Гісторыя як навука. Крыніцы вывучэння. Канцэпцыі гістарычнага працэсу




старонка1/11
Дата канвертавання26.12.2016
Памер1.74 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
Гісторыя як навука. Крыніцы вывучэння. Канцэпцыі гістарычнага працэсу. Гісторыя (ад грэч. historіа) - расказ аб прошлым, зведаным. Гісторыя (гістарычная навука) уяўляе сабой комплекс сацыяльна-гуманітарных навук, якія вывучаюць прошлае чалавецтва ва ўсёй яго канкрэтнасці і разнастайнасці. Як комплекс навук гісторыя ўключае ў сябе такія спецыяльныя дысцыпліны, як археалогія і этнаграфія, навукі, якія вывучаюць гісторыю розных бакоў навукі і тэхнікі (гісторыя матэматыкі, гісторыя фізікі, гісторыя радыётэхнікі і электронікі і г.д.) і розных галін культуры (гісторыя тэатра, гісторыя архітэктуры, гісторыя музыкі і г.д.). Гісторыя ўваходзіць у групу сацыяльна-гуманітарных навук, якія вывучаюць той ці іншы рэгіён (афрыканістыка, балканістыка і г.д.), народ (беларусазнаўства, русістыка, сіналогія і г.д.) ці групу народаў (славяназнаўства). Устанаўленне заканамернасцей гістарычнага развіцця дасягаецца шляхам выяўлення і даследавання фактаў, падзей і працэсаў. Канкрэтна-гістарычны, факталагічны матэрыял з'яўляецца базай гістарычнай навукі, а калі яго няма, то і няма гісторыі як навукі. Усілу сваёй спецыфікі гісторыя адказвае на пытанні аб тым, што, калі, дзе, чаму і пры якіх абставінах здбылося, якія этапы прайшло ў сваім развіцці і чым стала сёння з пункту гледжання гістарычнага вопыту. Гісторыя - складаная, шматгаліновая навука аб прошлым, зведаным, аб тым, калі ўзнікла чалавечая цывілізацыя на нашай Планеце, якія этапы яна прайшла ў сваім развіцці, які агульнацывілізацыйны вопыт набыла і як яна крочыць у будучыню сёння. Калі філасофію па праву называюць "царыцай навук", то гісторыю можна не з меншымі падставамі назваць адной з найважнейшых навук, бо ў ёй калектыўны розум і вопыт чалавецтва, а важней за гэта нічога ў свеце няма. Гістарычная навука адносіцца да сістемы грамадазнаўства і выконвае важныя сацыяльныя функцыі. Першай функцыяй гісторыі, як навукі, з'яўляецца пазнавальная, альбо інтэлектуальна-развіваючая функцыя. Працэс гістарычнага пазнання грунтуецца на тэорыі гістарычнага пазнання, якой уласцівы такія якасці як сістэмнасць, упарадкаванасць, доказнасць і заканамернасць. Таму вывучэнне гісторыі развівае інтэлект асобы, яе здольнасці да самаразвіцця і самарэалізацыі ў творчай дзейнасці. Другая функцыя гісторыі - практычна-палітычная. Сутнасць гэтай функцыі заключаецца у наступным: гістарычная навука дапамагае палітыкам і дзяржаве ў выпрацоўцы збалансаванай палітыкі, накіраванай на далейшы прагрэс краіны. Палітыкам трэба памятаць, што гісторыя заўседы шматварыянтна пры выбары чалавекам дзеяння, але яна адзіна магчымая як адбыўшаяся падзея. Гісторыя, вывучаючы заканамернасці выбару, дапамагае палітьікам прьімаць рашэіші на карысць усяго грамадства. Да ліку важных можна аднесці і светапоглядную функцыю гістарычнай навукі. Светапогляд асобы - гэта сістэма навуковага асэнсавання свету, ролі і месца чалавека ў гэтым свеце. Уплыў на светапогляд аказваюць усе навукі, але яны заўседы абапіраюцца на высновы гістарычнай навукі, якая з'яўляецца фундаментам усяго грамадазнаўства.

Рэалізацыя гісторыяй сваіх функцый забяспечваецца навуковай метадалогіяй. Метадалогія гісторыі - гэта навука аб спосабах вывучэння і тлумачэння мінулага. Асноўнае месца ў метадалогіі належыць тэорыі і прынцыпам гістарычнага пазнання. Тэорыя гістарычнага пазнання вырашае праблему сутнасці гістарычнага працэсу, абгрунтоўвае перыядызацыю гісторыі, вывучае заканамернасці грамадскага развіцця. Прынцыпы гістарычнага пазнання - гэта навуковыя сродкі, з дапамогай якіх распрацоўваюцца тэорыі і канцэпцыі гістарычнай навукі. Асноўнымі прынцыпамі метадалогіі гісторыі з'яўляюцца такія прынцыпы як аб'ектыўнасць, гістарызм, сістэмнасць і крытычнасць.

Гісторыя Беларусі вывучаецца на аснове разнастайных гістарычных крыніц. Да ліку асноўных можна аднесці археалагічныя, пісьмовыя і этнаграфічныя крыніцы. Менавіта археалагічныя крыніцы даюць уяўленне аб жыцці чалавека таго часу, калі не было пісьменнасці. Пісьмовыя крыніцы - летапісы Старажытнай Русі, беларускія летапісы і хронікі; «летапіс Быхаўца», «летапісец Красінскага», «Патрыяршы летапісец», «летапіс Аўраамкі», «Хроніка вялікіх князеў Літоўскіх», «Баркалабаўскі летапіс», Літоўская метрыка; статыстычныя зборнікі, матэрыялы перапісаў і г.д. – з’яуляюцца асновай беларускай гістарычнай навукі і складаюць яе фундамент. Да дадатковых гістарычных крыніц можна аднесці вусную народную творчасць - быліны, казкі, песні, прыказкі і прымаўкі, дзе змяшчаецца багаты матэрыял аб жыцці беларусаў; лінгвістычныя крыніцы - мову, назвы гарадоў і паселішч, мясцовасцей і г.д., што таксама дапамагае высветліць многія старонкі нашай гісторыі. Гісторыя XX ст. адлюстравана ў пісьмовых крыніцах і дакументах органаў улады, у перыядычным друку, мастацкай літаратуры, мемуарах, кінафотадакументалістыцы і перыядызацыя гісторыі Беларусі.

Сучаснае грамадазнаўства выкарыстоўвае дзве метадалагічныя канцэпцыі, якія тлумацаць развіццё сусветнай гісторыі. Першая канцэпцыя была распрацавана К.Марксам, Ф.Энгельсам і У.Леніным. Яна атрымала назву тэорыі фармацыйнага развіцця грамадства. Сутнасць гэтай тэорыі заключаецца ў наступным: у сусветнай гісторыі чалавецтва прайшло наступныя фармацыі - першабытнаабшчынную, рабаўладальніцкую, феадальную, капіталістычную і часткова камуністычную ў перыяд існавання сістэмы сацыялізму. У аснову гэтай перыядызацыі К.Маркс паклаў спосаб вытворчасці матэрыяльных багаццяў, які выкарыстоўваўся грамадствам на працягу цэлай гістарычнай эпохі. Другая канцэпцыя была распрацавана такімі даследчыкамі з ліку гісторыкаў, філосафаў і сацыёлагаў, як М.Вебер, О.Шпенглер, К.Ясперс, А.Тойнбі, М.Данілеўскі, М.Кандрацьеў, П.Сарокін і інш. Гэтыя даследчыкі ХІХ-XX ст. ст. даказвалі, што гісторыя грамадства звязана найперш з развіццём рэлігіі, культуры, духоўнасці; з індывідуальнасццю і непаўторнасцю чалавечай асобы, такімі нематэрыяльнымі паняццямі як «дух народа» ў той ці іншы гістарычны перыяд. Такі падыход да тлумачэння гісторыі атрымаў назву цывілізацыйнага.

Паняцце “Гістарыяграфія”. Гістарыяграфія гісторыі Беларусі. Гістарыяграфія (ад гісторыя + грэч. grapho пішу, літаральна — апісанне псторыі). 1) У шырокім сэнсе — гістарычная навука (такое азначэнне сёння ўжываецца рэдка). 2) Гісторыя гістарычнай навукі. 3) Сукупнасць гістарычных даследаванняў, аб'яднаных агульнымі рысамі: нацыянальнымі (беларуская, польская, расійская і інш.), тэарэтычнымі (ліберальнабуржуазная, марксісцкая, дэмакратычная і т.д.), тэматычнымі і храналагічнымі (гістарыяграфіі ВКЛ, канфесіянальных дачыненняў, запрыгоньвання сялянства і інш.). Гістарыяграфія як навуковая дысцыпліна вывучае заканамернасці працэсу назапашвання гістарычных ведаў, навуковага даследавання жыцця грамадства. Яе асноўныя аспекты: вывучэнне арганізацыі гістарычнай навукі (даследуе пытанні падрыхтоўкі кадраў, сістэмы навуковых устаноў, функцыяніравання архіваў, публікатарскай дзейнасці і т.д.); даследчыцкая праблематыка (паказвае развіццё навуковага пазнання гістарычнага мінулага); тэарэтычная база даследаванняў (выяўленне, якім чынам тыя ці іншыя тэарэтычныя канцэпцыі скарыстоўваюцца ў працы даследчыка, уздзейнічаюць на фарміраванне навуковых школ, плыняў); выяўленне ўплыву палітычнай сітуацыі на канцэптуальную пазіцыю навукоўца. Вывучэнне гісторыі гістарычнай навукі адлюстроўвае аб'ектыўныя патрэбы навукі ў пазнанні самаго сябе. Такое вывучэнне дае інфармацыю пра шлях, які прайшла гістарычная навука, дазваляе ўдакладніць кірункі яе далейшага развіцця. Фарміраванне гістарыяграфіі на Беларусі адносіцца да пач. 1920-х гадоў. У 1920-30-я гады з'явіліся працы праблемнага характару, у якіх аналізаваліся вынікі вывучэння гісторыі Беларусі, бальшавізму, рэвалюцыйнаму руху, Кастрычніцкай рэвалюцыі, ідэйнатэарэтычнай барацьбы (У.М.Ігнатоўскі, У.І.Пічэта, І.П.Ашаровіч, В.К.Шчарбакоў і інш.). Значны матэрыял па гісторыі навукі ў 19 - пач. 20 ст. ёсць у працы А.Цвікевіча «Западноруссизм»: Нарысы з гісторыі грамацкай мыслі на Беларусі ў XIX і пач. XX в.» (1929, 2е выд. 1993). У пасляваеныя гады ў зборніках, прысвечаных юбілейным угодкам БССР, друкаваліся кароткія гістарыяграфічныя нарысы, падводзіліся вынікі вывучэння археалогіі і гісторыі Беларусі, аналізаваліся падрыхтоўка кадраў і дзейнасць н.д. устаноў (Я.М.Карпачоў, І.С.Краўчанка, М.Б.Біч, І.Я.Марчанка, А.П.П'янкоў, У.М.Перцаў, З.Ю.Капыскі і інш.). Асноўная ўвага была сканцэнтравана на асвятленні асобных праблем (праблемная гістарыяграфія: М.Б.Біч, Г.Я.Галенчанка, А.П.Грыцкевіч, Н.В.Каменская, В.І.Мялешка, П.Ц.Петрыкаў, П.А.Селіванаў, доктарскія і кандыдацкія дысертацыі Э.Р.Іофе, Г.А.Каханоўскага, У.М.Міхнюка, Н.І.Стужынскай і інш.). Выдадзены манаграфіі пра Перцава, Пічэту, Ігнатоўскага і інш. Даследавалася дзейнасць Інстытута беларускай культуры, Акадэміі навук Беларусі, Інстытута гісторыі АН Беларусі, БДУ і Гродзенскага універітэта, Мінскага педагагічнага інстытута. Распрацоўваліся пытанні крыніцазнаўства, архіўнага будаўніцтва, археаграфіі (З.Ю.Капыскі, А.І.Азараў, М.М.Улашчык), гісторыі краязнаўства (Г.А.Каханоўскі), археалогіі (В.С.Вяргей), этнаграфіі (В.К.Бандарчык), усеагульнай гісторыі (Ф.М.Нячай, Л.М.Шнеерсон, Г.М.Ліўшыц). Сфарміраваўся новы кірунак — вывучэнне немарксісцкай гістарыяграфіі. Работы, прысвечаныя гэтай тэматыцы, нясуць на сабе адбітак часу, выяўляюць тэарэтычнаметадалагічныя пазіцыі аўтараў, дазваляюць больш поўна зразумець гістарыяграфічную сітуацыю (І.А.Брадко, М.Л.Іваноў, В.П.Раманоўскі, А.В.Сямёнава). У 1980-я гады падрыхтавана манаграфія, прысвечаная гісторыі навукі ў міжваенны перыяд (Міхнюк), абаронены кандыдацкія дысертацыі, прысвечаныя развіццю гістарычнай навукі ў пасляваеныя гады (В.Ц.Леанавец, Л.П.Храпко, І.І.Шаўчук). Зроблена спроба перыядызацыі гістарычнай навукі ў паслякастрычніцкі перыяд (П.Ц.Петрыкаў), комплексна даследуецца гістарыяграфічны працэс у 18 - пач. 20 ст. на Беларусі (Дз.У.Караў).

Першыя пасяленнi чалавека на тэрыторыi Беларусi. Жыццё ва ўмовах першабытнага ладу. Самыя старажытныя стаянкi першабытных людзей на тэрыторыi Беларусi датуюцца 26-23 тыс. да н. э. Гэта стаянка Юравiчы Калiнкавiцкага раёна на р. Прыпяць i стаянка Бердыж Чачэрскага раёна на р. Сож. У вынiку археалагiчных раскопак вычонымi знойдзены рэшткi паглыбленых у зямлю жыллёвых памяшканняў (паўзямлянак) авальнай формы з вогнiшчам пасярэдзiне. З прылад працы: ножападобныя пласцiны, скрабкi, разцы, крамяневыя наканечнiкi. Унiкальнай знаходкай ст. Юравiчы з'яўляецца вялiкi крамянёвы клiнок-кiнжал i кавалак арнаментаванай косцi. Вучонымi пры даследаваннi стаянак знойдзены рэшткi першабытнага быка, дзiкага каня, пясца, 20 мамантаў. Тагачасны чалавек умела прыстасоўваўся да прыродных умоў на тэрыторыi Беларусi. Большасць сваiх патрэб (у ежы, вопратцы) чалавек задавальняў у час палявання. Паляванне - галоўны занятак першабытных людзхей. Паляванне - гэта пошук i праследванне дзiкiх звяроў i птушак з мэтай iх здабычы. Спосабы паляваня: высочванне; аблава; аблава з пагонкай. Пры паляванні ўжывалiся: палкi, камянi, драўляныя дубiны, крамянёвыя ручныя секачы. Пазней: кап’ё, дроцiк, лук. На каго палявалi: мамант (ежа, вопратка, матэрыял для пабудовы жылля), дзiкi конь, шарсцiсты насарог, буры мядзведзь, паўночны алень, бабёр, выдра, пясец i г. д. Акрамя палявання першабытны чалавек займаўся: рыбалоўствам; збiральнiцтвам (збор ядомых раслiн, клубняў, карэнняў i г. д.). Рыбалоўства i збiральнiцтва заўсёды было дапаможным заняткам першабытных людзей. Паляванне i рыбная лоўля застаўляла чалавека вывучаць i дасканальна ведаць норавы, звычкi i павлдзiны звяроў i рыб. Паляванне, рыбная лоўля i збiральнiцтва ўяўляе сабой прысвойваючы тып гаспадаркi, якi непадзельна панаваў на ранняй стадыi першабытнага ладу.

У часы позняга палеаліта з’явіліся рэлігія і мастацтва. Першымі формамі паганскіх вераванняў былі фетышызм, анімізм, татэмізм, магія і інш. Анімізм (паходзіць ад лацінскага слова anima ў значэнні дух, душа) - сістэма ўяўленняў і вераванняў аб духах і душы як вызначальных пачатках свету і чалавечага жыцця. Анімістычныя вобразы (душы, духі, дэманы, чэрці і інш.) узніклі як увасабленне незразумелых стыхій, што пагражалі чалавеку; з'яў і працэсаў, непасрэдна звязаных з яго існаваннем. Пры гэтым духі надзяляліся чалавечымі рысамі і якасцямі. Абрады, дзеянні або слоўныя формулы-заклінанні, звязаныя з верай у звышнатуральныя здольнасці чалавека ўздзейнічаць на сілы прыроды, лёс, істоты і прадметы, называюцца магіяй, або чарадзействам. У аснове магіі ляжала ўяўленне, што пэўнае дзеянне выклікае адпаведную жаданую з'яву. Магія была белай, што заклікала да бога, і чорнай, што звярталася да "нячыстай" сілы. Найбольш пашырана была магія лячэбна-засцерагальная (знахарства, замовы), гаспадарчая, любоўная, шкоданосная і інш. Рэшткі магічных вераванняў існуюць і ў наш час. Культ неадушаўлёных прадметаў - фетышаў, якія, паводле ўяўленняў вернікаў, надзелены звышнатуральнымі ўласцівасцямі, называецца фетышызмам. Амулеты ў выглядзе мядзведжых іклаў з прасвідраванымі дзеля падвешвання адтулінамі знойдзены, напрыклад, у Ваўкавыску ў культурным пласце Х ст. Пад татэмамі звычайна разумеюць комплекс вераванняў і абрадаў, звязаных з уяўленнем пра роднасць паміж групай людзей і татэмам - пэўным відам жывёл, раслін, радзей - з'яў прыроды ці неадушаўлёнымі прадметамі. Татэма паважалі, часам абагаўлялі, не прычынялі яму шкоды. Дзеля задобрывання татэма-жывёлы выконвалі спецыяльныя магічныя абрады, песні-заклінанні, татэмныя танцы, у якіх звычайна імітаваліся паводзіны татэмаў.

У IV тысячагоддзі да н. э. з Усходу на тэрыторыю Беларусі прыйшлі плямёны фіна-угорскай групы. Іх дачыненні з мясцовым насельніцтвам засталіся нявысветленымі. Аднак вядома, што фіна-угорцы пакінулі нам у спадчыну шмат тапанімічных помнікаў - назваў рэк і азёр (напрыклад, рэкі Нарва, Нараў, возера Нарач і інш.). Па свайму цывілізацыйнаму ўзроўню паляўнічыя фіна-угорцы былі не вышэй, а можа, нават і ніжэй абарыгенаў, старажытнейшых насельнікаў Беларусі. На мяжы 3-2 тысячагоддзяў да н. э. індаеўрапейская групоўка балтаў прыйшла на Беларусь, што прывяло да карэннай змены этнічнага складу яе насельніцтва. Балты змяшаліся з абарыгенамі-еўрапеоідамі, вялі ў асноўным вытворчую гаспадарку, але ў нашых суровых умовах стварыць высокую цывілізацыю ім доўга не ўдавалася.

Заключным этапам першабытнасці на тэрыторыі Беларусі стаў жалезны век (з VIII-VII cтст. да н. э. па IV-V стст. н. э.), які найперш характарызаваўся з'яўленнем і шырокім распаўсюджаннем металургіі, вырабам з жалеза прылад працы і зброі. Жалеза выплаўлялі з мясцовай сыравіны - балотнай руды (і сёння на карце Беларусі засталося шмат вёсак з назвай Рудня). Аснову гаспадаркі насельніцтва эпохі жалеза складалі земляробства і жывёлагадоўля, якія дапаўняліся рыбалоўствам, паляваннем, збіральніцтвам. Пераважала падсечнае земляробства. Жалезная сякера і саха з жалезным нарогам, рала з наральнікам, сярпы і косы дазволілі значна павялічыць плошчы, занятыя пасевамі, забяспечыць прадуктамі харчавання людзей і грамадскі статак і, акрамя таго, утварыць пэўныя запасы. Удасканальваліся і іншыя заняткі насельніцтва, з'явіліся неабходныя ў вытворчасці і побыце нажніцы, абцугі, напільнікі, пілы і інш. Палепшылася апрацоўка дрэва, з'явіўся новы, больш дасканалы інструментарый, пашырыўся тавараабмен.



Асноўныя заняткі, быт і звычаі балцкіх плямён. Пачынаючы з канца III тысячагоддзя да н. эры і да IV-VI ст. н. эры этнічны склад насельніцтва Беларусі поўнасцю змяніўся. У гэты час на усёй тэрыторыі Беларусі рассяліліся індаеўрапейцы. Паходжанне тэрміна “балты” звязваюць з лацінскай назваю вострава на поўначы Еўропы (Baltia). У пісьмовых крыніцах балты упершыню згадваюцца Тацытам (I ст. н.э.) у сувязі з промыслам бурштыну. Тагачасныя балты подзяляліся на заходніх (прусы, ятвягі, курты, галінды, скальвы); усходніх (літва, аўкштайты, жэмайты, латгалы, земгалы і інш.) і дняпроўскіх (вычляненне іх можна правесці толькі археалагічна). Абагульняючы тэрмін “балты” быў уведзены ў навуковы ўжытак нямецкім лінгвістам Г.Несельманам толькі ў 1845 г. Пытанне аб прарадзіме балтаў навукоўцамі канчаткова не высветлена, але часцей за іншыя, сустракаюцца меркаванні, што на тэрыторыю Беларусі яны прыйшлі з Сярэдняга Падняпроўя. Балты стаялі на больш высокім узроўні сацыяльна-эканамічнага развіцця, чым іх папярэднікі – фіна-угры і таму паступова асімілявалі апошніх, навязаўшы апошнім сваю мову і культуру. Пасяленне балтаў на тэрыторыі Беларусі супала з пачаткам новай эпохі (каменны век саступае месца бронзаваму веку (III-II тыс. гг. да н.эры-I тыс.гг. да н.эры). Старажытная эканоміка, заснаваная на рыбалоўстве, паляванні і збіральніцтве, паступова замянялася земляробствам і жывёлагадоўляй. У VII ст. да н.эры насельніцтва Беларусі навучыласявыплаўляць жалеза. Выплаўлялі яго з бурага жалезняку сырадутным спосабам у невялікіх гліняных печах-домніцах.

Сістэма земляробства атрымала назву “мяднай”. Асноўнымі пасяўнымі культурамі былі проса, пшаніца, гарох, бабы. Развіццё земляробства павысіла гаспадарчае значэнне жывёлагадоўлі. Нашы продкі разводзілі буйную рагатую жывёлу, каней і свіней. Выраб жалезных прылад працы садзейнічаў развіццю хатняга рамёства. Шырокае распаўсюджанне атрымала прадзенне, ткацтва, пляценне, выраб глінянага посуду. У першым тысячагоддзі да н.э. першабытныя людзі жылі ўжо ва ўмовах патрыярхату. Асноўнай гаспадарчай адзінкай была вялікая патрыярхальная сям’я (50-80), некалькі такіх сем’яў складалі род. Некалькі родаў утваралі племя, а некалькі плямёнаў – саюз плямёнаў. Выкарыстанне больш эфектыўных прылад працы з металу, поспехі ў земляробстве і жывёлагадоўлі стварылі ўмовы для накаплення багацця асобнымі сем’ямі, што прычынілася да ўзнікнення супярэчнасцей паміж родамі і плямёнамі, да ваенных сутыкненняў паміж імі. Паступова асноўным тыпам пасяленняў балтаў становяцца ўмацаваныя гарадзішчы, якіх на тэрыторыі Беларусі налічвалася каля 1 тысячы. Усё больш частыя войны і ваенныя набегі прывялі да ўтварэння грамадска-палітычнага ладу, пад назвай ваенная дэмакратыя (вярхоўная ўлада належыць агульнаму сходу ўзброеных воінаў). Гэта пачатак разлажэння першабытнаабшчыннага ладу. Родавая абшчына пачала ўступаць месца сельскай (суседскай). У яе аснове ўжо ляжалі не сваяцкія, а тэрытарыяльныя і эканамічныя сувязі. Гэтыя працэсы пачаліся на поўдні Беларусі ў I-III стагоддзяў нашай эры, а ў цэнтральнай і паўночнай частках – на два-тры стагоддзі пазней. Балцкае насельніцтва пакланялася агню і сонцу. Праяўленнем культу агню быў звычай пасыпаць цела нябожчыка мінеральнай чырвонай охрай, якая потым пераходзіла на косці.



Генезіс усходніх славян. Протанароднасці крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў. Новы, славянскі этап этнічнай гісторыі Беларусі пачаўся ў раннім сярэдвявеччы. Яго храналагічныя рамкі: IV-V ст.н.э. – да нашага часу. Пра паходжанне славян, пра месцазнаходжанне іх прарадзімы існуе мноства канцэпцый, меркаванняў і гіпотэз. На сённяшні дзень вучоныя часцей за ўсё прарадзімай соавян лічаць тэрыторыю паміж Эльбай, Віслай і Нёманам. У пачатку другой паловы I тысячагоддзя н.э. адбываецца значнае пашырэнне славянскага арэала. Прычыны?

1. Значнае павелічэнне колькасці славянскага насельніцтва.

2. Пачатак складвання классавага грамадства.Маёмаснае размежаванне падштурхоўвала да захопу новых зямель. Славяне рухаліся ў розных накірунках, у выніку сфарміраваліся тры славянскія групы:

- паўднёвыя (балгары, сербы, харваты, славенцы, македонцы і інш.);

- усходнія славяне засялілі вялікія абшары да Дона, Акі, Волгі (рускія, украінцы,беларусы);

- заходнія славяне (палякі,чэхі, славакі, сербы-мужычане). Яны нікуды не мігрыравалі і ні з кім не змешваліся. Ва Усходняй Еўропе славяне асімілявалі мясцовае насельніцтва (балцкае, фіна-угорскае і цюрскае). У летапісах сустракаецца каля 15 усходнеславянскіх супольнасцей - дрыгавічы, радзімічы, крывічы, вяцічы, бужане, паляне, драўляне, валыняне і інш. У VI-VII ст.ст. пачалося пранікненне славян у балцкі арэал; у VIII-IX ст.ст. – массавае рассяленне славян. Дрыгавічы займалі большую частку Паўднёвай і частку Сярэдняй Беларусі. Радзімічы займалі тэрыторыю паміж Дняпром і Дзясной, у басейне ракі Сож і яго прытокаў. У культуры пераважалі славянскія элементы. Мова – славянская. Назва хутчэй за ўсё паходзіць ад імя Радзім. Крывічы займалі поўнач Беларусі. Акрамя Полацкай зямлі ёсць яшчэ два цэнтры рассялення крывічоў – Пскоўшчына і Смаленшчына. Крывічы, дрыгавічы, радзімічы з’яўляліся тэрытарыяльнымі культурна-этнічнымі супольнасцямі. Іх неправамерна называюць плямёнамі, больш правільна – протанароднасці і адначасова пачатковыя дзяржаўныя ўтварэнні, ці протадзяржавы.



Кіеўская Русь. Полацкае і Тураўскае княствы. Да сярэдзіны ІХ ст. на тэрыторыі, заселенай старажытнымі славянскімі супольнасцямі, пачалі фарміравацца раннефеадальныя княствы. У іх былі свае княжанні, якія складаліся з валасцей, былых радавых абшчын. Заканадаўчая ўлада ў воласці належала вечу (народны сход), а выканаўчую ўладу ажыццяўлялі валасныя князі. Развіцце земляробства і жывелагадоўлі, гарадоў, рамяства і гандлю, а таксама неабходнасць аб’яднання для абароны славянскіх зямель ад ваяўнічых качэўнікаў (хазараў, печанегаў, полаўцаў і інш.) прывялі да ўтварэння вялікай дзяржавы Кіеўскай Русі. Летапісы сведчаць, што ўжо ў пачатку ІХ ст. існавлі два ўсходнеславянскіх саюзы: паўночны – з цэнтрам ў Ноўгарадзе і паўдневы – з цэнтрам у Кіеве. Калі ж і пры якіх абставінах беларускія землі ўвашлі ў склад Кіеўскай Русі? Адказаць на гэта пытанне складана, адзінага меркавання ў навукоўцаў не існуе. Але на думку большасці, адбылося гэта ў ІХ – ХІ ст.ст., прычым, спачатку былі падпарадкаваны землі палачан, потым дрыгавічоў і радзімічаў, апошнімі ў склад старажытнай дзяржавы ўвайшлі землі Панемання і Берасцейскага Пабужжа. Кіеўская Русь была раннефеадальнай дзяржавай-манархіяй. На чале яе стаяў вялікі князь. Пры ім мелася дума, куды ўваходзілі і найбольш знатныя князі і старэйшыя дружыннікі князя (баяры). У падуладных вялікаму князю землях кіравалі пасаднікі і іх памочнікі – тысяцкія. Пасаднікаў назначаў вялікі князь, тысяцкія выбіраліся са знатных баяр на вечы. У перыяд праўлення пераемнікаў Алега (882 –912) – Ігара (912 – 945), Вольгі (945 – 964) і Святаслава (964 – 972) уплыў Кіева відавочна аслабеў. Полацк выйшаў з-пад улады Кіева, аднавіў сваю палітычную самастойнасць і значна ўзмацніўся ў 40 – 70-ыя гады Х ст. Нанава пачаў фарміраваць Кіеўскую Русь пазашлюбны сын Святаслава ноўгарадскі князь Уладзімір (вялікі кіеўскі князь у 980 –1015 гг.). Збіраючыся распачаць барацьбу за кіеўскі трон са сваім зводным братам Яраполкам, Уладзімір намагаецца cхіліць на свой бок Полацк. Знешне падзеі выглядалі ў форме сватаўства Уладзіміра да Рагнеды (дачкі полацкага князя Рагвалода). Чым скончылася гэта сватаўство ўсім вядома. Падпарадкаваўшы сябе Полацкую зямлю, Уладзімір ідзе на Кіеў, забівае Яраполка і садзіцца на кіеўскі трон. Уладзімір стаў знакавай асобай, пры ім Кіеўская Русь дасягнула свайго найвышэйшага росквіту, а сам ён атрымаў прозвішча Уладзімір – Краснае Сонейка і Уладзімір – Хрысціцель. Уладзімір з Рагнедай мелі 4 сыны і 2 дачкі. Старэйшы з сыноў Ізяслаў быў пасланы у Заслаўе, а каля 985 г. заняў Полацкі стол, памер ён у 1001 г. ва ўзросте 25 – 26 гадоў. ХІ ст. – час найбольшага росквіту Полацкага княства. У 1003 – 1044 гг. тут правіў Брачыслаў Ізяслававіч (унук Рагнеды і Уладзіміра). У 1015 г. Кіеўская Русь была падзелена паміж нашчадкамі Уладзіміра. Брачыслаў, умацаваўшы княства, пачынае барацьбу са сваім дзяцькам – Яраславам (Мудрым) за ўплыў на паўночныя землі Русі. У 1021 г. Брачыслаў напаў на Ноўгарад і захапіў яго, але на зваротным шляху быў разбіты на рацэ Судоміры войскам Яраслава. Нягледзячы на пагрозу Брачыслаў атрымаў Віцебск і Усвяты, адмовіўшыся ад улады над Ноўгарадам. Такім чынам, менавіта з 1021 г. Полацкае княства стала жыць “аўтаномным жыццём, вядучы працяглую барацьбу з Кіевам”. Другая палова ХІ ст.звязана з імем Усеслава Чарадзея (1044 – 1101 гг.) 57 гадоў на троне! На працягу 1044 – 1060 гг. крыніцы маўчаць пра Усяслава, гэта можа азначаць толькі тое, што яго дзейнасць у гэты час не выходзіла за межы сваёй вотчыны. З 60-х гадоў, дастаткова ўмацаваўшыся, Усяслаў пачынае энергічную дзейнасць. У 1065 г. ён са сваёй дружынай напаў на Пскоў, але замак не здаўся. У 1066 г. полацкая дружына рушыла на Ноўгарад, разрабавала яго, спаліла частку горада, захапіла палонных. Захопам Ноўгарада Усяслаў “разбіў славу Яраслава”. Сыны Яраслава Мудрага: Ізяслаў Кіеўскі, Святаслаў Чарнігаўскі, Усевалад Пераяслаўскі – вырашылі адпомсціць Усеславу. Паход на Менск упершаню ўзгадваецца ў летапісах. Захапіўшы Менск Яраславічы рушылі на Нямігу. 3 сакавіка 1067 г. тут адбылася жорсткая бітва Усяслаў пацярпеў паразу. Але Яраслававічы на Полацк не пайшлі, а запрасілі яго на перамовы,пад час якіх схапілі яго разам з двумя сынамі і адвезлі ў Кіеў, дзе пасадзілі “ў поруб”. 15 верасня 1068 г. у Кіеве адбылося народнае паўстанне. Просты люд запатрабаваў даць ім зброю для барацьбы з полаўцамі, ад якіх Ізяслаў пацярпеў грандыёзнае паражэнне. Ізяслаў адмовіў, тады кіяўляне вызвалілі з цямніцы Усяслава і абвясцілі яго сваім князем, а Ізяслаў уцёк у Польшчу за дапамогай у караля Баляслава. У 1069 г. Ізяслаў з войскамі Баляслава Харобрага рушыў на Кіеў. Але рашучай бітвы не адбылося, Усяслаў у ноч напярэдадні бітвы па неразгаданай прычыны кідае сваё войска і ўцякае ў Полацк. Змаганне Полацка з Кіевам працягваецца. Двойчы Усяслаў вымушаны быў на кароткі час пакідаць Полацк, але знаходзіў у сябе сілы вяртацца зноў. З канца 70-х гадоў ХІ ст. у барацьбу з полацкімі князямі ўключыўся Уладзімір Манамах. У выніку моцна пацярпелі полацкія гарады, і асабліва Менск, які ў 1084 г. быў цалкам знішчаны, пасля чаго адрадзіцца на старым месцы ўжо не змог. Жыхары, якім удалося выратавацца пасяліліся ў раёне Нямігі, перанесшы сюды і назву свайго ранейшага паселішча. З 1084 да 1101 г. летапісы маўчаць аб войнах супраць Полацкай зямлі. Пасля смерці Усяслава Полацкая зямля была падзелена паміж яго сынамі (іх было 6), якія потым сталі надзяляць валасцямі сваіх дзяцей. У выніку з’явіўся шэраг асобных княстваў: Менскае, Друцкае, Ізяслаўскае, Лагожскае, Гарадзецкае і інш. Складываюцца мясцовая княжацкія дынастыі. Спосаб дзяржаўнага кіравання ў Полацкай зяілі характарызуецца як княжацка-вечавы лад. Веча абмяжоўвала ўладу князя, але не знішчала яе. Узаемаадносіны веча і князя можна разглядаць як першыя крокі на шляхуразмежавання і падзелу ўладаў – заканадаўчай (веча) і выканаўчай (князь). Тураўскае княства. На поўдзень ад Полацкай зямлі, знаходзілася Тураўская зямля, з цэнтрам Тураў (цяпер гарадскі паселак Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці). Працэс афармлення Тураўскага княства праходзіў у 2 этапы:

  1. Фарміраванне протанароднасці дрыгавічоў

  2. Племянное дрыгавіцкае княжанне пераўтвараецца ў феадальнае княства

Тураў узнікае ў к.Х ст. у самым цэнтры Дрыгавіцкай зямлі. Вельмі выгаднае геаграфічнае становішча – водны шлях з Кіева ў Польшчу. Пладародная глеба, што спрыяла развіццю землеробства. У часы Рагвалода, а гэта канец Х ст. Тураўская зямля аднасілася да Полацка, а пасля перамогі Уладзіміра, адыйшла да Кіева і залежала ад яго ўсё ХІ ст. Тураўскі стол доўгі час пераходзіў старэйшым сынам кіеўскага князя, якія пасля смерці сваіх бацькоў пераходзілі на кіеўскі трон. Цесная сувязь с Польшчай, Святаполк Уладзіміравіч парадніўся з каралем Баляславам. Перыядычна кіраванне ажыццяўлялася непасрэдна з Кіева, так было пры Уладзіміру Манамаху (1113 – 1125 гг.). У 40-я гады ХІІ ст Тураўскае княства канчаткова выходзіць з-пад залежнасці ад Кіева і тут усталеўваецца свая княжацкая дынастыя. Кіеў спрабуе вярнуць Тураў, штурм горада ў 1158 г., але без вынікова. Тым не меньш, драбленне не спыняецца. Першым адыходзіць Клецкае княжества, потым Дубровіцкае, асобнымі становяцца Тураўскае і Пінскае. У ХІІІ ст. Тураўская зямля губляе сваё былое палітычнае значэнне, яе князі ўсе больш залежалі ад галіцка-валынскіх, а потым ад літоўскіх князёў. Палітычны лад:

1. Магчыма было веча.

2. Існавалі пасады пасадніка і тысяцкага.

Тураўская зямля адыграла выключную ролю ў фарміраванні беларускай народнасці. Тут склаўся адзін з трох правобразаў беларуса – паляшук.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка