка выцер з твару, але Эдзік паспеў заўважыць гэта. У яго поглядзе было столькі жалю, што мне стала сорамна. Ён, старэйшы брат, ад-казны за мяне. Яму зараз горш чым мне, а я так сябе паводжу.

- Прабач, Эдзік, - ціхенька прамовіў я.

- Малы ты яшчэ, Эрык, - горка ўсміхнуўся брат. – Малы, таму і дурны. Гэта я павінен прасіць у цябе прабачэння.

- Але…

- Ідзі сюды, - Эдзік працягнуў мне руку.

Я схапіўся за яе што было моцы і сціснуў. Брат таксама сціснуў маю руку. Сева глянуў на нас, ледзь прыкметна ўсміхнуўся і адвярнуўся.

Калі мы падышлі да чорнай «скрынкі», нас траіх запіхнулі ў яе. Калі я апынуўся ўнутры, я заўважыў позірк той жанчыны, якая стаяла побач. Яна назірала за намі вельмі ўважліва. Аднак хутка яна стала мне нецікавай. Я схапіўся за брата і паспрабаваў стрымаць слёзы. У машыне было шмат людзей, яны лаяліся на кагосьці. Я павярнуў галаву і ўбачыў прыгожага мужчыну, каўказца, як мне здаецца. Але на яго прыгожым твары быў смяротны жах, таму я паспяшаўся адвярнуцца.

- Да сустрэчы, Эрык, - прамовіў старэйшы брат, калі да машыны падышоў немец, каб яе зачыніць.

- Да сустрэчы, Эдзік, - адказаў я.

З апошніх сіл стрымліваючы слёзы, я заплюшчыў вочы і прыгатаваўся да чагосьці жудаснага і вельмі балючага.

- Warten Sie! – пачуў я жаночы голас. - Ich nehme diese drei! Stattdessen tauchen sie diese hier6.

Я нічога не бачыў, але нечакана мяне схапілі за нагу і пачалі цягнуць на сябе. Я расплюшчыў вочы ад здзіўлення.

- Вы пойдзеце са мной, - сказала жанчына, гледзячы сур’ёзна.

Нам нічога не заставалася, як пайсці за гэтай жанчынай. Яе звалі Алена Босс. Яна вярнула нам адзенне і пасадзіла ў камеру. Канешне, на той момант мяне ахапіла такое шчасце, што я ні аб чым не мог разважаць, але потым я ўзгадаў, што ў гэтай фрау былі вельмі незвычайныя вочы. Зацікавіў мяне не колер, а пачуцці ў іх. Яны былі нібы мёртвыя, але ў тую хвіліну, калі нас выпускалі, яны гарэлі агнём. У мяне атрымалася ўбачыць у вачах нешта вельмі незвычайнае: гэта была барацьба. Унутры гэтай фрау, як мне здаецца, ішла барацьба нейкіх пачуццяў асабіста да мяне і нейкай ідэі. Канешне, мабыць яна адчувала нешта да Севы ці да Эдзіка, але ўсё роўна, яна не магла яшчэ вырашыць, чаго хоча мацней.

Праз некаторы час нас адпусцілі, але дваіх. Севу амаль што адразу кудысьці забралі, і тут мы яго больш не бачылі. Аднак я яшчэ доўга буду памятаць гэтыя незвычайныя вочы. Вочы жорсткай фрау, якая не паспела скончыць гэтую выпадковую барацьбу ўнутры сябе, чым захавала нам жыццё.

Можа, фрау Босс у той момант нагадала сваіх дзяцей ці ў яе быў нейкі план, але яна захавала жыццё тром хлопчыкам. Вось яна вайна на чыгунцы.


Вайна вачыма маёй бабулі
Пяцінкіна П. В.

Часам здаецца, што мы пра вайну ведаем дастаткова многа. Ужо ў дзіцячым садку мы пачынаем знаёміцца з гэтай тэмай. Пазней у школе мы вывучаем гісторыю роднага краю і сутыкаемся з фактамі больш падрабязна. Чытаем расказы і вершы на гэтую тэматыку, глядзім кінафільмы. Нашы веды пра Вялікую Айчынную вайну пашыраюцца. Мы ўжо знаёмы не толькі з сухой хронікай, але і з перажываннямі звычайных людзей: салдатаў і генералаў, падпольшчыкаў і партызан, тых, хто з нецярпеннем чакаюць звароту сваіх родных з фронту. Па меры сталення ў нашым разуменні з’яўляюцца ўсё новыя вобразы вайны з яе жахамі, крывёю і смерцю.

Відавочна, што ўсе тыя звесткі, якія я пазнала са школьных падручнікаў, фільмаў, мастацкай літаратуры, не з’яўляюцца такімі аб’ектыўнымі, як расказы тых, хто бачыў вайну сваімі вачыма. Мае бабулі і дзядулі – дзеці вайны. Калі яна пачалася, ім было па два-тры гады. Але некаторыя падзеі яскрава адлюстраваліся ў іх памяці.

Мая бабуля, Валянціна Кузьмінічна, ведае шмат пра свой род і часта расказвае нам, сваім унукам, розныя гісторыі, у тым ліку шмат цікавага і неверагоднага пра жыццё ў гады вайны. Штосьці яна запомніла сама, але пра многае яна чула пазней ад сваёй бабулі. Дзіцячыя ўспаміны і пачутае змяшаліся, і зараз яна сама не памятае, што ёсць успаміны, а што рэальнасць. Наогул у нашай сям’і гэта добрая традыцыя – перадаваць сваім унукам звесткі аб прашчурах.

Маленства маёй бабулі прайшло ў вёсцы Харчычы, што знаходзіцца ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці. Гэта вельмі прыгожая мясціна. Невялікую вёсачку з трох бакоў акружае лес, багаты на грыбы і ягады, а з чацвёртага боку яе абрамляе невялікая рачулка Харчычанка. Нават зараз улетку тут можна басанож прабегчы па вуліцы з жоўтага рачнога пясочку і памераць глыбіню цёплых луж пасля дажджу.

Так было і семдзясят два гады таму назад. У адзін момант цішыню гэтага месца парушыў шум нямецкіх машын. Так прыйшла вайна. Першы ўспамін бабулі пра вайну звязаны з гэтымі вялізарнымі, як ёй здавалася, машынамі. Яна глядзела з жахам і здзіўленнем на колы, якія былі вышэйшыя за яе.

У пачатку вайны немцы нават частавалі цукеркамі і пакідалі галеты ў сем’ях, дзе былі дзеці і старыя. У раёне, зразумела, знаходзіліся партызанскія атрады, і жыхары вёскі дамовіліся з імі аб тым, каб паблізу Харчыч не было ніякіх дыверсій. Такім чынам, партызаны ў вёску прыходзілі тады, калі там не было немцаў, і таму жыццё было адносна спакойным. Наогул, са слоў бабулі, за ўсю вайну ў вёсцы не быў расстраляны ніводны жыхар. І ўсё ж жыццё было вельмі цяжкім.

Гаспадар, надзея і апора сям’і, быў мабілізаваны яшчэ да пачатку ваенных дзеянняў. На плячах яго жонкі, маёй прабабкі, засталася ўся гаспадарка, двое малалетніх дзяцей і старыя. Ежы не хапала, скаціну забралі немцы, астатняй ежай дзяліліся з партызанамі. Згінуць ад голаду не даў лес. Летам і ўвосень збіралі і сушылі грыбы і ягады. Так і перабіваліся.

Прапрадзед быў лесніком, і таму хата была самай вялікай у вёсцы. Менавіта гэта і стала негатыўным фактарам. Калі ў вёску наведваліся немцы, то вышэйшыя чыны сяліліся менавіта ў бабулінай хаце. Калі прыходзілі партызаны, то тут быў партызанскі штаб. Для такіх выпадкаў каля хаты выкапалі замлянку, і туды перабіраліся ўсёй сям’ёй. У двары часта размяшчаліся палявыя кухні, але мая прабабка строга забараніла дамашнім харчавацца з гэтага стала. Магчыма, гэтае рашэнне і выратавала сям’ю. Бабуля расказвала, як аднойчы партызаны хацелі расстраляць маці, ссылаючыся на тое, што немцы спыняюцца ў яе хаце. Тая не спужалася і напомніла партызанам, што яна ім не вораг, у партызаны пайшоў яе брат, а сваяк нават кіраўнік аднаго з партызанскіх атрадаў.

Зараз я разумею, што менавіта смеласць і мудрасць маёй прабабкі дапамаглі сям’і выжыць у гады вайны.

Бабуля паведала мне яшчэ адну цікавую гісторыю. Матуля яе была добрай швачкай, але за гады вайны ўсе іголкі загубіліся-паламаліся, у вёсцы не засталося ніводнай, а патрэба што-небудзь залатаць ці перашыць была. Вяскоўцы ведалі, што іголкі заўсёды ёсць у немцаў, але папрасіць ніхто не адважваўся. Тады прабабка набралася смеласці і пайшла да немцаў. Яна разумела нямецкую мову і размаўляла на ёй. Адбыўся прыблізна такі дыялог:

– Мне патрэбна іголка, каб залатаць адзенне, - сказала жанчына.

– А з кім ты жывеш? – запытаў немец.

– Я, дзеці ды старыя.

– А мужык твой дзе?

– Як гэта дзе? На вайну забралі, а больш я нічога не ведаю. Вы ж таксама не дома і не па сваіму жаданні сюды прыйшлі.

– А ніткі патрэбны?

– Не, я магу і валасамі шыць замест нітак.

– Не трэба ніякіх валасоў! – сказаў немец, пайшоў і прынёс дзве іголкі і маток нітак.

Так у сям’і з’явіўся найвялікшы “скарб”. Цяпер у іх хату часта прыходзілі аднавяскоўцы што-небудзь пашыць ці заштопаць, бо іголку выносіць з хаты гаспадыня не дазваляла. З бабуліных слоў, адзення не хапала, і таму яно штопалася шмат разоў. А калі гэта было ўжо немагчыма, то шылі “абноўкі”, з таго, што можна было ўжыць як тканіну. У ход ішлі нават палавікі. Пра другую іголку ніхто не ведаў, бо магло здарыцца так, што з ёй прыдзецца расстацца, калі хто-небудзь пакладзе на яе вока.

У канцы вайны прыйшлі новыя выпрабаванні. Маладых дзяўчат немцы вывозілі на працу ў Нямеччыну. Такі лёс чакаў і бабуліну цётку Васілісу. Прабабка і тут схітравала. Калі немцы з’яўляліся ў вёсцы, Васілісу клалі на ложак, пакрывалі коўдрамі і посцілкамі, зверху ўкладвалі “хворую” Вальку, якую перад гэтым так адлупцоўвалі, што ўвесь твар ад слёз рабіўся чырвоным і дзіця галасіла. Немцы заходзілі ў хату, бачылі чырвоны твар, ім казалі, што дзяўчынка хворая на тыф. Фашысты хуценька вымяталіся.

Але быў адзін незвычайны выпадак, калі немцу былі рады ў доме. Наогул гэта неверагоднае супадзенне. Мой прапрадзед скончыў Пецярбургскую лесатэхнічную акадэмію. Там навучаліся не толькі рускія, але і немцы. Прапрадзед не ваяваў: не падыходзіў па ўзросту і здароўю. Немцы ж у канцы вайны ставілі пад ружжо і старых, і малых. І трэба ж было так здарыцца, што два выпускнікі акадэміі сустрэліся – немец і рускі. Як немец аказаўся ў іх вёсцы – ці спецыяльна заехаў, ці выпадкова – ніхто не памятае.

Апошнія дні вайны былі напоўненыя жахам і перажываннямі. Чырвоная Армія наступала. Недалёка ад Харчыч размяшчаўся шматлікі гітлераўскі гарнізон. Яго бамбілі. Стаяў страшэнны гул. Перапужаныя людзі, баючыся адступаючых немцаў, хаваліся ў лесе. Здарылася так, што ў мітусні маленькую Валю згубілі. Калі ўсё заціхла, людзі пачалі вяртацца дадому. Валі з імі не было. Маці, якая спадзявалася, што дачка з цёткай, ахапіў вялікі адчай. Яна абяцала свайму мужу зберагчы дзяцей і не змагла. На наступны дзень разам з весткай аб вызваленні ад немцаў прыйшла яшчэ адна. Дзяўчынку знайшлі на ўскрайку лесу. Яна так спалохалася грымотаў, што, бегучы, зачапілася за нешта і скацілася ў ямку. Там і праседзела, баючыся выйсці, пакуль яе выпадкова не заўважыла адна жанчына.

Вайна скончылася, усё ладзілася паступова. Спачатку не было нават солі.

На ўскрайку вёскі размясцілася палявая савецкая кухня. Цётка Васіліса дамовілася з салдатам абмяняць гарэлку на соль. Яна ўзяла за рукі Валю і суседскую дзяўчынку і пайшла ў дамоўленае месца. Салдат насыпаў з кармана ў фартух цёткі чорнай солі, забраў шклянку. Суседская дзяўчынка заўважыла ў салдата некалькі шпілек на адзенні і папрасіла падарыць ёй адну. Валі таксама хацелася мець шпільку, але яна нагадала, як дарослыя ёй казалі, што прасіць нельга. Салдат зняў адну шпільку, аддаў суседскай дзяўчынцы, потым зняў другую і з усмешкай падарыў Валі. Бабуля расказвала, што яна вельмі ганарылася гэтай шпількай – салдацкім падарункам.

Прадзед з вайны так і не вярнуўся. Праз некаторы час прыйшоў ліст – “прапаў без звестак”. Прабабка замуж другі раз не выйшла, хоць сваталіся многія. Чакала свайго Кузьму. Бабуля не памятае свайго бацьку. У дзіцячай памяці засталіся толькі рукі, якія падкідваюць яе, маленькую, угору да самай лямпачкі і зноў ловяць.

У дзевяностыя гады праз Чырвоны Крыж удалося атрымаць звестку пра тое, што мой прадзед, Малашкевіч Кузьма Уласавіч, быў захоплены ў палон пад Баранавічамі ў самым пачатку вайны, дваццаць восьмага чэрвеня, і загінуў у нямецкім палоне. Ён пахаваны ў Кайзерштайнбруху.

Некалькі гадоў назад мы даведаліся, што ў Інтэрнэце існуе адзіны сайт, на якім можна знайсці звесткі пра загінуўшых у гады Вялікай Айчыннай вайны. Вайна зноў напомніла пра сябе. На сайце мы звярнулі ўвагу на адзін дакумент. Гэта была асабістая картка ваеннапалоннага. З яе мы даведаліся, што мой прадзед быў у лагеры для ваеннапалонных Шталах, які знаходзіўся на тэрыторыі Нямеччыны. Але больш за ўсё ўразіла нас дата яго смерці. Слёзы навярнуліся на нашы вочы, гэта быў студзень сорак другога, менавіта ў гэты дзень маёй бабулі споўнілася чатыры гады.

З дня гэтай навіны бабуля не любіць дзень свайго нараджэння. Для нашай сям’і гэта таксама і дзень памяці.
І мой дзед здабываў Перамогу!
Саўчук Н.В.
Семдзесят гадоў назад адгрымелі апошнія залпы Вялікай Айчыннай вайны. Семдзесят гадоў наш народ займаецца мірнай стваральная працай. Усё менш застаецца сярод нас жывых сведак гісторыі – салдат Перамогі, дзякуючы якім мы атрымалі права на мірнае і шчаслівае жыццё. Тысяча чатырыста васямнаццаць дзён і начэй працягвалася вайна. Былі паражэнні, былі перамогі. Вайна скончылася канчатковым разгромам нямецка-фашысцскіх войскаў у іх логаве ў Берліне і вызваленнем Еўропы. Ніколькі не прымяншаючы розум і талент савецкіх ваеначальнікаў, якія распрацавалі нямала стратэгічных аперацый, якія спрыялі поспеху нашых войскаў на франтах, варта адзначыць, што Перамога ў Вялікай Айчынная вайне – гэта перш за ўсё вынік мужнасці, бяспрыкладнага гераізму і самаахвярнасці простага народа, мірныя планы якога былі перакрэслены вераломным нападам фашысцкай Германіі дваццаць другога чэрвеня тысяча дзевяцьсот сорак першага года.

Да нападу на СССР нацысцкая Германія акупавала практычна ўсю Заходнюю Еўропу. Не сустракаючы супраціву на сваім шляху пры заваёве еўрапейскіх краін, войскі вермахта разлічвалі вокамгненна захапіць і Савецкі Саюз. Але яны пралічыліся. Перайшоўшы рубяжы нашай Айчыны, гітлераўцы сутыкнуліся з упартасцю і непахіснасцю народа, які ўстаў на абарону Радзімы. Першым подзвігам савецкіх байцоў у Вялікай Айчыннай вайне стала гераічная абарона Брэсцкай крэпасці, на ўзяцце якой гітлераўскія стратэгі адводзілі не больш васьмі гадзін.

Гарнізон Брэсцкай крэпасці, не маючы дырэктыў камандавання і звестак аб становішчы на суседніх частках мяжы, аказваў жорсткае супраціўленне ворагу. Баі за крэпасць з самага пачатку звяліся да абароны асобных яе ўмацаванняў без адзінага штаба і камандавання, без сувязі і ўзаемадзеяння паміж абаронцамі розных участкаў. Абарону крэпасці ўзначалілі камандзіры і палітработнікі, а таксама шараговыя байцы, якія прынялі на сябе камандаванне. З самага пачатку абароны заступнікі крэпасці адчувалі востры недахоп вады і харчавання, што не магло не адбіцца на фізічным стане байцоў. Акрамя таго, гітлераўцы неаднаразова прапаноўвалі гарнізону здацца ў палон. Адправіўшы з руін крэпасці жанчын і дзяцей, байцы працягвалі трымаць абарону, ведучы жорсткую бітву з ворагам. У абаронцаў крэпасці быў выбар: здацца на міласць ворагу і, магчыма, захаваць жыццё або загінуць. Пра тое, які выбар зрабілі байцы, красамоўна кажуць надпісы , пакінутыя на яе сценах: “Нас было пяцёра: Сядоў, Грут, Багалюб, Міхайлаў,Селіванаў. Мы прынялі бой 22. VI. 1941 - 3.15 г. Памрэм, але не сыдзем!”, “Я паміраю, але не здаюся! Бывай, Радзіма. 20/VII - 41 г.”

Голадам і смагай, бесперапыннымі абстрэламі і нападамі фашысты імкнуліся зламаць дух і ўпартасць байцоў гарнізона крэпасці, але, сустрэўшы такое лютае супраціўленне, былі вымушаны адзначыць стойкасць савецкіх салдат. Пра подзвіг абаронцаў крэпасці стала вядома з “Баявога даносу аб занятку Брэст-Літоўска” штаба сорак пятай нямецкай дывізіі, разбітай ў лютым тысяча дзевяцьсот сорак другога года ў раёне Арла. Данос быў перакладзены на рускую мову, і вытрымкі з яго апублікаваны ў газеце “Чырвоная зорка”. Так, фактычна з вуснаў свайго ворага, савецкія людзі ўпершыню даведаліся падрабязнасці подзвігу герояў Брэсцкай крэпасці, якія даказалі ўсяму свету, што мужнасць і абавязак перад сваёй краінай, народам, могуць супрацьстаяць любой навале.

Ва Указе Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад восьмага мая тысяча дзевяцьсот шэсцьдзясят пятага года аб прысваенні Брэсцкай крэпасці звання «Крэпасці-Героя» і ўручэнні ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» гаворыцца: «Адлюстроўваючы вераломны і раптоўны напад гітлераўскіх захопнікаў на Савецкі Саюз, абаронцы Брэсцкай крэпасці ў выключна цяжкіх умовах праявілі ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі агрэсарамі выдатную доблесць, масавы гераізм і мужнасць, якія сталі сімвалам небывалай стойкасці савецкага народа».

Мала знойдзецца людзей , хто ні разу не наведаў мемарыял «Брэсцкая крэпасць». Ужо з першых крокаў па тэрыторыі крэпасці адчуваеш трапяткую і хвалюючую атмасферу, адчуваеш трагічную веліч гэтага месца. Маўклівыя камяні і вышчарбленыя прыступкі рэшткаў прыгонных збудаванняў распавядаюць нам пра жорсткую бітву, пра ратныя подзвігі салдат, якія першымі сустрэлі ворага на нашай зямлі. Скульптурная кампазіцыя «Смага», якая паказвае схіленага над ракой салдата, не толькі аддае даніну памяці нашчадкаў тым, хто пад варожымі кулямі здабываў каштоўныя кроплі вады, пакутаваў ад голаду і працягваў бітву, але і сімвалізуе прагу да жыцця на сваёй свабоднай роднай зямлі тых, хто застаўся на поле бою, абараняючы Радзіму. І менавіта тут, на тэрыторыі Брэсцкай крэпасці, была здабыта першая перамога ў Вялікай Айчыннай вайне – перамога нязломнай волі і гераічнага духу нашага народа.

Нягледзячы на ўпартае супраціўленне частак Чырвонай Арміі, праціўнік , маючы значную перавагу ў тэхніцы і жывой сіле, рухаўся ўсё далей на ўсход. Да пачатку верасня тысяча дзевяцьсот сорак першага войскі вермахта ўжо дасягнулі раёна Смаленска. Уся тэрыторыя Беларусі была акупавана захопнікамі, якія з першых жа дзён акупацыі сталі ўсталёўваць тут сваю ўладу. Імкнуўшыся да сусветнага панавання і лічачы сваю нацыю вышэйшай за ўсіх, гітлераўцы загадзя распрацавалі план прыгнёту нашага народа і ажыццяўлялі яго шляхам рабавання нацыянальных багаццяў краіны, страшных здзекаў і гвалту над народам. Нам, дасведчаным пра вайну па кнігах, кінафільмах, музейных экспазіцыях, цяжка нават уявіць жахі акупацыі. А як было перажыць тыя мукі, боль і пакуты, якія выпалі на долю народа ў цяжкія гады ваенных ліхалеццяў ...

Нечалавечае абыходжанне з вязнямі канцэнтрацыйных лагераў і турмаў, масавае знішчэнне габрэяў, расстрэлы ваеннапалонных, працоўная павіннасць для грамадзянскага насельніцтва, угон моладзі на работы ў Германію, выкарыстанне дзяцей для доследаў нацысцкімі катамі-медыкамі – менавіта так ўкараняўся на нашай зямлі «новы парадак». Пры найменшым непадпарадкаванні насельніцтва уладам прадугледжваліся цяжкія пакаранні, амаль да смяротнага пакарання, спалення вёсак.

Увесь свет ведае пра трагедыю маленькай беларускай вёсачкі Хатынь на шашы Лагойск - Плешчаніцы , спаленай фашыстамі разам з жыхарамі. На тым месцы, дзе яна была, раскінуўся велічны мемарыяльны комплекс – памяць пра людзей, якія тут жылі і прынялі пакутніцкую смерць ад нямецка-фашысцкіх варвараў. На брацкую магілу ў Хатынь дастаўлены попел закатаваных і спаленых людзей, попел спаленых вёсак з усёй Беларусі. Іх бясконца шмат – назваў вёсак, знішчаных акупантамі. Сярод іх і вёска Колбавічы (згубілася ў лясах на мяжы Баранавіцкага і Івацэвіцкага раёнаў). Жыхары Колбавіч перад налётам фашыстаў паспелі сысці ў лес.

Балюча было, цяжка было. Незлічоныя пакуты прынесла нашаму народу вайна. Але чым большыя цяжкасці і выпрабаванні выпадалі на долю народа, тым большай станавілася сіла народнага гневу, тым большым было жаданне хутчэй выгнаць акупантаў з роднай зямлі. Ні жорсткія рэпрэсіі, ні шыбеніцы не скарылі людзей, якія апынуліся на акупаванай тэрыторыі, не зламалі сілу іх духу і веру ў вызваленне. Беларускі народ заўсёды імкнуўся бачыць сваю Радзіму вольнай і незалежнай ад іншаземных захопнікаў – шведаў, палякаў, французаў. Не магло быць месца на нашай зямлі і нямецка - фашысцкім акупантам

Ужо з першых дзён вайны на тэрыторыі Беларусі сталі стварацца партызанскія атрады. У партызаны сыходзілі цэлымі сем'ямі – мужчыны і жанчыны, старыя і дзеці. Нездарма Беларусь назвалі рэспублікай - партызанкай. Партызаны знішчалі гітлераўцаў, выводзілі з ладу тэхніку, падрывалі масты і важныя для ворага камунікацыі, спускалі пад адхон эшалоны з тэхнікай і салдатамі, якія адпраўляліся з Германіі на падмацаванне гітлераўскіх войскаў на франтах, рвалі тэлефонныя і тэлеграфныя лініі. Партызанскі рух ахапіў ўсю Беларусь. У тысяча дзевяцьсот сорак трэцім годзе пад кантролем народных мсціўцаў знаходзілася да шасцідзесяці адсоткаў тэрыторыі рэспублікі. У выніку аб'яднання асобных атрадаў ўтвараліся партызанскія зоны і цэлыя партызанскія краі .

Для барацьбы з партызанамі фашысты былі вымушаны трымаць у сябе ў тыле часткі рэгулярнай арміі, адцягваючы іх ад адпраўкі на фронт. Супраць лясных мсціўцаў праводзіліся карныя аперацыі, рабіліся блакады лясоў. Партызан і партызанскіх сувязных, якія трапілі ў палон, жорстка катавалі, імкнучыся выведаць інфармацыю аб партызанскіх атрадах. Партызаны мужна трымаліся на допытах і гінулі як героі. Усведамленне абавязку перад Радзімай, перад сваім народам дапамагала ім перанесці пакуты фашысцкіх катаў. Яны ахвяравалі сваімі жыццямі, асвятляючы жывым шлях да перамогі.

У населеных пунктах акупаваных тэрыторый дзейнічалі падпольныя групы і арганізацыі. Падпольшчыкі не толькі ладзілі на значных для ворага аб'ектах дыверсіі, арганізоўвалі ўцёкі з лагераў і адпраўку ў партызанскія атрады ваеннапалонных, але і вялі ідэйна-палітычную працу з насельніцтвам. Праз газеты і ўлёткі, якія выпускаліся, якія заклікалі на барацьбу з ворагам, яны даводзілі да шырокіх мас праўдзівую інфармацыю аб становішчы на франтах, усялялі ў свядомасць народа нянавісць да ворага і веру ў перамогу. Падпольшчыкі распрацавалі і ажыццявілі акцыю па ліквідацыі фашысцкага ката гаўляйтэра Вільгельма Кубэ.

Чытаючы матэрыялы аб дзейнасці падпольшчыкаў, дзівішся мужнасці і бясстрашнасці гэтых гераічных людзей. Адна справа - весці адкрыты бой з ворагам, выконваючы пастаўленую камандаваннем задачу. І зусім іншае - змагацца на акупаванай ворагам тэрыторыі, калі ў любы момант правядзення аперацыі цябе могуць высачыць, схапіць, катаваць для атрымання неабходных ворагу звестак.

Усебаковую дапамогу партызанам і падпольшчыкам аказвала грамадзянскае насельніцтва. Дзякуючы грамадзянскаму насельніцтву партызаны былі забяспечаны харчаваннем, адзеннем, сабранымі на месцах баёў,якія прайшлі, боепрыпасамі. Нямала каштоўных звестак аб ворагу даведваліся партызаны ад мясцовых жыхароў. Практычна ў кожным населеным пункце партызаны і падпольшчыкі мелі сваіх сувязных

Ужо ў працэсе напісання гэтай працы я даведалася, што мой прадзед Жарко Іосіф Сямёнавіч у гады акупацыі быў сувязным партызанскага атрада Міхаіла Грамавога, які дзейнічаў на тэрыторыі Нясвіжскага раёна. Партызаны часта спыняліся ў яго на адпачынак пасля вяртання з баявых аперацый. Прабабуля, Клаўдзія Фёдараўна, пякла для партызан хлеб, мыла бялізну. Для перавязкі параненых партызан часам даводзілася нават выкарыстоўваць дзіцячыя пялёнкі. Мясцовыя хлапчукі абавязкова паведамлялі аб наездзе ў вёску нямецкіх салдат, таму ні разу партызан не ўдалося застаць знянацку. Ніхто з жыхароў вёскі, ведаючы пра сувязь прадзеда з партызанамі, не выдаў яго. Ніхто не спакусіўся абяцанымі за звесткі пра партызанаў ўзнагародамі, таму сям'я не пацярпела. Пасля вызвалення Беларусі прадзед сышоў з часткамі Чырвонай Арміі на захад і дайшоў да Берліна. На сцяне рэйхстага сярод мноства подпісаў савецкіх салдат пакінуў свой ​​подпіс і мой прадзед , радавы пяхотнага палка Жарко Іосіф Сямёнавіч. Пасля вайны, да апошніх дзён жыцця ён, карыстаючыся павагай і даверам аднавяскоўцаў, быў абаронцам іх інтарэсаў і хадайнікам па розных інстанцыях, няхай гэта будзе прызначэнне пенсій або забеспячэнне палівам, раздзел сенакосу або здача вырашчанага ўраджаю. І калі вясной тысяча дзевяцьсот восемдзесят чацвёртага года прадзед памёр, у апошні шлях яго праводзілі ўсім сельсаветам, уключаючы нават пакінуўшых ворыва механізатараў.

Гаворачы пра ратныя подзвігі нашых дзядоў і прадзедаў у гады Вялікай Айчыннай вайны, нельга не ўспомніць аб юных героях. Хлапчукі і дзяўчынкі ваенных ліхалеццяў не чакалі, пакуль іх пакічуць дарослыя. Хтосьці збіраў на месцах бітваў раскіданую зброю і хаваў яе, каб затым перадаць партызанам. Іншыя даглядалі за параненымі байцамі і камандзірамі Чырвонай Арміі , якія засталіся пасля адступлення нашых войскаў. Трэція станавіліся сувязнымі паміж партызанамі і падпольшчыкамі. Чацвёртыя прабіраліся ў занятыя ворагам гарнізоны і прыносілі партызанам разведданыя. Некаторыя нароўні з дарослымі ўдзельнічалі ў правядзенні баявых аперацый, ладзілі дыверсіі, пісалі і расклейвалі лістоўкі, якія заклікалі біць фашысцкіх акупантаў.

Адклаўшы кнігі і сшыткі, забыўшыся пра гульні, дзеці і падлеткі Вялікай Айчыннай рана сталі дарослымі. У цяжкія гады выпрабаванняў яны не патрабавалі ласкі на свой ​​юны ўзрост і ўсе нягоды, боль і пакуты дзялілі са сваімі мамамі і бацькамі. Вядома ж, было страшна ісці ў разведку, рызыкуючы патрапіць у варожую засаду або прабірацца па начным горадзе, клеючы лістоўкі пад самым носам у фашыстаў. Страшна было нарвацца на здрадніка, які здасць цябе немцам. Наогул было страшна жыць. І толькі нянавісць да заваёўнікаў, тых, што топчуць тваю зямлю, і ўсведамленне таго, што ты змагаешся за свабоду свайго народа і кожным выкананым заданнем набліжаеш перамогу, дапамагала хлапчукам і дзяўчынкам пераадолець страх і дзеля шчасця Радзімы ісці на смяротную рызыку .

Гісторыя захавала нямала звестак пра подзвігі юных герояў вайны. Зверску замучаная і не выдаўшая сваіх таварышаў Зіна Партнова, Марат Казей, які падарваў гранатай сябе і акружаючых фашыстаў, Ціхан Баран, які паўтарыў подзвіг Івана Сусаніна, чатырнаццацігадовы выратавальнік ваеннапалонных Валодзя Шчарбацэвіч - іх імёны разам з імёнамі тысяч іншых дзяцей і падлеткаў назаўжды застануцца ў летапісе народнай славы.

Не менш значным укладам у перамогу была праца работнікаў тылу. На працоўныя месцы слесараў, токараў, фрэзероўшчыкаў, якія абаранялі Радзіму на франтах Вялікай Айчыннай, прыйшлі іх бацькі, маці, жонкі, дзеці. Працаўнікі тылу пакутавалі ад голаду і холаду, але ўсе свае сілы аддавалі ля станкоў, самаадданай працай набліжаючы перамогу. У станкоў, якія выпускалі зброю і боепрыпасы, таксама было здзейснена нямала подзвігаў. Далікатныя рукі хлапчукоў, якія прыходзілі тады разам з маці ў завадскія цэхі , выточвалі патроны для сваіх бацькоў, тых, хто біў фашыстаў. Часам гэтым токарам і фрэзероўшчыкаўам не хапала росту, каб кіраваць станком.

Адчуваючы вялікую падтрымку тылу, салдаты-франтавікі ў баі праяўлялі цуды стойкасці, мужнасці, доблесці і адвагі. Яшчэ ў першыя дні вайны гітлераўцы сустрэлі гераічны супраціў частак Чырвонай Арміі. Шматдзённыя крывапралітныя баі ішлі за кожны горад, за кожны водны рубеж, за кожны кавалачак зямлі. У Сталінградзе байцы вялі бітву за асобныя вуліцы, дамы.

За гераізм і мужнасць, праяўленыя ў гады вайны, мільёны франтавікоў ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі. Але не ўсім давялося надзець свае ордэны на святочныя мундзіры. Многія з іх склалі галовы на палях бітваў. Іх імёны навечна застануцца ў гісторыі.

Не ўсім наканавана было дачакацца з вайны сваіх блізкіх. Многім жанчынам выпала горкая доля ўдавы, але, выплакаўшы ўсе слёзы, яны станавіліся яшчэ мацней, яшчэ больш мужныя, разумеючы, што нельга апускаць рукі, што трэба жыць далей, гадаваць дзяцей. І гэта быў яшчэ адзін бяспрыкладны подзвіг нашага народа – подзвіг салдацкіх удоў і маці, якія выгадавалі сваіх дзяцей сумленнымі і чыстымі, годнымі памяці загінуўшых бацькоў. Больш за дзвесце жаночых галасоў прагучала ў кнізе-споведзі Святланы Алексіевіч «У вайны не жаночы твар». Гэтыя жанчыны, якія прайшлі вайну, не лічылі сябе гераічнымі асобамі. Але іх жыццё, без сумневу, – прыклад мужнасці і гераізму.



Прайшлі гады, дзесяцігоддзі ... З попелу адрадзілася і расквітнела наша Беларусь. Загаіліся раны, нанесеныя вайной. Але душэўныя раны, пакінутыя страшным ліхалеццем, не гояцца і дагэтуль. Нават цяпер, праз семдзесят гадоў пасля Перамогі, у людзей старэйшага пакалення, пакалення нашых дзядоў і прадзедаў, стаіць перад вачыма жывая карціна усяго жаху і трагізму нябачанай у гісторыі чалавецтва вайны з яе морам крыві, людскога гора і гневу. Яны ніколі не змогуць забыць перажытае. Боль страт і перанесеных пакут ніколі не пакіне іх. Бо яны жылі і ваявалі за нашу будучыню. Менавіта дзякуючы іх ратнаму подзвігу ў гады Вялікай Айчыннай вайны наша пакаленне жыве бесклапотна і шчасліва. Мы не ведаем гора, пазбаўленняў, пакут, якія давялося перажыць людзям у ваенныя гады. Нас усяляк аберагаюць і агароджваюць ад усіх праблем бацькі. Сваім ладам жыцця мы падобныя на аранжарэйныя расліны, якія растуць у камфортных умовах. Гэта я зразумела толькі цяпер. І толькі зараз я зразумела, чаму мае бацькі ў дзясяты, а можа быць, і ў дваццаты раз глядзяць дэманструемыя па тэлевізары кінафільмы «А зоры тут ціхія», «Пулкаўскі мерыдыян», аддаючы перавагу ім, а не якой-небудзь камедыі або чарговаму забаўляльнаму ток-шоу. Бо яны на цэлае пакаленне бліжэй да салдат Перамогі. Яны не толькі чыталі кнігі пра вайну, але і мелі зносіны са сваімі дзядамі - жывымі сведкамі тых грозных ваенных гадоў і ўдзельнікамі адначасова трагічных і гераічных падзей сусветнай гісторыі. Варта прызнаць, што патрыятычнае выхаванне бацькоў на парадак вышэйшае за наша. Але я не думаю, што наша пакаленне гэтак ужо сапсавана. Бо ў нашых сілах стаць самастойнымі, адказнымі, больш сур'ёзнымі, кончыць эгаізм, ляноту і бязладнасць. Няхай ніколі не прыйдзецца нам весці бітвы з якім-небудзь ворагам - заваёўнікам, але мы можам змагацца з чалавечымі заганамі. А яшчэ наш святы абавязак – захаваць удзячную памяць пра тых, хто загінуў на палях бітваў, хто абараніў свабоду і незалежнасць нашага народа. І захаваць нашу памяць мы павінны не толькі ў полымі Вечнага агню, у велічных мемарыялах і ў сціплых абелісках, устаноўленых па ўсёй Беларусі. Мы павінны захаваць яе ў нашых сэрцах, у нашых справах і ў нашых здзяйсненнях. Мы павінны перадаць гэтую памяць у спадчыну будучым пакаленням. І тады па праву мы зможам сказаць: Перамога дзеда – мая Перамога !


1 Ідзіце за мной!


2 Хутка!

3 Хто там стаіць?!

4 Іх тут трое.


5 Пайшлі! Жыва! Усе!

6 Пачакайце! Я забіраю гэтых трох! Замест іх пагрузіце вось гэтых.



База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка