Гіролетары ўсіх краёў, злучайцеся!




старонка1/7
Дата канвертавання14.02.2019
Памер1.75 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

Гіролетары ўсіх краёў, злучайцеся!

МАЛАДНЯК

Штомесячная літаратурна-мастацкая і грамадзка - політычная часопісь Цэнтральнага Бюро Ўсебеларускага аб'яднаньня поэтаў і пісьменьнікаў „Маладняк“



=— ПАД РЭДАКЦЫЯЙ =-

М. ЧАРОТА, М. ЗАРЭЦКАГА, Ал. ДУДАРА



Год выданьня пяты

С ш ы т а к п я т ы



ВЫДАНЬНЕ ЦБ „МАЛАДНЯКА" Л1 Е Н С К 1927


1-ая дзярж. друкарня. Зак. № 2162. У ліку 1.000. Галоўлітбел № 2548 і




Тарас Гушча

У глыбі Палесься

(Адрывак з аповесьці)

X

Усё гэтае лета Лабановіч жыў дома.



Нельга сказаць, каб яму тут было вельмі добра. Ня- прыятна перш за ўсё было адчуваньне, што ён тут не так! як усе, і што на яго ў доме пазіралі, як на чалавека іншага кругу. I як ён ні стараўся сьцерці ўсякія граніцы паміж сабою і роднымі і цалкам зьліцца з імі, жыць так, як жывуць і яны, яму гэта ніяк не ўдавалася, бо самі-ж родныя падтрымлівалі гэтыя граніцы. Калі ён уставаў разам з другімі, каб узяцца за якую-небудзь работу дома, то дзядзька або маці заўважалі яму, што ён мог-бы паспаць і даўжэй і не яго ўжо справа цягнуць гэтую гарапашніцкую лямку простых людзей.

  • А хіба-ж я крывы?—пытаў Лабановіч.

  • Крывы ня крывы, а раўняцца з намі табе няма чаго. Не на тое-ж ты вучыўся, каб капацца ў гэтым сьмецьці і брудзе.

А маці старалася і яду гатаваць яму лепшую, не зва- жаючы на яго протэсты. Браты і сёстры таксама трымаліся здалёк ад яго, як-бы чужаліся і таілі ад яго сваё жыцьцё, свае патрэбы, і ён нарэшце пагадзіўся з роляю адгароджанага ад сям'і чалавека, што нейк рабілася само сабою, натуральным парадкам. У сваю чаргу і ён замыкаўся ў сабе самым. Адзін толькі Якуб быў з ім за панібрата і знаёміў яго з кругам сваіх інтарэсаў, сваіх забавак і свайго дзіцячага жыцьця, за- баўляючы яго сваім нясьціханым шчэбетам.

Першыя часы побыту дома хадзіў ён па полі, што яны арандавалі ад скарбу, аглядаў засевы збожжа. Ен радаваўся, калі бачыў шнуры добрай збажыны ці бульбы і не згаджаўся




4

ТАРАС ГУШЧА

з тою ацэнкаю іх, што рабілася дома, бо і ў мацеры і ў дзядзькі Марціна, як здавалася яму, заўважалася нахіленьне зьніжаць сапраўдны стан рэчаў.

Недалёка ад хаты была тут нізкая балоціна, дзе расла дзікая трава. Карысьці з яе ня было амаль ніякай, бо ні да пашы ні да сенакосу яна не надавалася: трудна было туды даступіцца. Між полем і гэтаю балоцінаю рос густы алешнік, раскінуўшыся па купінах, дзе прыкідалася малінаі смародзіна. У цяні гэтага алешніку было вільготна. Чорная, як дзёгаць, гразь выглядала з-за высокага куп'я.

„А што, каб гэтай гразі нацягаць на поле“, думаў, хо- дзячьі тут, Лабановіч. Поле-ж было пустое: капарні нагою— і жоўтага пяску дастанеш. „Трэба будзе параіцца з дзядзькам Марцінам“.

I ён пачаў меркаваць, як-бы можна было палепшыць зямлю. Сілы малавата, а перакапаць-бы зямлю на перавал ды навазіць у канаўкі гразі з алешніку, напэўна зямля паправілася-б, і расло-б тут збожжа, як лес.

Яго мысьлі пашлі далей у гэтым кірунку. Яго яшчэ не- вялікае жыцьцёвае дасьведчаньне казала яму аб нядбайнасьці людзкой, аб закаранеласьці форм людзкога жыцьця. Вось хоць-бы і тутэйшы народ: бедны, ледзь-ледзь зводзіць канцы з канцамі, таўчэцца, кідаецца ў розныя бакі, шукаючы адду- шыны, і мала хто знаходзіць яе. Зямлі мала, зямля неўраджай- ная, голы пясок. Усе-ж лепшыя землі належаць да скарбу. Адчуваецца вострая патрэба ў зямлі, а народ множыцца. Чым- жа можна палепшыць яго дабрабыт? Каб людзі грамадою па- сталі на работу, яны асушылі-б балоты, пазносілі-б пяскі з па- лёў, а балотны гной і яго, напэўна раджайны, грунт пера- несьлі-б на пяшчанае поле—хваціла-б і хлеба і сенакосу.

3 рэальнага грунту разважаньня Лабановіч паволі зьехаў у павабны край прыгожых мар. Ен бачыў сябе ў ролі чала- века. які адолеў заклікаць грамаду на новую дружную работу. Грамада асушае балоты, стварае новыя землі, праводзіць да- рогі, абсаджвае іх пладовымі дрэвамі, робіць масты, будуе но- выя дамы і пачынае жыць шчасьліва і багата.

Аглядаючы двор і гаспадарскую надобу, ён спыніўся каля хлява: пад страхою ляжалі тры тоўстыя кавалкі чорнага дуба. Яшчэ летась улетку, купаючыся, напаткаў ён выпадкам гэты




дуб у пяску на дне Нёмна. Пачаў тупаць каля яго, зацікавіўся знаходкаю. Прынёс рьідлёўку, стаў адкопваць. Работа пасу- валася борзда, вада сама адносіла ўзварушаны пясок, і цела старога волата ўсё больш і больш вьіступала з зямлі. Чорны, як вугаль, тоўсты, роўны, гладкі дубовы стаўбур ляжаў упо- перак Нёмна. Комель яго далёка ўваходзіў у высокі бераг, і адкапаць яго там было вельмі цяжка. Лабановіч з захаплень- нем увіхаўся каля гэтага дуба. Ен адчуваў тады нейкую ра- дасьць, выкопваючы на сьвет гэтага невядома калі пахаванага нябожчыка. I напэўна доўгі-доўгі час ляжаў ён на дне Нёмна, бо ніхто не памятае, калі тут расьлі дубы—ніякіх сьлядоў ад іх не захавалі часы. Калі ўвесь стаўбур быў адкопаны, прынесьлі пілу. Дзядзька Марцін таксама зацікавіўся дубам, і ўдвух пачалі яны даставаць яго. Дастаць яго цалкам ім было не пад сілу, прышлося пілаваць на тры часьці. Праняты ва- дою, ён лёгка, як морква, паддаваўся пілоўцы. Разрэзаныя кавалкі выкацілі на бераг, 'дзе яны прасохлі і сталі цьвёрдыя, як косьць.

I гэтыя тры таўшчэзныя кавалкі чорнага дуба, роўныя, гладкія. бяз ніводнага сучка, ляжаць пад страхою бяз ніякай карысьці! Ляжаць бяз ніякага ўжытку, ня гледзячы на сваю высокую вартасьць! Ад сонца і ветра яны пакалоліся, пары- жэлі. I трохі крыўдна рабілася цяпер Лабановічу, што дзядзь- ка Марцін не паклапаціўся папілаваць іх на дошкі і скары- стаць гэты дарагі матэрыял. Ня дуба гэтага шкода было яму, а крыўда брала за тое, што не выкарыстоўваецца тое багацьце, што ляжыць каля нас, і мы ня ўмеем даць яму належнага ходу.



  • Нічога з іх ужо ня будзе, брат,—пакалоліся, падлы, прыдзецца папілаваць на дровы.

Такі прысуд выносіў цяпер гэтым дубовым кавалкам дзядзька Марцін і як-бы ў апраўданьне дадаў:

  • Нам трэба было палажыць іх наўперад у гумно ды прыкрыць саломкаю, каб яны высыхалі павольненька—тады і не пакалоліся-б.

Проэкт-жа пляменьніка—падвезьці чорнай зямлі з алеш- ніку на поле—дзядзька прызнаў вартым увагі—можа проста, каб не пакрыўдзіць „настаўніка“, але... тут знашлося сваё „але“: папершае, на гэтую справу патрабуецца многа сілы, часу і працы. Ды гэта яшчэ нічога, можна было-б спрабаваць,


6

ТАРАС ГУШЧА

а самая важная прычына, што перашкаджала такой рабоце, гэта тое, што зямля ня іх, а арандаваная, і невядома, што будзе далей з арэндаю, бо скарб хоча пусьціць гэтую зямлю на замену з канцамі сялянскіх шнуроў. што падходзяць, або ўкліняюцца ў скарбовы лес, каб такою заменаю скругліць княжыцкія лясы.

— Жывеш вось так з дня на дзень і нічога пэўнага ня ведаеш. Можа яшчэ скажуць зносіць адгэтуль будынкі. Тады хоць вазьмі ды падпалі іх, а сам надзявай торбу ды йдзі жаб- раваць. Няма, брат, простаму чалавеку ні волі, ні разгону. Іх сіла і іх права. Служыў, служыў бацька ўвесь век, а памёр— сям'я куды хочаш дзявайся... I калі ім, халерам, канец той будзе? Пачалася-б вайна ці якое ліха, можа-б людзям палёгка ці ня была-б?

І жаліўся дзядзька Марцін, што ўсюды ўціск пачаўся. Куды ня кінься, усё ў панскія рукі пападзеш. Сьвет яны ўвесь зага- радзілі, а за простага чалавека ніхто не заступіцца.

Цяжка было слухаць гэтыя жальбы, бо ў іх была голая і горкая праўда. І як пагадзіць гэта ўсё з тьш, што ўбівалася ў іх галовы ў сэмінарыі? Вучылі-ж там, дзяўблі на кожным кроку як апякуецца царскі ўрад, царскае начальства і сам цар аб народзе, як гэты народ любіць свайго бацьку-цара, як ён заўсюды знаходзіць у яго і ласку і міласьць. „Бог на небе, цар на зямлі“—вось тыя кіты, на якіх стаіць сьвет. І гэтыя-ж ідэі праводзіў праз школу і ён, Лабановіч! Скуль-жа гэтая няўвязка „навукі“ і жыцьця?

Лабановіч прыпамінае слова „соцыялісты". Ен першы раз чуў яго ў сэмінарыі ад аднаго таварыша з Навагрудчыны. Га- варылася яноціха, шэпатам, асамы-ж сэнс аго агортваўся ней- каю таямнічасьцю, не выклікаючы рэальнага значэньня. Гэта проста той прапашчы чалавек, які асьмельваецца нядобра ду- маць аб цару.

Так праходзілі першыя дні пабыту дома. У гэтыя дні Лабановіч нікуды не хадзіў з дому, снаваў па дварэ, па полі, хадзіў у лес у свае знаёмыя абходы, дзе ў грыбныя часы так любіў зьбіраць грыбы, але цяпер іх яшчэ ня было. Хадзіў ён, хадзілі з ім і думкі яго, і яго мары, і ўспаміны. Спакой і ці- шыня лясная так хіляць да такога думаньня. І тут, у гэтай адзіноце-глушы, неадступна хадзіў з ім і вобраз панны Яд-


У ГЛЫБІ ПАЛЕСЬСЯ



7

вісі, чысты, недасяжны і бясконца мілы й дарогі. І дзе яна цяпер? Ці ўспамінае яго? I чаму ўсё-ж такі нічога не напісала, не сказала яму, куды паедзе? Няўжо яна ня хоча знаць аб ім нічога? А можа там, у Хатовічах, у воласьці ёсьць пісьмо яму ад ае? Ен напіша пісьмо туды. Як добра, што такая думка прышла яму ў галаву! І ў сэрца прыходзіць надзея, што гэты ліст напэўна ёсьць там, а дома, прышоўшы з лесу, ён піша пісьмо да Дубейкі і просіць, каб усякая почта перасылалася яму сюды. 3 гэтым ліЬтом ідзе ён у Панямонь. Якраз і дру- гую справу можна зрабіць—камэрцыю з Гэсалем. 3 Панямоньня вярнуўся ён значна павесялеўшьім і падвесяліў у значнай меры і сваіх родных, бо дваццаць рублёў—грошы для іх не малыя-

Асталяваўшыся дома і знайшоўшы сабе работу, Лабано- віч увашоў у каляіну дамашняга жыцьця. Чытаў, аднаўляў у па- мяці навуку, набываў новую. Часамі падвячоркамі хадзіў у Мікуцічы, каб пабыць у кампаніі сваіх таварьішоў, а летам іх тут ніколі не бракавала.

Мікуцічы—сяло вялікае, вядомае ва ўсёй акрузе. Стаіць на пяскох каля Нёмна. Народ тут бедны, малазямельны. Жыць з гаспадаркі трудна, і мікуцічане перабіваюцца заработкамі. Але гэтых заработкаў мала. Зімою возяць калоды, вясною і летам ходзяць на сплаў — на згоны і на плыты. Жанкі і дзяўчаты зьбіраюць летам ягады і грыбы і гэтым трохі падзарабляюць на дамашні абыходак, а моладзь расходзіцца па сьвеце, каб выбіцца ў людзі і знайсьці сабе кусок хлеба і бацькоў пад- трымаць. Выб'ецца адзін, за ім цягнецца другі, памагаюць адзін другому.' Чыгунка, тэлеграф, почта, школы розных га- тункаў, пачынаючы настаўніцкімі сэмінарыямі і канчаючы вы- шэйшаю школаю, маюць сваіх прадстаўнікаў з Мікуціч. Такім парадкам Мікуцічы маюць сваю інтэлігенцыю, пераважная большасьць якой прыходзіцца на настаўніцтва, і гэтая група яе найболей цесна зьвязвалася з сваім родным сялом.

Як толькі канчалася работа ў школах, настаўнікі зьяж- джаліся на лета да сваіх бацькоў. Гэты зьезд увашоў нейк у традыцыю, дый дома пражыць таней, можна было, не чапаць пэнсіі за летнія месяцы, перабіцца на дамашнім хлебе і на бацькаўскім крупніку. У цяньку гумен і адрынак знаходзілі яны спакой душы і адпачынак целу. Хто гатаваўся ў настаў- НІЦКІЯ ІНСТЫТуТЫ, ХТО узбрОЙваЎСЯ ФІЛёзоЛІяЙ жнпыга »тп »=.-




8

ТАРАС ГУШЧА

віў рыбу на ўлоньні прыроды, хто ўходжваўся каля гаспадаркі, памагаючы бацьком, а хто проста біў бібікі, але ў гарачы час сенакосу і жніва высыпалі яны на луг, на поле і толькі ўжо самыя важныя і салідныя, прасякнутыя „панскім духам“, упарта сядзелі пад сваімі стрэхамі. А калі хто і выходзіў у'крытычны момант вязаць ячмень, то ня йначай, як ў пальчатках, даючы гэтым багатую страву для жартаў вясёлым мікуцічанам,

Вечарамі, калі спадала дзянная гарачыня, выходзілі на- стаўнікі халадком на шпацыр, хадзілі па вуліцах, а часамі зьбіраліся ў каго і ладзілі выпіўку. А некаторыя цішком на- ведваліся камор і сенечак, дзе мелі свае рэзыдэнцыі абраньніцы іх сэрца. Такія „абраньніцы“ называліся ў Мікуцічах „панскімі“ дзяўчатамі. I гэты парадак рэчаў быў тут законным і нату- ральным. Але трудна было ступіць крок па лініі каханьня, каб гэты крок ня стаўся вядомым назаўтра ўсім у Мікуцічах.

Сярод настаўніцтва былі свае групы, якія складаліся на грунце тых ці іншых інтарэсаў. Настаўнікі болей сталыя, што ўжо мелі пэўную жыцьцёвую практыку і пабылі настаўнікамі па колькі гадоў, трымаліся свае кампаніі і на маладых глядзелі трохі звысока, як людзі больш дасьведчаныя, больш разьвітыя і больш заможныя, калі толькі „заможнасьць“ наогул можна прылажыць да вясковага настаўніцтва. Маладыя-ж настаўнікі лічылі сваім абавязкам сяды-тады зайсьці да сваіх калег, каб пагаварыць з імі, а часамі і паспрачацца, і паказаць ім, што і яны ня лыкам шыты і казенную кашу не дарма елі. А ў Мікуцічах сьцяг навукі і годнасьць „разьвітога" чалавека дзяр- жаліся высока сярод настаўніцтва.

Першая пазыцыя, якую заваёўвалі яны ў сваім змаганьні зп права „разьвітога" чалавека, звычайна была рэлігія і бог. Можа ў гэтым выяўляўся іх протэст супроць сэмінарска-папоўскага выхаваньня і славянскіх тэкстаў Філарэта, але хто ня чытаў Бокля, Дарвіна і Дрэпера, той проста лічыўся невукам, чалавекам, які нічога ня ведае і з якім няма аб чым гутарыць. Мікуціцкія гумны і адрынкі былі іпколамі бязбожніцтва і вольна- думства. 3 адрынак гэтае вольнадумства пераходзіла і пад стрэхі сялянскіх хат. Сталыя людзі наўперад з дакорам ківалі галовамі, калі прачувалі аб якой-небудзь бязбожніцкай штучпы таго ці іншага настаўніка.


У ГЛЫБІ ПАЛЕСЬСЯ



А потым прывыкалі і гаварылі.

  • А можа і сапраўды няма бога?

I нарэшце проста сьмяяліся, як вось і з гэтага здарэньня з Іванком Перагудам.

Яго маці—багабаязная жанчына. Балела яе сэрца, што Іванок у царкву ня ходзіць, а папа кудлатым чортам называе. А калі часамі запытаеш аб чым, то ён адкажа: „А чорт яго сьвяты ведае".



  • Ах, як ты ня добра гаворыш, сынок! Ты-ж такі нас- таўнік, і сам павінен ведаць, што гэта—грэх.

  • Што значыць „грэх“? — адказвае Іванок: — можа ты скажаш, што і сала есьці ў пятніцу—грэх.

  • А ты запытай у бацюшкі, што ён табе скажа.

Іванок зьняважліва трасе галавою.

  • Я буду пытацца ў гэтага валасатага асталопа?!

  • Пабойся бога, сынок! Што ты гаварыш? Ен-жа служка божы!

  • Ён—слуга свайго трыбуха. I што мне твой бог? Не баюся я таго, чаго на сьвеце няма!

  • Дух сьвяты з намі, матка найсьвеншая!

Маці хрысьціцца, узад падаецца, а Іванок нападае:

  • А ты бачыла бога? дык скажы, які ён? да каго па- добны: да каня ці да каровы?

Маці адступаецца ад сына і ціха шэпча: „Айчэ наш“. Яна ня можа забыць гэты цяжкі грэх яго. Тайком моліцца за яго богу.

  • Сынок! — кажа яму праз некаторы час: — пайдзі ў царкву, памаліся. На табе сараковачку, пастаў, сынок, сьвечачку ў цэркві.

Гэтую саракоўку ён прапіў уадрынцы з сябрамі, а мацеры сказаў:

  • Я табе, маці, потым пяць рублёў дам за тваю сара- коўку, але цяпер я прапіў яе: лепей прапіць, як аддаць папу.

XI

Каля самага сяла, падмываючы вуліцы, цячэ Нёман. Раз- ложыстыя, круглаверхія вербы, узьняўшы над вадою карэньне,



10



ТАРАС ГУШЧА

У ГЛЫБІ ПАЛЕСЬСЯ

11

абстугіаюць адхонны пяшчаны бераг. На мікуціцкіх вуліцах— сыпучы пясок. Грааі тут амаль ня бывае ніколі, але калі пады- мецца вецер, то цэлыя воблакі пылу стаяць у паветры.

Шумна і гучна ўлетку на беразе Нёмна. Зранку і да самага вечара галышамі качаюцца тут дзеці, то ў пяску, то ў вадзе. Сотнямі гукаў разносіцца над Нёмнам плясканьне пра- нікаў. Падаткнуўшы спадніцы і агаліўшы лыткі, выбіваюць палотны жанкі і дзяўчаты, беляць іх, расьцілаюць па беразе. У гэтым месьце Нёман мелкі і шырокі. I езьдзяць і ходзяць, і скаціну ганяюць у брод. Цалюткі дзень снуюць тут людзі— старыя і малыя, хто за Нёман, хто з-за Нёмну. Перайсьці-ж у брод летам—адна асалода. I калі ў мужчын ёсьць яшчэ сякі- такі клопат—падкасацца або скінуць нагавіцы, калі вада ў Нёмне набудзе, то жанчыны ў гэтых адносінах зусім шчасьлівы народ. Падымуцца на хаду, колькі трэба, і храбра рушацца ў брод, не зважаючы, ці ёсьць тут хто, ці не, глядзяць на іх ці не гледзяць. Часамі-ж некаторыя сьмелыя і рызыкоўныя асобы, асабліва калі на беразе ёсьць гледачы, сумыслу нарыхтуюцца брысьці так, як бы-тут вельмі глыбока, і можна падумаць, што вада займе іх па самыя пахі, хоць вышэй кален яна не даходзіць. Бывала і жартамі перакінуцца ў такіх выпадках па істоце справы, а часам які-небудзь Гілёрык, чалавек сталых лет, і заўвагу зробіць, вынуўшы люльку з зубоў—апусьціла-б хоць ніжэй спадніцу,—а сам пры гэтым саромліва ў бок адвернецца. А калі яго задзявалі сьмехам, то каб у даўгу ня быць, так адзавецца:

— Пацягнуць-бы, бястыдніцу, цыбуком, то шанавалася-б. Казарыцца чорт ведае чым!

Па той бок Нёмну лугі ідуць, а за лугамі—лес і поле. Вярсты дзьве будзе да поля. Ляжыць чорная грэбля ўпоперак луга, адным канцом да Нёмна падходзіць, другім—у поле ўпіраецца. Вось гэтая грэбля—бяда і гора мікуціцкае. Покі праедзеш яе—духі вытрасеш і кішкі збоўтаеш, а ў мокрае лета і каня ўгрузіш, і сам, як д'ябал, у гразі выкачаешся. I снасьць ламалі тут і жывёлу калечылі. Паганая грэбля, каб яе і людзі ня зналі. Пракліналі гэтую грэблю—так-жа ўелася яна ў косьці А колісь тут, як расказваюць старыя людзі, праўда, самі яны ня помняць, быў мост. I цяпер яшчэ сям-там па бакох грэблі засталіся рэшткі паляў, і тырчаць яны з гразі, як згніў-



шыя зубы ў сківіцы. Але мост гэты быў зьнішчаны ў часе Швэдзкага Паленьня. Жыве яшчэ ў памяці народа гэтая вайна са швэдамі. Нават імя сваё мае ў вуснах народа гэтая вайна—- Швэдзкае Паленьве. Вось і спалілі тады швэды мост. Вялікія бойкі адбываліся тут. А над самым Нёмнам, вышэй трохі сяла, ёсьць курган-магіла. Размывае Нёман грудзі гэтай не- вядомай магілы, вымывае чалавечыя косьці і старасьвецкую зброю. I перадаюць мацяркі сваім дзецям аб гэтай страшнай часіне Швэдзкага Паленьня. Многа тады народу пабіта было, а будынкі папалілі. Людзі па лясох таіліся. I кідалісь швэды на хітрыкі.

Гукалі яны ў лесе:

— Тацяна, Мар'яна! выходзьце з лесу: швэды дадому паехалі!

I калі хто выходзіў на голас, таго забіралі і забізалі. Многа было пабіта народу тады, і жывёла амаль уся перавя- лася. У Мікуцічах застаўся адзін толькі бык, а ў Сьверынаве— карова. Сабралі гэтую пару людзі потым і аралі на ёй. Але нарэшце пакараў бог швэдаў за зьдзекі над людзьмі—асьля- піў іх, і калі садзіліся яны вярхом, то садзіліся тварам да конскага заду, і тады іх пабілі.

Такая легэнда зьвязвалася з грэбляю і з даўнейшым мас- том, што быў на месьце гэтай грэблі.

Крайнім будынкам ад Нёмну проціў броду была старая карчма на высозным падмурку. Колісь гэта быў вір сялянскага жыцьця, і не адна мікуціцкая душа захлынулася ў гэтым віры. 3 таго часу, як увялі манапольку, карчма заняпала, а потым згарэла. Але па старой прывычцы зьбіраўся тут народ, як на старадаўняе веча, дзе вырашаліся сялянскія справы і разва- жаліся розныя пытаньні мікуціцкага побыту.

Мікуцічане—народ грамадзкі, любіць пагуторыць аб роз- ных рознасьцях: аб замежнай палітыцы, аб вайне, аб заработ- ках, аб труднасьцях жыцьця, аб тым, што нешта на сьвеце робіцца і нешта гатуецца і што павінна нешта адбыцца, бо далей так жыць нельга. Прагавіта прыслухоўваліся да розных чутак, часамі выдумлялі іх самі і на іх аснове стваралі такія Рэчы, што самі пачыналі палохацца іх, а потым самі дапякалі сябе сьмехам. Стаіць, бывала, грамада, а перад ёю за Нёмнам, як нейкая гадзюка, ляжыць гэтая праклятая чорная грэбля,

12


ТАРАС ГУШЧА

дыхнуць вольна не дае. Многа было аб ёй гутарак, сварыліся з-за яе, калі справа заходзіла аб тым, каб яе падправіць. Бывала сяк-так і зьбяруцца для рэпарацыі і падправяць сям- там, але такая рэпарацыя мала давала карысьці, і грэбля як была, так і заставалася іх бядою.

Праўда, не заўсёды гэтая грэбля з аднакаю сілаю бунта- вала сялянскія душы. Часам аб ёй зусім нават забывалі і толькі ў часе касьбы і жніва, калі трэба было езьдзіць з ва-

замі, аб ёй думалі, яе пракліналі, з-за яе сварыліся. Жыла

гэтая грэбля і ў думках грамады і ў мысьлях паасобных чле-

наў яе. Жыла, як заноза ў целе.

Лабановіч ня раз чуў размовы аб гэтай грэблі і скаргі на яе, як з боку дзядзькі Марціна, так і збоку грамады. Ня раз і сам хадзіў па ёй пяхотам і езьдзіў з возам і лёса. Ня раз перадрыжаў ён тут, вязучы снапы ці сена, каб не абяр- нуцца з возам. У яго памяці абуджаліся ўспаміны аб легэндзе, што зьвязваліся з грэбляю, і аб розных пабаюшках, створаных напалоханай фантазіяй цёмнага чалавека ў зьвязку з гэтаю-ж грэбляю, бо было на ёй і страшнае месца, адкуль часамі вы- бягаў нехта ў чырвоным з пугаю ў руках і шалёстаў па вушах таго, хто позна ехаў з поля, як гэта было раз са Стасечкам.

Дзіўным здавалася Лабановічу, што такое вялікае сяло, як Мікуцічы, ня можа справіцца з грэбляю. Ну, што-б значыла сялянам адвесьці, ну, тыдзень, два часу, каб адвінуцца і збыць гэтую злыбеду? Няўжо так цяжка грамадою выкапаць побач грэблі канавы, падвезьці пяску і каменьня, падняць яе, насы- паць, зраўняць, утрамбаваць? Пяску-ж, куды ні павярніся, цэлыя горы. Каменьнем завалены межы. Цэлыя рэчкі каменьняў, па- скіданых з поля, цягнуцца побач дарог. I рабочых рук хватае і матар'ял пад рукамі, няма толькі рукі, што паставіла-б на грамадзкую работу сяло.

I вось гэтым летам, калі ў галаве Лабановіча сьпелі роз- ныя проэкты палепшыць людзкое жыцьцё, падняў ён раз пы- таньне аб грэблі сярод настаўнікаў свайго сяла. Чалавек з дзесяць настаўнікаў сабралася ў гумне Іванка Перагуда. Сам Іванок ляжаў у сваім логаве, зьмяўшы нагамі даматканую коўдру і зьбіўшы падушку ў нейкі брудны камяк. Валасы яго, даўно нястрыжаныя, ускудлачаныя, як купіна, ляжалі на падушцы. Настаўнікі разьмясьціліся, як дзе папала. Каля


У ГЛЫБІ ПАЛЕСЬСЯ



13

пасьцелі стаяў кволенькі столік, на стале было некалькі кніг, пустая папяровая скрынка ад гільз ды пара акуркаў.

Іванок Перагуд карыстаўся тут славаю дзівака і філё- зофа. Асноўная формула яго філёзофіі казала: „Плюй на ўсё і шануй сваё здароўе". Праўда, у яго было многа на- пускнога, і ён трохі фарсіў сваім дзівацтвам. Наогул-жа быў добрым работнікам у школе і вясёлым чалавекам у кампаніі.

Былі тут розныя групы настаўнікаў. Старэйшыя вялі рэй, а маладыя толькі прыслухоўваліся ды падавалі рэплікі.


  • I вось што цікава, і гэта трэба адзначыць, хлопцы,— гаварыў Міхась Лабада, настаўнік з пяцілетнім стажам:—сярод нашых мікуцічан ніводнага злодзея няма.

Настаўнікі былі прыятна зьдзіўлены. I праўда: няма

тут злодзея.



  • Гэта, братцы, варта таго, каб залатымі літарамі занесьці ў гісторыю нашага сяла,—азваўся прыяцель Лабады Ігнат Курган.

  • Так, гэта—рэдкасьць!—загулі галасы.

  • Бо тут і ўкрасьці няма чаго, і гэта мікуціцкая галота няздольна выгадаваць нават злодзея,—азваўся з свайго логава Іванок.

I ўсе засьмяяліся.

  • Не, брат, стой!—з жарам выступіў Садовіч:—а Язэп Малюк?!

  • От, ты чорт!—нібы напусьціўся на яго Курган:— абедню псуеш! Да і што Язэп? Ен тут ня жыве і тут ніводнага цьвіка ня ўкраў, і такім парадкам не парушае агульнай гармоніі чэснасьці нашага сяла.

  • Праўда,—падхапілі настаўнікі.

Язэп Малюх паяўляўся ў Мікуцічах разы са два, а цяпер аб ім ніякіх чутак няма.

  • Я вам раскажу пра Язэпа,—сказаў Курган. Як быў ён тут апошні раз, паехаў ён з нашымі мікуцічанамі ў Панямонь. А ён чалавек спрытны, адзеты на гарадзкі лад, манеры у яго, як у пана.

  • Чый-жа гэта такі?—дзівяцца людзі.

  • А гэта наш, мікуціцкі,—адказваюць мікуцічане. Рады яны, што іх чалавек такі спрытны. А праз некалькі хвілін злавілі Язэпа на кражы. Вядуць.


14

ТАРАС ГУШЧА

  • Хто-ж гэта такі? Чый ён?—пытаюць людзі. Нашы міку- цічане адказваюць:

  • А чорт яго ведае, чый ён там!

Калі гутарка скіравалася на сяло, то Лабановіч улучыў момант, каб перавесьці размову на грэблю.

  • Ведаеце, хлопцы, што? Вот мы тут успамінаем усякія, праўда, вельмі цікавыя, драбніцы. А варта было-б грэблю на- ладзіць. Усім яна ў косьці ўелася, і ўсе адчуваюць, што грэблю трэба наладзіць, так наладзіць, каб яна перастала быць занозаю .ў жыцьці сяла... Давайце паднімем народ на работу!

Ен хацеў сказаць болей, сказаць, што зрабіць добрую грэблю зусім ня цяжка пры дружнай рабоце грамады, але ён трохі сьціскаўся старэйшых таварышоў і адчуваў сябе ў іх кампаніі ня зусім упэўнена.

  • Ты, што-ж? хочаш быць Обэрлейнам?—запытаў яго Лабада.

  • Не мяшайся ў жыцьцё—заўважыў з логава Іванок:— няхай яно ідзе, як ідзе. Плюй на ўсё і шануй сваё здароўе.

  • Тут, брат, трэба ўмяшаньня начальства, наказ строгі і сур'ёзны, а цябе ніхто не паслухае,—дадаў Курган дзелавіта.

  • Распанелі вы. і ня хочаце пальцам паварушыць, каб зрабіць добрую справу,—жартам адказаў Лабановіч і сьціх. Але яму было як-бы трохі крыўдна за сваё выступленьне, а гу- тарка павялася на іншыя тэмы. Ну што-ж? Ен зробіць гэта і бяз іх. Болей ён не чапаў ужо гэтага пытаньня, бо відаць было, што ніхто не прыдаваў тут сур'ёзнага значэньня таму праэкту, з якім ён так няўдала высунуўся.

Кожны, хто хацеў пагутарыць з мікуцічанамі, заўсёды знойдзе сярод іх уважных слухачоў, асабліва ў сьвяты дзень і ў добрую. пагоду. Падсядзь толькі да двух-трох чалавек на прызьбе, толькі расчыні рот і скажы некалькі слоў, як зараз-жа каля цябе пачн^ць зьбірацца людзі, і праз поўгадзіны іх на- зьбіраецца не адна сотня. Вось і на гэты раз каля хаты дзядзькі Базыля, на горцы, адкуль так добра відаць і брод і грэбля за Нёмнам, сабраліся мікуцічане. Між імі быў і Лабановіч. Гутарка зачалася з Палесься. Лабановіч расказаў некалькі сьмешных здарэньняў з цельшынскага жыцьця, як паляшукі сьвята згу- білі і як яны прычашчаліся пасьля споведзі.




Мікуцічане слухалі і сьмяяліся.

  • Дык яны, падлы, дзікія,—заўважыў дзядзька Сымон:— я раз бачыў іх. У Нясьвіжы лясьніка-паляшука бачыў. Валасы доўгія, бы ў папа. Узялі яго ды астрыглі на калена. Ото-ж ён гараваў! Хватаўся за галаву і ўсё казаў:

  • Што-ж мне зробілы? Як-жа я пакажуся на родыму? Скажуць таўкач Та і ўсэ.

  • Але паміж імі і, скажам, намі, мікуцічанамі, ёсьць многа падобнага і агульнага,—заступіўся Лабановіч за паляшукоў.

  • У чым-жа?—пацікавіўся дзядзька Яхім.

  • А вось у чым. Там, у Цельшыне, страшнагразі многа, ня вылезьці, праз вуліцу нельга прайсьці ў мокрую пагоду. Двары-ж і вуліцы бярвеньнямі завалены. I нікому ў галаву ня прыдзе палажыць кладку каля хаты. Гаварыў я з імі аб гэтым ня раз, а яны хоць-бы што. „А,—кажуць,—мы ўжо да гэтага прывыклі, спрадвеку так у нас вядзецца.“ А вы-ж паглядзеце— бачыце?—Лабановіч паказвае на грэблю,—ці ня тое самае?

  • Верна, брат!—чуюцца галасы.

  • Дык яна, падла, вялікая. Гэта ня тое, што бервяно выкаціць з двара на вуліцу, каб палажыць кладку,—апраўдва- ецца дзядзька Сымон. Ня хоча, відаць, у адзін рад з паляшу- камі стаць.

  • Але-ж праехаць з возам па грэблі гэта ня тое, што прайсьці пешкі па гразкай вуліцы.

  • Што казаць! вось дзе яна сядзіць, гэтая грэбля!— Дзядзька Базыль паказвае на горла.

  • Вось я сумыслу і пачаў з паляшукоў, каб пагаварыць аб грэблі. Папраўдзе: як гэта вы церпіце да гэтага часу та- кое ліха, як наша грэбля? Такое вялікае сяло, столькі рук, столькі сілы! Кінуліся-б гуртом—хто пяску падвёз-бы, хто ка- мянёў, імі поле, дарогі завалены, хто вышаў-бы з рыдлёўкаю,. хто з сякераю... Тыдзень часу, і грэбля была-б, як яечка.

  • Каб-жа гэта дружна ўзяліся,—гудзе голас.

  • Гэта, брат, ня так лёгка,—выступіў стары Сёмка, красабай і заядлы курэц. Ен так прасяк сосам, што яго можна за поў- вярсты носам зьнюхаць.

  • Зрабі ты найлепшую грэблю, а выльлецца вясною вада і. сапрэ тваю грэблю к чортавай матары!


16

ТАРАС ГУШЧА

Тут падняўся шум. Некаторыя стаялі за тое, што грэблю можна зрабіць вечную. Уся бяда ў тым, што народ’ на работу не падымеш, бо нядбайны. Другія даводзілі, што з гэтае грэблі толку ня будзе.

Тут мост рабіць трэба, лес вазіць, майстроў ставіць. Ча- самі завязвалася паміж некаторымі сварка. Вось, напрыклад, Сьцяцок колькі працаваў на грэблі, а Гаронім туляўся, як са- бака ад мух.



  • Вы ніколі і ня браліся дружна, грамадою, і ня ведаеце, якая вы сіла ў дружнай грамадзе. Хто-ж за вас рабіць будзе? г для каго вы будзеце рабіць?

  • Мы гэта, брат, ведаем, ды вось рады ня можам даць. Калі-б прыехаў прыстаў з бізуном ды даў-бы перцу, то паста- віў-бы ўсіх на работу,—кажа стары Гілёрык.

Мікуцічане гудуць. Выплываюць розныя крыўды, непара- зуменьні, успамінаюцца старыя прарэхі сялянскага жыцьця, аб грэблі перастаюць зусім гаварыць.

Некаторы час Лабановіч і ў сяле не паказваецца, бо нейк тірыкра было слухаць насьмешкі сяброў.

XII

Канчалася лета.



На лугох ужо расьцілалася зялёнымі аксамітамі пяшчотна- кволая атава. Парыжэлі стагі. Зьбіраліся ў вырай буслы. Агор- нутыя сіняватаю смугою, журботна пазіралі далечы і ніклі ў сьвятле жнівеньскага сонца.

Пачалі разьлжджацца з летніх вакацый настаўнікі. — Па- жыў, брат, і годзе: зьбірайся на сваё седала! У гэтым голасе восені чуваць нейкі смутак, бо, здаецца, так нядаўна яшчэ гу- чаў другі голас, радасны, сьвежы голас вясны: разгарні крыльле, рушся з месца, ляці на прастор, жыві, як толькі ты здолен жыць!

Назначыў сабе дзень ад‘езду і Лабановіч.

Дубейка пераслаў яму почту, але таго пісьма, якога так прагна чакаў, аб якім так многа думаў і аб якім не гаварыў нікому, а толькі насіў у сваім сэрцы, ня было і ня было. I ня будзе. Лета прашло, прашла і надзея. Ну, што-ж? Пажартавала дзяўчына, а цяпер гэтыя жарты прайшлі ў яе: там, у глушы, дзе апроч яго нікога ня было, можна было і з ім пажартаваць,


У ГЛЫБІ ПАЛЕСЬСЯ



17

пасьмяяцца з яго, дурнога. Але такі канец, такі вывад спакою

ня дасьць, не, ня дасьць!

Нядаўна прышоў да яго казённы пакет — назначэньне ў Выганскую школу. Углядаўся Лабановіч у гэтае слова: якраз яно і падыходзіць яму.

Проста, аж нейк дзіўна трохі, бо ў гэтым слове чуецца яму як-бы нейкае выгнаньне. I чаму ў гэтым „выгнаньні“ чу- ваць сугучныя акорды яго сэрца?

Што выгнана з яго? Хто выгнаў?

Ен думаў і аб сваёй новай школе. I гэтая школа і гэ- тыя Выганы, аб якіх ён ніколі раней ня чуў, уплятаюцца ў яго жыцьцё, прадстаўляюцца ў тых няясна-прывабных тонах-абры- сах, што так прыгожы здалёк, але ніколі не супадаюць з рэча- існасьцю. I аднаго гэтага поэтычнага вобразу новага месца было мала. Пайшоў у Мікуцічы ў школу, каб знайсьці на карце свае Выганы, якія там ёсьць болей значныя пункты. Настаўнікі амаль усе разьехаліся, і ніхто ня дасьць яму спраўкі аб яго новай школе.

Зайшоў да Садовіча. Хацелася-ж з прыяцелем падзяліцца навіною. Садовіч таксама чакаў новага назначэньня. Нечакана спаткаў Лабановіч там і другога свайго таварыша па сэміна- рыі, Янку Тукалу. Гэта быў замкнуты ў сабе юнак, кругла- галовы, бялявы, з задраным трохі ўгару носам і шэрымі вачамі. У сэмінарыі ён стараніўся ад сваіх таварышоў і ўсё нешта думаў. Што займала яго мысьлі, ён нікому не гаварыў. У яго душы, відаць, адбываўся нейкі балючы процэс, і ён перажы- ваў яго моўчкі, патаемна. Часамі ўдавалася яго разварушыць, і тады ён рабіўся вясёлым, жартлівым, здольным усіх захапіць сваімі жартамі, і сам сьмяяўся такім заразьлівым сьмехам, што нельга было не паддацца яму.

Выпадкам ён адкрыў у сабе адну ўласьцівасьць. Было гэта на другім курсе. Тукала заўсёды быў каротка астрыжаны. Валасы ў яго былі жорсткія, стаялі тырчком. Раз, кладучыся спаць, зьнімаў ён суконную кашулю. Шаргануўшы ёю па ва- ласох, ён пачуў нейкі дзіўны трэск і зацікавіўся. Шаргануў яшчэ раз, зноў пачуўся той-жа трэск.

— Гэй, хлопцы!—гукнуўён, накрыўшы галаву кашуляю:— ідзеце сюды—у мяне, аказваецца, не галава» а машына элек- трычная. \ |* « "V'



I:

Ь

С


М “ В*

У :

*


" Гі

18

ТАРАС ГУШЧА

Вакол Янкі зьбілася чалавек з дваццаць сэмінарыстых. Затаіўшы дыханьне, слухалі трэск у яго валасох, калі па іх шоргала кашуля, а потым заліваліся дружным рогатам.

  • Плацеце, пся маць ваша, грошы,—сьмяяўся і сам Янка, забаўляючы таварышоў.

І вось гэты самы Янка Тукала стаяў цяпер каля гумна, дзе пасяліўся на лета Садовіч.

  • Янка! ты-ж гэта адкуль узяўся?!—зьдзівіўся Лабановіч і трос Янкаву руку.

  • Дзёнь майго вандроўніцтва сто сорак,— нейкім біблей- ным тонам адгукнуўся Тукала:—абышоў я чатыры ветры зямлі, узважыў чалавечае жыцьцё і знайшоў, што яно падобна быдля- чым ляпёшкам, параскіданым па выганах.

  • Бадай-жа ты згарэў з сваім вывадам,—сьмяяліся яго сябры.

  • Га-га-га!—рагатаў Садовіч:—ты ведаеш,—зьвярнуўся ён да Лабановіча:—ён-жа сьвятым хацеў быць—на Валаам езьдзіў бога шукаць!

  • Ня можа быць!

Янка вінавата пасьміхаўся і не пярэчыў. Лабановіч і Са- довіч паз’ралі на яго і рагаталі.

  • Чаго вы рагочаце, Вельзявулавы дзеці?

Бадай-жа ты згарэў, Янка: сьвятым хацеў зрабіцца.

  • Чхаць я хачу на сьвятых—баста! Не знайшоў я тут праўды і болей шукаць яе там ня буду. А цяпер помсьціцца пачну—сьцеражэцеся, багі: бедната гуляе!—перайначыў ён верш Нікіціна.

  • Жыў я, браткі, адзін. Глуш, нікога няма, часу многа. Начытаўся я ўсякай душазбавеннай дрэні і пацягнула мяне пад царкоўныя сьцены, у пусты сівабародага Іеговы. Пасьціў, брат, зьбіраў грошы, каб на Валаам паехаць. А скон- чыў я тым, што, вярнуўшыся, прынёс такую ахвяру сьвятым у асобе Мікалая угодніка, якой ніякі жрэц на сьвеце ня прыносіў.

І расказаў аб пакасьці, якую зрабіў ён перад вобразам „Мікалая Чудатворца“.

  • У цябе, брат, усё крайнасьці: няхай ты згары,—заўва- жыў са сьмехам Садовіч.

  • Трэба-ж нейкі агул падвясьці пяройдзенаму кругу і тычку паставіць,—сьмяяўся Янка.—Не, браткі, цяпер я хачу

У ГЛЫБІ ПАЛЕСЬСЯ

жыць падругому. Годзі гэтага лайдацтва! У другія горызонты перавяду я вочы свае, і перш за ўсё - месца перамяніць трэба, хоць, з другога боку,—ня месца красіць чалавека, а чалавек месца. Я хачу Басавым суседам быць, а яшчэ лепш—у адну школу з кім-небудзь з вас папасьці, бо калі я адзін, я зноў нейкае глупства зраблю—натура мая такая, сабачая. Думкі ўсё нейкія ў галаву маю лезуць.

  • А я, хлопцы, пераведзены ў другое месца,—пераняў Янку Лабановіч:—у Выганскую школу.

  • Цябе ўжо, як нейкую скаціну, пагналі на выган,—па- жартаваў Янка.

  • І’эта напэўна сьвяты Мікалай памыліўся і замест цябе мяне пакараў.

  • Ен яшчэ, глядзі, і мне каб фэфэру не задаў. Чорт яго, брат, ведае!

Пажартавалі трохі сябры, а потым пачалі гаварыць аб сваіх школах, пераводах, аб сваіх адносінах да так званай ін- тэлігенцыі, з якою прыходзілася жыць.

  • Можа яны шчасьлівейшыя за нас, усе тыя. што ў карты іграюць і гарэлку п'юць. Ім гэта люба, у гэтым іх радасьць, і яны ніякіх чартоў знаць ня хочуць. А я дык і піць не хачу— праціўна! карты ня горнуць мяне, а дзяўчаты хоць і хіляць, але я з сваім „імбрычкам"—так назваў Янка свой нос—саро- мяюся паткнуцца да іх: мне ўсё здаецца, што яны сьмяюцца з мяне. Што-ж мне рабіць?—пытаў Янка. Сур'ёзнае і жартлі- вае перамешвалася ў яго прамове.

  • Я пачынаю думаць, да ўсяго падыходзіць з нейкаю меркаю ацэнкі, але гэтай меркі ў мяне няма. Сёньня яна— мерка, а заўтра глупетва, і я сам адмяняю яе, сваёю ўласнаю рукою. Я кідаюся ад аднае тэорыі да другой, бяруся за адно. хватаюся за другое, і ўсюды адстаю. Чытаеш адну кнігу, здаецца, тут праўда. Возьмешся за другую, і з ёю згаджаешся. Цяпер. вось, захапіўся Ніцшэ „Так казаў Заратустра", і мне хочацца быць „надчалавекам", чорт вазьмі! А калі строга падумаць— то выходзіць, што ты—проста чалавек з пакалечанымі сэмі- нарскім выхаваньнем мазгамі. Я—аб вас я не адважваюся га- варыць гэта. хоць і вы, напэўна, такія-ж хісткія, як і я; я—

ДЗРіПЯПЯ
пп п а ■ »” „„-2 — --

20


ТАРАС ГУШЧА

  • Ну, гэта—вельмі пэсымістычнае прызнаньне, Янка!азваўся Садовіч.

  • Янка, дарагі—руку, брат!

  • Ты, значыцца, згаджаешся са мною? I Янка са зьдзіў- леньнем паглядзеў на Лабановіча.

  • Ані на валасок! — адказаў Лабановіч: дый у чым з табою згаджацца? Ні да якога-ж заключэньня ты ня прышоў, ты толькі паказаўся з новага для мяне боку. Але я люблю цябе за пакуту тваю, як гэта сказана дзесь у Дастаеўскага, за тое, што ты не стаіш на месьце, што ты мітусішся, праўды шукаеш і „хочаш свае пагібелі"—так-жа казаў Заратустра. Няхай мы— тыя дрэвы ў полі, што стаяць пад ветрам, няхай нахіляюцца галіны іх у той бок, куды дзьме вецер. Але-ж ветры веюць з розных старон, і галіны хіляцца і туды і сюды. Але здаро- вае, моцнае дрэва будзе стаяць роўна, а галіны яго больш нахіляцца ў той бок, адкуль сьвеціць сонца. Штука-ж уся ў тым, як намацаць галінамі гэтае сонца.

  • Ты ўжо, я чуў, намацваў „галінамі сонца“, калі думаў падняць мікуцічанаў зрабіць грэблю за Нёмнам?запытаў, сьмяючыся, Янка.

  • Дык і ты намацваў гэтае самае сонца, калі думаў знайсьці яго ў валаамскіх манастырох?заступіўся за Лабано- віча Садовіч.

  • Падняць сяло зрабіць добрую грэблю, памойму, у ты- сячу разоў важней, чым блытацца пад кустамі сівабародага Іеговы, як ты казаў. Але я цябе за гэта не асуджваю і не сьмяюся. А што не ўдалося падняць сялян, каб зрабіць самім- жа ім карысную работу, то гэта ня значыць яшчэ, што іх на- огул не падымеш і падымаць ня трэба: не падняў цяпер, па- дымеш потым. Дый брацца за гэта трэба можа нейк трохі ня так. Трэба лічыцца з тым, што народ мала-культурны, кон- сэрватыўны, ня ўмее цаніць сваіх грамадзкіх інтарэсаў і ня прывык выступаць грамадою. Але-ж яму трэба гэта гаварыць, будзіць яго, патурхаць. І, памойму, гэта ёсьць наш абавязак... Але што гаварыць аб народзе, калі настаўнікі не разумеюць гэтага!

  • Праўда, брат!—сказаў Садовіч:—народ наш сьпіць, воля яго спараліжавана, у яго многа нянек, апякуноў, з яго

«чЛіпіч і'глгті^оп ІТТІТІТ-І О'ГІ.ТГ) п
пзй кяпаньнр ягп бялЫ... 1




Я, хлопцы, вельмі здаволены, што мы спаткаліся і пагаварылі. Праўда, мы, як у лесе, ходзім вобмацкам, як сьляпыя. Мы па- вінны перш за ўсё шчыльней адзін аднаго трымацца; каб ра- зам выбіцца на нейкую дарогу, павінны падганяць самі сябе, каб не заснуць і не загразьці ў балоце. Я цьвёрда намерыўся тут астацца. Янка будзе маім блізкім суседам. Вось шкода толькі, што ты, Андрэй, забіўся ў гэтае Палесьсе.

  • 3 вамі я чуюся весела і сьмела і пайду на што хо- чаце,—разышоўся Янка: — богу не падамся і з цара гатоў ка- рону лупіць... У мяне, браткі, і сны бываюць цікавыя. Я ўсё зьбіраюся запісаць іх у навучаньне патомкам.

  • Ну, што-ж? Будзем пісаць пісьмы, дзяліцца сваімі думкамі і ня губляць адзін аднаго з вока,—перапыніў Янку Лабановіч.

  • Дык давайце заключым трыумвірат!—крычаў Янка.

  • Давайце!

I сябры з жарам паціснулі адзін аднаму рукі ў знак свайго саюзу.

На карце ў школе Лабановіч не знайшоў свайго новага месца. „Напэўна яшчэ большая глуш, як Цельшына", думаў ён. Дасталі „Памятную кніжку Менскай губэрні", дзе звычайна былі адзначаны ўсе ўстановы і школы. У кнізе значылася і Выганская школа, што трбхі ўсьцешыла і запакоіла маладога настаўніка, але дакладнага адрасу ня было там. Аднаго толькі дазнаўся Лабановіч: ехаць трэба ў Пінск, а ўжо адтуль дабі- рацца да свае школы.

Напярэдадні ад'езду пайшоў Лабановіч у лес, каб апошні раз абыйсьці свае грыбныя абходы і разьвітацца з імі.

У лесе было зусім ціха. Скрозь галінкі выносных хвоек прабіваліся цёплыя косы верасьнёўскага сонца. Пажоўклыя калюшкі бяз шуму ападалі на дол, чуць задзенеш галінку. Дзесь у небе закрычалі жураўлі, шыбуючы ў вырай. Лабановіч адчуваў нейкую мяккую журботу, навеяную і цішынёю лесу, і гэтым заміраньнем жыцьця. I розныя думкі, лёгкія, бы гэтыя цені хваёвых галінак, журботныя, як і гэтае курлыканьне жу- раўлёў у небе, снаваліся ў яго сэрцы.

Было чагось шкода, як-бы нейкая страта напаткала яго. Думаў аб сваім новым месьце, складаў новы плян і свайго жыцьця і свае работы на новым месьце. Успаміналася Цель-


22

ТАРАС ГУШЧА

шына. Цяпер яно нейк адыходзіла ад яго, ахіналася мрокам, рабілася пустым і чужым, бо ня было там таго мілага вобразу, што даваў жыцьцё і радасьць. І гэты вобраз неадступна ха- дзіў з ім па лесе, адганяў іншыя думкі яго, змушаючы думаць аб сабе. 1 гэтыя словы Ядвісі: „калі вы мяне пацалуеце, то, клянуся памяцю мацеры, я кінуся пад машыну“, ніяк не забы- валіся, і сама яна, як жывая, стаіць у яго ўвесь час перад вачамі.

На другі дзень на захадзе сонца запрог дзядзька Марцін чорнага коніка, якога празваў за жвавасьць „Ножыкам“, каб адвезьці пляменьніка на станцыю. Невялічкі чэмодан быў за- гадзя зложан, сабраны ў дарогу.



  • На добры лад дык і каня запрагаць ня варта было-б,— казаў Лабановіч, паважваючы ў руцэ чэмодан.

  • Навошта-ж, сынок, ты будзеш трапаць ногі. Не зьвл- рэдзіцца конь, гуляе цяпер.

Вылічыў Лабановіч грошы на дарогу, як заехаць, а рэшту рублёў сем аддаў мацеры.

  • Прышлі-ж, сынок, ліст, заехаўшы, як ужо будзе табе павадзіцца там. .

Пацалавала маці сына і сьлёзы выцерла.

  • Ну, Якуб, бывай, брат, здаровы! На другую зіму к сабе забяру цябе. Добра?

  • Добра,—кіўнуў галавою Якуб.

Маці стаяла на дварэ і праводзіла вачамі фурманку, што шыбавала ў бок лесу. Лабановіч азірнуўся, памахаў шапкаю мацеры і сёстрам, кіўнуўшы ім здалёк галавою. Яшчэ раз азір- нуўся назад, як пад'яжджалі к лесу. Мільгнуў хутарок з сваім алешнічкам, мільгнуў і схаваўся.

  1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка