Кантролю, дапаможныя матэрыялы кср № дыялекталогія як навука, яе асноўныя раздзелы І паняцці. Групоўка гаворак на тэрыторыі беларусі




старонка1/10
Дата канвертавання25.12.2016
Памер1.58 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
КСР: ТЭМАТЫКА , ЛІТАРАТУРА, ВІДЫ

КАНТРОЛЮ, ДАПАМОЖНЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ
КСР № 1. ДЫЯЛЕКТАЛОГІЯ ЯК НАВУКА, ЯЕ АСНОЎНЫЯ РАЗДЗЕЛЫ І ПАНЯЦЦІ. ГРУПОЎКА ГАВОРАК НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ
ПЫТАННІ

  1. Дыялекталогія і яе задачы, значэнне, сувязі з іншымі навукамі.

  2. Асноўныя паняцці дыялекталогіі. Важнейшыя адрозненні літаратурнай мовы ад дыялектнай.

  3. Разнавіднасці агульнанароднай мовы.

  4. Лінгвістычная геаграфія, яе задачы і метады, значэнне; асноўныя лінгвагеаграфічныя працы.

  5. Дыялекты і гаворкі на тэрыторыі Беларусі.


ЛІТАРАТУРА

Бузук, П. Спроба лінгвістычнай геаграфіі Беларусі / П. Бузук. – Мінск, 1928. – 110 с.

Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. – Мінск, 1963. – 971 с.



Крывіцкі, А. А. Сучасная беларуская літаратурная мова і народныя гаворкі / А. А. Крывіцкі. – Мінск, 1961. – 40 с.

Крывіцкі, А. А. Дыялекталогія беларускай мовы / А. А. Крывіцкі. – Мінск, 2003. – 294 с.

Крывіцкі, А. А. Фанетыка беларускай мовы / А. А Крывіцкі, А. І. Падлужны. – Мінск, 1984. – 268 с.

Крывіцкі, А. А. Што такое лексікаграфія / А. А. Крывіцкі. – Мінск, 1986. – 71 с.

Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. – Мінск, 1969. – 318 с.

Нарысы па беларускай дыялекталогіі. – Мінск, 1964. – 415 с.

Плотнікаў, Б. А. Беларуская мова. Лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. – Мінск, 2003. – 671 с.

Расторгуев, П. А. Говоры на территории Смоленщины / П. А. Расторгуев. – М., 1960. – 207 с.

Филин, Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков / Ф. П. Филин. – Л., 1972. – 655 с.

Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя. – Мінск, 1989. – 575 с.



ВІДЫ КАНТРОЛЮ


Выканаць па варыянтах праверачныя заданні па тэме «Уводзіны і групоўка беларускіх гаворак»:

Варыянт 1


Заданне 1. Указаць, якія з пералічаных характарыстык не адпавядае дыялектнай мове.

  1. Тэрытарыяльна неаднастайная і абмежаваная ў пашырэнні.

  2. Ужываецца як адзіная па ўсёй тэрыторыі краіны.

  3. Унармаваная, кадыфікаваная.

  4. Характарызуецца слабой стылістычнай дыферэнцыяцыяй.


Заданне 2. Выпісаць назвы прац па лінгвагеаграфіі.

  1. Матэрыялы да слоўніка мінска-маладзечанскіх гаворак.

  2. Агульнаславянскі лінгвістычны атлас.

  3. Матэрыялы да абласнога слоўніка Магілёўшчыны.

  4. Слоўнік гаворак цэнтральных раёнаў Беларусі.

  5. Лексічны атлас беларускіх народных гаворак.


Заданне 3. Выбраць правільнае азначэнне паняцця «дыялект».

  1. Сукупнасць агульнапрынятых гукавых і лексіка-граматычных сродкаў для выказвання думак і наладжвання сувязі паміж людзьмі.

  2. Сродак зносін паміж жыхарамі аднаго ці некалькіх населеных пунктаў, аднатыповых у моўных адносінах.

  3. Група аднатыповых гаворак, пашыраных на пэўнай тэрыторыі.

  4. Некалькі асобных гаворак з блізкімі або аднолькавымі моўнымі асаблівасцямі.


Заданне 4. Выпісаць апублікаваную працу І. Насовіча.

  1. Программа для собирания говоров белорусского наречия.

  2. Белорусы-сакуны.

  3. Смоленский областной словарь.

  4. Словарь белорусского наречия.

  5. Материалы для изучения белорусских говоров.


Заданне 5. Выбраць правільнае азначэнне паняцця «лінгвістычны арэал».

  1. Картаграфічна зафіксаванае прасторавае ўзаемаразмяшчэнне моўных адрозненняў.

  2. Тэрыторыя, аднатыповая ў моўных адносінах.

  3. Вобласць распаўсюджання тых ці іншых фанетычных, граматычных, лексічных з'яў.


Заданне 6. Выкрасліць групы гаворак, якія не ўваходзяць у паўночна-ўсходні дыялект.

  1. Полацка-мінская.

  2. Сярэднебеларуская.

  3. Віцебская.

  4. Слуцкая.


Заданне 7. Дапісаць фармуліроўку.

Асноўны масіў беларускіх гаворак складаюць …


Заданне 8. Вызначыць, у якіх гаворках (сярэднебеларускіх ці палескіх) распаўсюджаны наступныя фанетычныя рысы.

Хліеб, бэ́рэг, молодо́го, мы́ска, н’іс, го́стры, мн’а́са, голова́, к’ін’, стуол.


Заданне 9. Вызначыць, якія з пералічаных дыялектных рыс з’яўляюцца характэрнымі для сярэднебеларускіх гаворак.

  1. Дысімілятыўнае аканне.

  2. Пераход націскнога [а] ў [о] ў выніку лабіялізацыі ў становішчы перад [у] нескладовым.

  3. Захаванне форм парнага ліку назоўнікаў жаночага і ніякага роду.

  4. Зацвярдзенне губных з выдзяленнем эпентэтычнага [н] перад галоснымі [а], [о].



Заданне 10. Вызначыць, да якога дыялекту (паўднёва-заходняга ці паўночна-ўсходняга) належыць гаворка, прадстаўленая ва ўрыўку.

Н’асôм п’атна́ццац’ гу́бак. Чаты́ры палатн’е́ па чаты́ры гу́бк’і. С’адз’і́ш на рэццы цэлы дз’ен’. Н’ас’е́ш у рэ́чку, мо́чыш, таўч’е́ш. Тады́ знôў пра́н’ікам бйеш. По́с’л’е лух ро́б’ац’. Цэ́бар ста́в’ац’, к’іп’ато́к л’йуц’. Кам’е́н’е ў п’êчы нагрэ́юц’, к’і́нуц’, ды йано́ і к’іп’і́ц’.


Варыянт 2


Заданне 1. Выбраць правільнае азначэнне паняцця «лінгвагеаграфія».

  1. Раздзел мовазнаўства, які займаецца вывучэннем мясцовых, тэрытарыяльных моўных разнавіднасцей.

  2. Навука, якая вывучае народы, этнасы, іншыя супольнасці, іх побыт, культурна-гістарычныя сувязі.

  3. Раздзел мовазнаўства, які вывучае тэрытарыяльнае пашырэнне тых моўных з’яў, якімі адрозніваюцца дыялекты.

  4. Раздзел мовазнаўства, які вывучае любыя ўласныя імёны, іх паходжанне, асноўныя заканамернасці развіцця і функцыянавання ў сістэме мовы.

  5. Асобная галіна дыялекталогіі, якая распрацоўвае тэарэтычныя і практычныя пытанні збірання, сістэматызацыі, апісання дыялектнай лексікі і ўкладання дыялектных слоўнікаў розных тыпаў.


Заданне 2. Выпісаць правільнае азначэнне ізаглосы.

  1. Лінія, што злучае крайнія пункты распаўсюджання асобнай моўнай з’явы на карце.

  2. Тэрыторыя, на якой пашырана тая ці іншая моўная з’ява.

  3. Вусная характарыстыка асобнай моўнай з’явы.


Заданне 3. Выбраць правільнае азначэнне паняцця “гаворка”.

  1. Разнавіднасць мовы, якая характарызуецца адносным адзінствам сістэмы і выкарыстоўваецца як сродак непасрэдных зносін паміж людзьмі пэўнага рэгіёна.

  2. Тэрытарыяльна абмежаваная мова жыхароў аднаго або некалькіх населеных пунктаў, аднатыповых у моўных адносінах.

  3. Тэрытарыяльная разнавіднасць нацыянальнай мовы.


Заданне 4. Выбраць з прадстаўленага спіса прозвішча аўтара першага пасляваеннага дыялектнага слоўніка.

Т. Янкова, Т. Сцяшковіч, П. Сцяцко, М. Шатэрнік, Ф. Янкоўскі, І. Бялькевіч, Г. Юрчанка, Л. Шаталава.


Заданне 5. Указаць, на якім з пералічаных моўных узроўняў выяўляецца спецыфіка сацыяльных дыялектаў.

  1. У граматычным ладзе.

  2. У сінтаксічнай будове.

  3. У лексічным складзе

  4. У фанетычнай сістэме.


Заданне 6. Выпісаць групы гаворак, якія ўваходзяць у паўднёва-заходні дыялект.

  1. Мазырская.

  2. Усходне-магілёўская.

  3. Слуцкая.

  4. Гродзенска-баранавіцкая.


Заданне 7. Дапісаць фармуліроўку.

Паўднёвая мяжа паўночна-ўсходняга дыялекту праходзіць прыкладна па лініі …


Заданне 8. Назваць, у якіх гаворках (сярэднебеларускіх ці палескіх) распаўсюджаны наступныя рысы.

Забро́ў, тро́ўка, гаво́ра, но́с’а, акул’а́рамы, рука́мы, йаны ка́жац’, йаны шы́йац’.


Заданне 9. Вызначыць, якія з пералічаных дыялектных рыс з’яўляюцца характэрнымі для палескіх гаворак.

  1. Недысімілятыўнае поўнае яканне.

  2. Оканне.

  3. Наяўнасць мяккай фанемы [р’].

  4. Падаўжэнне зычных у інтэрвакальным становішчы.


Заданне 10. Вызначыць, да якога дыялекту (паўднёва-заходняга ці паўночна-ўсходняга) належыць гаворка, прадстаўленая ва ўрыўку.

Ц’іп’е́р’ жыс’ намно́га лу́ччы, чым была́ ра́н’шы. С’іча́с ус’о йос’: і ра́дз’івы, і л’ісап’е́ты, і мытацы́клы, і пла́ц’ц’і ра́зныйі мо́дныйі. Пыгл’а́дз’іш друг’е́й рас на ц’іп’е́р’ішн’ійу мыладз’о́ш і ду́мыйіш: «Вам н’і пр’ішло́с’а знац’ ус’о тойа, што п’ір’іц’ір’п’е́л’і кал’і-та мы».



ДАПАМОЖНЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ1



Да пытання 1.

ДЫЯЛЕКТАЛОГІЯ І ЯЕ ЗАДАЧЫ, ЗНАЧЭННЕ,

СУВЯЗІ З ІНШЫМІ НАВУКАМІ

Дыялекталогія (грэч. dialektos ‘гаворка’, logos ‘вучэнне’) літаральна і абазначае навуку аб мясцовых гаворках, якія ўяўляюць сабой у суме разнавіднасць агульнанароднай мовы. Дыялекталогія пачала вылучацца з фалькларыстыкі і этнаграфіі на пачатку ХІХ ст. У яе гісторыі выразна вылучаюцца два перыяды. Першы перыяд характарызуецца панаваннем у дыялекталогіі поглядаў на мову, яе стан і развіццё, уласцівых лінгвістам-младаграматыкам. У цэнтры ўвагі дыялектолагаў у гэты перыяд былі асаблівасці і структура мясцовых гаворак. Другі, новы перыяд у развіцці дыялекталогіі вызначаецца з’яўленнем такога яе адгалінавання як лінгвагеаграфія з вельмі дасканалымі спосабамі высвятлення і адлюстравання тэрытарыяльных адносін паміж мясцовымі гаворкамі паводле іх паходжання, характэрных рыс і інш.

Сучасным станам гаворак, іх лінгвістычным даследаваннем займаецца сінхранічная (апісальная) дыялекталогія, якой супрацьстаўляецца дыяхранічная, або гістарычная дыялекталогія, што вывучае дыялекты ў часе іх функцыянавання, фіксуе ці тлумачыць змены ў гаворках на розных этапах існавання апошніх.



Супастаўляльная дыялекталогія вывучае параўнальным метадам розныя групы гаворак, розныя дыялекты, а таксама выяўляе агульныя і адметныя рысы дыялектнай і літаратурнай моў, дыялектаў розных моў, звычайна роднасных. Праз супастаўленне дыялектаў як адной мовы, так і розных, выяўляецца, напрыклад, што яны (дыялекты) распаўсюджваюцца прасторава ў выглядзе хваляў і маюць паміж сабой пераходныя межы не толькі ўнутры адной мовы, але і з дыялектамі іншых, суседніх моў, што плаўна пераходзяць адзін ў другі. Так, напрыклад, заходнепалескія гаворкі беларускай мовы маюць шмат агульных рыс з суседнімі ўкраінскімі дыялектамі; тое ж тычыцца ўсходніх і заходніх беларускіх гаворак, якія мяжуюць адпаведна са смаленскімі, бранскімі гаворкамі і беларускімі гаворкамі Беласточчыны на тэрыторыі сучаснай Польшчы; ва ўсходніх гаворках адзначаецца шмат уласна беларускіх моўных рыс, але ёсць і асаблівасці, што лучаць іх з гаворкамі рускай мовы; у заходніх гаворках назіраецца больш суадносных рыс, характэрных і для польскіх гаворак.

Дыялекталогія мае гісторыка-культурнае, тэарэтычнае і практычнае значэнне. У беларускіх гаворках захоўваецца непаўторная, адметная, арыгінальная спадчына духоўнай культуры, што назапашвалася нашымі продкамі на працягу стагоддзяў. Гаворкі з’яўляюцца невычэрпнай крыніцай папаўнення агульналітаратурнага слоўніка.

Значэнне дыялекталогіі палягае ў тым, што яна дае даставерны, зыходны фактычны матэрыял для такіх навук як агульнае і гістарычнае мовазнаўства, стылістыка, тапаніміка, гісторыя, этнаграфія, геаграфія, фалькларыстыка, краязнаўства, культуралогія, археалогія. Як правіла, у дыялектных найменнях захоўваецца матывацыя (унутраная форма), якая выразна сведчыць пра іх паходжанне. Значэнні слоў, што бытуюць у гаворках, маюць сувязь з рэаліямі, якія належаць да розных галін ведаў: заалогіі, батанікі, антрапалогіі, міфалогіі, этнаграфіі, архітэктуры, медыцыны і г. д.

З гісторыяй мовы дыялекталогія нітуецца тым, што адлюстроўвае ў многіх сваіх назвах зніклыя рэаліі або некаторыя страчаныя значэнні пэўных слоў (гл. назвы ўжо не наяўнай прылады працы цэп: цапілна, гужык, біч, путцы, сырыца, абічоўка і інш. у гаворках Рудзенскага раёна Мінскай вобласці). У многіх гаворках захаваліся адсутныя ў беларускай літаратурнай мове дыфтонгі, формы клічнага склону, формы парнага ліку назоўнікаў, формы інфінітыва на -ці, (-ты) і інш., што мае важнае значэнне для вывучэння гісторыі мовы, бо ў дыялектах кансервуюцца ўжо зніклыя, але наяўныя раней формы і з’явы мовы, якія, такім чынам, служаць багацейшай крыніцай для гісторыі.

З тапанімікай дыялекталогія лучыцца тым, што захоўвае ў сваіх мясцовых назвах зніклыя рэаліі тыпу Вярэня ад вярэня ‘гнілы забалочаны лес’ , Плюсішча ад плюс ‘грыб, казляк,’ Асавец ад асавок ‘асіннік’ і г. д., дапамагае выявіць шляхі рассялення нашых продкаў, напрыклад, на тэрыторыі сучаснай Беларусі каля 82 % тапонімаў маюць славянскае паходжанне.

Этнаграфія як навука аб духоўнай і матэрыяльнай культуры і археалогія, ці навука аб гісторыі, быце, культуры старажытных народаў па захаваных рэчавых помніках, жывяцца з дыялектных крыніц шматлікімі назвамі адпаведных матэрыяльных і духоўных рэалій у галіне будаўніцтва, ганчарства, ткацтва, кавальства і іншых рамёстваў, у сферы веравызнання, святочных і рэлігійных абрадаў і інш. Напрыклад, у кнігах за дыялектнымі словамі і назвамі месцяцца наступныя ўжо малавядомыя або зніклыя рэаліі: кляпцы ‘самалоўная пастка ўдарнага дзеяння’; кляшчоткі самагучальны музычны інструмент, макацёр ‘ганчарны выраб’, зубель ‘пчалярская прылада для падкурвання пчол’, палявік ‘вобраз у старажытных павер’ях беларусаў і іншых народаў у выглядзе велізарнага ценю’, пацяг ‘групавая гульня’, шчадрэц ‘даўні звычай адзначаць вечар напярэдадні Новага года’, мадора ‘курганны помнік радзімічаў каля вёскі Мадора Рагачоўскага раёна’, лямец ‘шчыльны тоўсты матэрыял з валенай воўны’, бечы ‘гарадзішча балотнага тыпу мілаградскай і зарубенецкай культуры каля вёскі Бечы Жыткавіцкага раёна’, дзянісенкі ‘курганны могільнік крывічоў каля вёскі Дзяніскі Верхнядзвінскага раёна’ і г. д. Прычым у дыялектных назвах прадметы матэрыяльнай і духоўнай культуры часта з’яўляюцца матываванымі, г. зн. з прыметамі, пакладзенымі ў аснову іх (прадметаў) найменняў, якія такім чынам фіксуюць адметны светапогляд і светаўспрыманне нашых продкаў (параўн. дыялектныя назвы ручніка: уціральнік, рукацёр, сцірка, палаценца, трапкач, хвастач і інш., спадніцы – бяляк, сінька, шарачок, набойка, саматканка, палатнянік і інш.).

Беларускі фальклор з’яўляецца адным з багацейшых у Еўропе. Ён у значнай ступені будуецца на аснове дыялектнай мовы, а ідыястыль многіх каларытных беларускіх пісьменнікаў (Я. Колас, М. Гарэцкі, М. Зарэцкі, І. Мележ, Я. Брыль, В. Адамчык, Б. Сачанка і інш.) арганічна і нязмушана адлюстроўвае дыялектныя багацці тых рэгіёнаў, дзе нарадзіліся гэтыя мастакі слова.

Ведаць асновы дыялекталогіі неабходна настаўніку-філолагу, які працуе ва ўмовах дыялектнага асяроддзя, каб навучыць дзяцей дыферэнцыраваць дыялектныя і літаратурныя моўныя асаблівасці, папярэдзіць памылкі ў вуснай і пісьмовай мове, звязаныя з адметнымі рысамі роднай гаворкі.


Да пытання 2.

АСНОЎНЫЯ ПАНЯЦЦІ ДЫЯЛЕКТАЛОГІІ

У дыялекталогіі ўжываюцца спецыяльныя тэрміны: гаворка, група гаворак, дыялект, ці дыялектны масіў, дыялектная мова, дыялектнае адрозненне.

Гаворка – самая дробная, мінімальная дыялектная адзінка, сістэма моўных асаблівасцяў аднаго ці некалькіх населеных пунктаў аднатыповых у моўных адносінах.

З некалькіх асобных гаворак з блізкімі або аднолькавымі моўнымі асаблівасцямі (фанетычнымі, граматычнымі, лексічнымі, фразеалагічнымі) утвараюцца групы гаворак.

У сваю чаргу, групы падобных, аднародных гаворак супольнай тэрыторыі складаюць самае буйное тэрытарыяльнае моўнае ўтварэнне – пэўны дыялект ці дыялектны масіў. Гэта разнавіднасць мовы, распаўсюджаная ў якасці сродка зносін мясцовых жыхароў на пэўнай тэрыторыі, якая характарызуецца адносным адзінствам моўнай сістэмы. Дыялекты – катэгорыя гістарычная. Яны з’яўляюцца той глебай, на якой вырасла мова беларускай нацыі – сучасная беларуская мова. У наш час новыя тэрытарыяльныя дыялекты не ўтвараюцца. Наадварот, у апошнія дзесяцігоддзі ў дыялектнай мове развіваюцца значныя дэструктыўныя працэсы, разбураюцца межы паміж мясцовымі гаворкамі, згладжваюцца і страчваюцца іх асаблівасці, забываюцца і выходзяць з ужытку мясцовыя словы і выразы. Гэтаму садзейнічаюць змены ў сацыяльнай структуры грамадства, абумоўленыя эканамічнымі і культурнымі трансфармацыямі. Аднак дыялекты на сённяшні дзень – жывая з’ява. У сельскіх мясцовасцях Беларусі яны захоўваюцца як сродак зносін і духоўнага самавыражэння.

Дыялектная мова – сукупнасць усіх мясцовых, тэрытарыяльных разнавіднасцяў нацыянальнай мовы.

Іерархічныя адносіны можна ўстанаўліваць толькі на ўзроўні дыялектгаворка. Сапраўды, блізкія між сабой гаворкі могуць уваходзіць у склад больш буйнога дыялектнага ўтварэння, з’яўляцца яго састаўнымі часткамі. Але нельга сказаць, што дыялектная мова складаецца з дыялектаў. Дыялектная мова – гэта не аб’яднанне, а своеасаблівы набор дыялектных рыс, які рэалізуецца ў канкрэтным пункце як цэласная сістэма. Арганізаваныя тым ці іншым чынам дыялектныя рысы ўтвараюць сістэму канкрэтных дыялектаў. Для дыялектаў і гаворак устанаўліваюцца тэрытарыяльныя межы, як межы паміж асобнымі замкнутымі сістэмамі. А для дыялектнай мовы характэрны межы паміж асобнымі моўнымі з’явамі і рысамі. Дыялекты і гаворкі да таго ж на сінхронным зрэзе характарызуюцца комплексам рыс і не класіфікуюцца. Дыялектная ж мова можа быць раскласіфікаваная па розных параметрах, калі за аснову бяруцца тыя ці іншыя асобныя моўныя рысы (оканне/аканне, цвёрды/мяккі [р] і г. д.).



Дыялектныя адрозненні гэта моўныя рысы, якія не супадаюць у пэўных гаворках ці іх групоўках. Яны з’яўляюцца элементамі структуры дыялектнай мовы, якая ў асобных прыватных дыялектных сістэмах выступае ў розных сваіх суадносных варыянтах. Дыялектныя адрозненні выяўляюцца на ўсіх узроўнях мовы: у фанетыцы, марфалогіі, сінтаксісе, лексіцы, фразеалогіі.

Ёсць два тыпы дыялектных адрозненняў – супрацьстаўленыя і несупрацьстаўленыя.



Супрацьстаўленымі называюць такія дыялектныя адрозненні, пры якіх моўныя адзінкі адной гаворкі маюць у іншых гаворках раўназначныя адпаведнікі-эквіваленты. Пры такім тыпе адрозненняў розныя варыянты моўнай з’явы ці элемента супрацьстаўляюцца ў розных мікраструктурах (напрыклад, мяккай фанеме <р> гаворак паўночна-ўсходняга дыялекту адпавядае цвёрдая фанема <р> гаворак паўднёва-заходняга дыялекту). Супрацьстаўленых дыялектных адрозненняў значна больш, чым несупрацьстаўленых, і менавіта яны ўяўляюць аб’ект даследавання ў супастаўляльнай дыялекталогіі. Супрацьстаўленыя адрозненні як мінімум двучленныя, але могуць быць і шматчленнымі: хо́ладна - сц’удз’о́на – з’і́мна; в’е́л’м’і – ду́жа – на́дта; дз’іц’а́ – д’іт’о́нак – дыты́на.

Супрацьстаўленыя дыялектныя адрозненні падзяляюцца на фанетычныя, марфалагічныя, словаўтваральныя, сінтаксічныя і лексічныя.

Фанетычныя супрацьстаўленыя дыялектныя адрозненні назіраюцца пры чаргаванні гукаў у адной пазіцыі, пры змене месца націску ў слове або пры перастаноўцы гукаў у ім: дз’ед – д’ед, госц’ – гост’, вавёрка – вавюрка, блі́скавіца - бліскаві́ца, ве́рба – вярба́, каноплі – калопні і інш.

Марфалагічныя супрацьстаўленыя дыялектныя адрозненні выяўляюцца пераважна ў парадыгмах скланенняў і спражэнняў слоў, у родавых і лікавых формах: на сцяне́ – на сцяны́, лясы́ – лясэ́, пяе́ – пяе́ць, дзюба́ – дзюб і інш.

Словаўтваральныя супрацьстаўленыя дыялектныя адрозненні назіраюцца ў тоесных па значэнні лексемах, якія маюць неаднолькавыя афіксы: за́гарадка – агаро́дка ‘агароджа’, ржы́шча – ржо́нне – аржа́нішча і інш.

Сінтаксічныя супрацьстаўленыя дыялектныя адрозненні праяўляюцца найперш ва ўжыванні розных прыназоўнікаў у словазлучэннях і сказах: з яго́ смяю́цца – каля́ яго́ смяю́цца, ідзём да яго́ – ідо́м пад яго́ і інш.

Найбольш складаныя супрацьстаўленыя дыялектныя адрозненні назіраюцца ў лексіцы беларускіх гаворак, калі адно і тое ж паняцце ў розных гаворках мае розныя намінацыі: бе́лка – вавёрка, бу́сел – ле́лека, каршу́н – шуля́к. Трэба адрозніваць сапраўды супрацьстаўленыя лексічныя дыялектныя адрозненні ад раду рознадыялектных слоў, якія аб’яднаны толькі функцыянальна, але не семантычна: хлеў – пу́ня, андара́к – спадні́ца, ло́жак – калы́ска. Гэтыя словы абазначаюць функцыянальна тоесныя, але рэальна розныя прадметы.

Несупрацьстаўленыя адрозненні – гэта тыя моўныя рысы, якім няма адпаведных эквівалентаў у іншых гаворках. Пры такім тыпе адрозненняў наяўнасць моўнай з’явы ў адной мікрасістэме супрацьстаіць яе адсутнасці ў другой мікрасістэме. Несупрацьстаўленыя адрозненні найбольш уласцівыя лексіцы. У адной з прыватных дыялектных сістэм ёсць слова з пэўным значэннем, а ў другой – няма і гэтага слова і яго эквівалентаў у выглядзе іншых слоў. Напрыклад, у некаторых беларускіх гаворках фіксуюцца лексемы тыпу за́гарадка, паста́ўнік ‘абгароджанае для свойскіх жывёл адкрытае месца’, рэ́згіны, кро́шні ‘прыстасаванні, якімі носяць сена’, ёўня, асе́ць ‘будынак з печкай для сушкі снапоў’, адсутныя ў іншых мясцовасцях краіны. Як правіла, наяўнасць несупрацьстаўленых адрозненняў звязана з неабходнасцю абазначыць спецыфічныя для пэўнай мясцовасці з’явы духоўнай і матэрыяльнай культуры, прыродныя ўмовы, промыслы, своеасаблівыя звычаі і паняцці.

ВАЖНЕЙШЫЯ АДРОЗНЕННІ

ДЫЯЛЕКТНАЙ І ЛІТАРАТУРНАЙ МОВЫ

Сучасная беларуская мова, як і іншыя нацыянальныя мовы, па сваёй структуры з’яўляецца вельмі складанай і разнастайнай. У розных сферах свайго ўжывання яна шмат чым адрозніваецца, але ў той жа час застаецца заўсёды сама сабой і звычайна характарызуецца пэўным комплексам агульных структурных адзнак. Яе асноўныя элементы – літаратурная мова з яе рознымі функцыянальна-стылістычнымі адгалінаваннямі, пісьмовай і вуснай формамі і дыялектная мова ў яе мясцовых разнавіднасцях.

Літаратурная і дыялектная мовы маюць шэраг адрозненняў паміж сабой. Сярод іх прынцыпова важныя наступныя адрозненні:


  1. У адносінах да тэрыторыі свайго ўжывання. Літаратурная мова ў прынцыпе неадчувальная да тэрыторыі свайго ўжывання, яна адзіная на любой тэрыторыі і з’яўляецца надтэрытарыяльным утварэннем. Літаратурная мова звычайна ўзнікае як сродак зносін і самавыражэння людзей у культурных цэнтрах краіны і затым пашыраецца для выканання разнастайных сацыяльных функцый па ўсёй тэрыторыі дзяржавы. Дыялектная ж мова існуе ў шматаблічнасці тэрытарыяльнага вар’іравання сваёй структуры. Яна мае тэндэнцыю да ўсё больш абмежаванага выкарыстання толькі вясковымі жыхарамі краіны, якія паступова пераходзяць або на літаратурную мову (як правіла, інтэлігенцыя), або на трасянку.

  2. У адносінах да пісьмовай формы мовы. Літаратурная мова мае дзве формы – вусную і пісьмовую. Дыялектная ж мова – беспісьмовая, валодае толькі вуснай формай, на пісьме яна выкарыстоўваецца толькі ў навуковых і вучэбных мэтах у выглядзе транскрыбаваных запісаў, якія грунтуюцца на выкарыстанні літар пераважна сучаснай беларускай літаратурнай мовы і спецыяльных надрадковых знакаў для адэкватнага адлюстравання дыялектнага вымаўлення.

  3. У адносінах унармаванасці. Літаратурная мова характарызуецца сваёй унармаванасцю, кадыфікацыяй у аўтарытэтных (звычайна акадэмічных) даведніках, навуковых і вучэбных працах, слоўніках і інш. Дыялектная ж мова не вызначаецца пэўнай свядомай унармаванасцю. Яе устойлівасць грунтуецца на ўнутрысістэмных уласцівасцях гаворак і на традыцыях.

  4. У функцыянальна-стылістычных адносінах. Літаратурная мова, дзякуючы свайму афіцыйнаму статусу дзяржаўнaй мовы, вызначаецца сваім усеагульным, усеабдымным характарам. Яна з’яўляецца стылістычна дыферэнцыраванай. У сучасных умовах – гэта мова культуры і навукі, мова публічных выступленняў, аснова мовы мастацкай літаратуры і г. д. Сфера дыялектнай мовы характарызуецца большай вузкасцю – яна абслугоўвае толькі сферу вусных зносінаў, часткова галіну намінацый разнастайных рэалій сельскіх рамёстваў.

  5. У адносінах да дыялагічнай і маналагічнай формаў выказвання. У літаратурнай мове побач з дыялогам сустракаецца і маналагічная форма моўнага выказвання, не характэрная дыялектнай мове. Маналогі ў дыялектах адзначаюцца галоўным чынам у фальклоры (песні, казкі). Прычым маналогі, якія ўяўляюць сабой апавяданне аб нейкай падзеі, перажыванні, рэдка захоўваюць уласна апавядальную форму, яны часта дыялагізуюцца, у іх уключаецца ўскосная мова, пытанні – адказы.


Да пытання 3.

РАЗНАВІДНАСЦІ АГУЛЬНАНАРОДНАЙ МОВЫ

У цэлым агульнародная мова мае наступную структуру:
АГУЛЬНАНАРОДНАЯ МОВА



АГУЛЬНАЎЖЫВАЛЬНЫЯ

ФОРМЫ




ФОРМЫ АБМЕЖАВАНАГА

ЎЖЫВАННЯ





Літаратурная

мова





Гутарковая

мова




Тэрытарыяльныя дыялекты



Сацыяльныя

дыялекты


Побач з літаратурнай мовай адной з найбольш важных разнавіднасцяў агульнанароднай мовы з’яўляюцца тэрытарыяльныя дыялекты. Як і літаратурная мова, тэрытарыяльныя дыялекты маюць фанетычную і граматычную сістэму і могуць служыць усім жыхарам пэўнай мясцовасці адзіным сродкам зносін. Таму тэрытарыяльныя дыялекты разам з літаратурнай мовай адносяцца да асноўных разнавіднасцяў беларускай нацыянальнай мовы. Кожны дыялект заключае ў сабе як агульныя, тоесныя для ўсіх гаворак і літаратурнай мовы элементы фанетычнай сістэмы (аканне, яканне, дзеканне, цеканне і інш.), граматычнага ладу (у імені – тры роды, два лікі, шэсць склонаў, у дзеясловаў – два тыпы спражэння), слоўнікавага складу (большасць слоў адпавядае агульнанародным), так і адметныя, спецыфічныя рысы, якія праяўляюцца таксама на ўсіх узроўнях мовы – фанетыцы, марфалогіі, сінтаксісе, лексіцы. Напрыклад, большасці гаворак паўднёва-заходняга дыялекту ўласцівы закрытыя галосныя фанемы ‹ê›, ‹ô›, не характэрныя гаворкам паўночна-ўсходняга дыялекту і літаратурнай мовы. У паўночна-ўсходнім дыялекце дзеясловы 3-й асобы цяперашняга і будучага простага часу І спражэння абвеснага ладу заканчваюцца на -ц’ (в’аз’е́ц’, б’арэ́ц’), а ў паўднёва-заходнім дыялекце і літаратурнай мове яны ўжываюцца без -ц’ (в’аз’е́, б’арэ́) і інш. Тэрытарыяльныя дыялекты – складанае і арганічнае спалучэнне агульнага і адметнага. Разам з тым неабходна адзначыць, што ў беларускіх дыялектах агульных элементаў значна больш, чым адрозненняў. Таму ўсе гэтыя элементы (фанетычныя, граматычныя, сінтаксічныя, лексічныя) уваходзяць у склад адной беларускай нацыянальнай мовы.

Ад рэгіянальных дыялектаў трэба адрозніваць сацыяльныя дыялекты (сацыялекты). Калі тэрытарыяльныя дыялекты маюць тэрытарыяльныя межы, то сацыяльныя дыялекты ў тэрытарыяльных адносінах звычайна выразна не акрэслены. Гэта моўная разнавіднасць, якая характэрна групам, калектывам людзей, якія аб’яднаны не фактарам пражывання на пэўнай тэрыторыі, а класавай, прафесійнай ці вытворчай прыналежнасцю. Тэрытарыяльныя дыялекты з’яўляюцца сістэмай своеасаблівых рыс усіх узроўняў мовы. Сацыяльны ж дыялект не мае ні спецыяльных спецыфічных фанетычных рыс, ні граматычнага ладу, ні сінтаксісу, ды і асноўнае лексічнае ядро ў іх таксама неспецыфічнае. Гэта, па сутнасці, набор пэўнай колькасці штучна ўтвораных лексічных сродкаў. Астатнія ўзроўні сацыяльнага дыялекту адпавядаюць або літаратурнай мове або якому-небудзь тэрытарыяльнаму дыялекту. Словазлучэнні і сказы ў межах сацыяльнага дыялекту ўтвараюцца па агульнапрынятых ўзорах, напрыклад, гурь маньку хавбовь ‘дай мне грошы’ (з мовы дрыбінскіх шапавалаў, так званага катрышніцкага лемезеня), клёво хвесить ‘добра спявае’ (з мовы шклоўскіх краўцоў і шапавалаў, так званага парушніцкага лемеза) і інш. Асобнай моўнай сістэмы яны не ўтвараюць, таму фактычна гэта і не дыялекты ў поўным сэнсе гэтага слова.

Сацыяльная дыферэнцыяцыя можа быць класавай або прафесійнай. Адпаведна гэтаму адрозніваюць жаргоны і прафесійную лексіку.



Жаргоны – умоўная гаворка якой-небудзь групы як адгалінаванне ад агульнанароднай мовы, штучна створаная з мэтай адасобіцца, схаваць свае намеры, дзеянні, учынкі. Гэта фактычна набор спецыяльна прыдуманых слоў і выразаў, якія маюць іншыя адпаведнікі ў літаратурнай або дыялектнай мове. Жаргон характарызуецца спецыфічнымі словамі і выразамі, якія адлюстроўваюць патрэбы і густы пэўнай сацыяльнай групы. Частка жаргоннай лексікі набліжаецца да прастамоўнай. Гэта словы, што найчасцей выкарыстоўваюцца ў неафіцыйных сітуацыях, сярод блізка знаёмых людзей. Яны ўтрымліваюць значную долю эмоцый і экспрэсіі. Яркім прыкладам такой моўнай разнавіднасці служыць жаргон моладзі.

Жаргоны бываюць класавыя (напрыклад, жаргон беларускай шляхты, які характарызаваўся словамі, перанятымі з іншых моў, у прыватнасці з польскай – па сутнасці штучная блытаніна польскіх і беларускіх слоў) і тайныя (жаргон дрыбінскіх шапавалаў, пінскіх рамеснікаў, магілёўскіх жабракоў, сучасны блатны і турэмны жаргон). На тэрыторыі дарэвалюцыйнай Беларусі выпрацаваліся даволі добра апісаныя ў лінгвістыцы такія тайныя жаргоны, як катрушніцкі лемезень (мова дрыбінскіх шапавалаў), любецкі лемент (мова жабракоў Магілёўшчыны), парушніцкі лемез (мова краўцоў і шапавалаў Шклоўшчыны), выцірняцкі гаўрыднік (мова лабараў, або зборшчыкаў ахвяраванняў на патрэбы царквы ў мястэчку Янава Кобрынскага павета) і інш. Тайныя жаргоны складаліся на аснове мясцовай гаворкі. Так, да звычайных слоў дадавалі своеасаблівыя прыстаўкі, суфіксы, у словах апускалі пачатковыя гукі, перастаўлялі склады: вафердафер ‘вада’, шусень ‘восень’, чыторыць ‘чытаць’, ласома ‘салома’, любжаць ‘любіць’, кубакуцька ‘бацька’, шухашута ‘хата’ і інш. Частку лексікі складалі вузкамясцовыя словы: моршчык ‘нос’, крутаўка ‘абора’ і інш. і запазычанні з іншых моў: з грэч. хірка ‘рука’, петрус ‘камень’, з ням. шнейдэр ‘шавец’, з цыганск. пяньджа ‘пяць’ і інш.

Пры дапамозе такіх сродкаў дасягалася поўная незразумеласць штучнай гаворкі для тых, хто не ведаў яе ўмоўнасцей, да чаго і імкнуліся гандляры, рамеснікі і прадстаўнікі падобных адасобленых груп пры зносінах у час працы ці заняткаў у асяроддзі іншых людзей. Асобныя слоўцы з тайных моў яшчэ захаваліся ў дыялектах або перайшлі ў жаргоны новага тыпу, напрыклад, у маладзёжны жаргон: клёва ‘добра’, хаз (хаза) ‘дом’ і інш.

Прафесійная лексіка – узнікае ў асяроддзі людзей, звязаных адной прафесіяй. Да прафесійнай лексікі адносяцца назвы прадметаў і прылад працы, вытворчых працэсаў, дзеянняў і з’яў, што распаўсюджаны сярод людзей пэўнай прафесіі, спецыяльнасці. Спецыяльная прафесійная лексіка ўзнікае не з тайнымі мэтамі, а для таго, каб абазначыць, дэталізаваць асобныя прадметы і паняцці, звязаныя з той ці іншай прафесійнай дзейнасцю, якія ў літаратурнай мове абазначаюцца агульнымі назвамі або зусім не абазначаюцца. Напрыклад, у літаратурнай мове маецца агульнае паняцце ганчарны круг, а ў прафесійным асяроддзі яго верхняя частка называецца гло́віцай, а ніжняя частка – ві́рнікам. У мове рыбакоў розныя віды рыбалоўнай сеткі маюць назвы брэ́дзень, тапту́ха, тэлеві́зар. У пчаляра кожнае прыстасаванне і яго часткі мае сваю назву, якая найчасцей адрозніваецца ад літаратурнай: зу́бель ‘кавалачак драўніны для падкурвання пчол дымам’, адзёр ‘памост на дрэве пад вулей’, крыжы́ ‘козлы па ляжачы вулей’ і т. п. Асаблівай лексікай, значным наборам камандных выразаў, заклікаў да дзеяння характарызаваліся прафесіяналізмы беларускіх плытагонаў. Да таго ж мова плытнікаў рэчак Дняпра і Прыпяці мела свае лексічныя асаблівасці і адрознівалася ад мовы плытнікаў, што сплаўлялі лес па Дзвіне, Нёману і іх прытоках. Вось некаторыя назвы з прафесійнай гаворкі палескіх (прыпяцкіх) плытагонаў: спло́чваць ‘рабіць плот’, гужбо́ваць ‘вязаць лес у плыты’; плытніцкія каманды і заклікі: беры́ на грэ́бку ‘грабі вяслом’, вару́й ‘апускай якар для тармажэння плыта’ і інш. Прафесіяналізмы звычайна не ўваходзяць у склад літаратурнай мовы і з’яўляюцца адной з крыніц папаўнення яе слоўніка.

Сацыяльная дыферэнцыяцыя можа быць не толькі класавай або прафесійнай. Часам адзін і той жа дыялект можа быць прадстаўлены ў розных варыянтах у залежнасці ад таго, у якіх сацыяльных умовах жывуць яго носьбіты:

1. Сацыяльныя адрозненні узнікаюць у залежнасці ад таго, як далёка ад шляхоў зносін знаходзяцца дыялектныя тэрыторыі.

2. Сацыяльныя адрозненні назіраюцца ў мове насельніцтва розных сацыяльных груп (мова гандляроў, батракоў, багацеяў). Мова жанчын больш кансерватыўная і ў большай ступені захоўвае тыповыя асаблівасці традыцыйнага дыялекту, чым мужчынская, на якую ўплывала магчымасць школьнага навучання, адходніцтва і іншыя фактары.

Да разнавіднасцей агульнароднай мовы адносіцца таксама гутарковая мова, у якой вылучаецца прастамоўе – моўны тып, адрозны ад дыялектаў. Дыялект – рэгіянальная (лакальная) мова пераважна сельскага насельніцтва, прастамоўе ж уяўляе сабой па сутнасці варыянт гарадской гутарковай мовы. Прастамоўе і дыялект роднасныя тым, што маюць толькі вусную форму існавання і не падлягаюць строгаму ўнармаванню ў адрозненне ад літаратурнай мовы. У выпадках, калі яны трапляюць у агульнанацыянальныя слоўнікі, то пазначаюцца спецыяльнымі паметамі (Разм., Абл.).
Да пытання 4.

ЛІНГВІСТЫЧНАЯ ГЕАГРАФІЯ, ЯЕ ЗАДАЧЫ І МЕТАДЫ. АСНОЎНЫЯ ЛІНГВАГЕАГРАФІЧНЫЯ ПРАЦЫ

Дыялекталогію на сучасным этапе нельга ўявіць без прымянення ў ёй метаду картаграфавання моўных фактаў. Распрацоўка гэтага метаду прывяла ў канцы ХІХ – пачатку ХХ ст. да афармлення новага напрамку ў дыялекталогіі – лінгвістычнай геаграфіі, навукі, якая вывучае тэрытарыяльнае пашырэнне моўных з’яў, якімі адрозніваюцца дыялекты.

Задача лінгвістычнай геаграфіі – складанне дыялекталагічных атласаў, даследаванне рэгіянальных гаворак метадам картаграфавання. Сутнасць гэтага метаду ў тым, што на спецыяльнай карце з дапамогай умоўных знакаў абазначаецца месца бытавання тых або іншых моўных з’яў (фанетычных, марфалагічных, сінтаксічных, лексічных, фразеалагічных), і такім чынам акрэсліваецца мяжа яе пашырэння. Інакш кажучы, даецца панарамнае прадстаўленне мовы ў прасторы на пэўнай геаграфічнай тэрыторыі. Лінгвістычная карта змяшчае, як правіла, звесткі пра якую-небудзь асобную дыялектную з’яву і дэманструе асаблівасці яе рэалізацыі. Напрыклад, паказваецца як вымаўляецца гук або спалучэнне гукаў у пэўным становішчы, які канчатак мае слова ў пэўнай граматычнай ролі, якім словам намінуецца прадмет і г. д.

Лінію на геаграфічнай карце, якая адмяжоўвае тэрыторыю распаўсюджання той ці іншай моўнай з’явы, называюць ізаглосай. Ізаглосамі вызначаюцца найбольш выразныя тэрыторыі пэўных гаворак, груп гаворак, дыялектаў у выглядзе канкрэтных арэалаў з характэрнымі моўнымі рысамі.

Ізаглосы розных моўных з’яў звычайна не супадаюць, аднак нярэдка на карце вылучаюцца зоны, дзе ізаглосы праходзяць у адным напрамку, блізка адна да другой, пераплятаюцца і ўтвараюць пучок ізаглос, як прынята называць такія спляценні. Пучкі ізаглос адрозніваюцца паводле ўзроўневага характару ізаглос (фанетычныя, марфалагічныя, лексічныя пучкі), па іх колькасці (магутныя і слабыя пучкі), па блізкасці праходжання (шчыльныя і рыхлыя пучкі). Яны адлюстроўваюць рэальныя межы пашырэння розных згрупаванняў мясцовых гаворак (груп, дыялектаў, дыялектных масіваў, моў) і характар узаемнага размежавання такіх згрупаванняў. Дзе згушчэнне ізаглос большае, там дыялект менш аднародны, а меншае згушчэнне ізаглос указвае на большую аднароднасць дыялекту.

З паняццем ізаглосы цесна звязана паняцце лінгвістычнага арэалу – тэрыторыі, абмежаванай ізаглосай, на якой пашырана пэўная моўная з’ява.

Вынікам лінгвагеаграфічных даследаванняў становяцца комплексы лінгвістычных карт, прысвечаных асобным з’явам. Спецыфіка лінгвагеграфічнага метаду якраз і заключаецца ў тым, што вывучэнне асобнай моўнай з’явы ў гаворках вядзецца ў комплексе з іншымі з’явамі. Сістэматызаваныя комплексы лінгвістычных карт складаюць лінгвістычныя і дыялекталагічныя атласы.

Важкім укладам у развіццё лінгвістычнай геаграфіі стаў «Дыялекталагічны атлас беларускай мовы» (1963). На лінгвістычных картах атласа паказана размяшчэнне вялікай колькасці разнастайных асаблівасцяў мясцовай беларускай народнай мовы. У цэлым гэты атлас дастаткова поўны, дэталёвы здымак яе стану ў сярэдзіне ХХ стагоддзя. ДАБМ завершаны зборам абагульняльных лінгвістычных карт, прадстаўленым у працы «Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак» (1968-1969). На картах у гэтай працы адлюстраваны рэальныя сувязі паміж формамі бытавання розных з’яў фанетыкі, граматыкі, лексікі ў гаворках Беларусі, устаноўлены тэрытарыяльныя сістэмы падобных форм – дыялекты, дыялектныя зоны, групы гаворак і іх пашырэнне.

Слоўнікавы склад гаворак Беларусі прадстаўлены ў «Лексічным атласе беларускіх народных гаворак» у пяці тамах (1993-1998). У атласе на 1791 карце паказана прасторавае размеркаванне 25198 дыялектных лексічных адзінак, аб’яднаных наступнымі тэмамі: жывёльны і раслінны свет (том 1), сельская гаспадарка (том 2), чалавек (том 3), побыт (том 4). У пятым томе ЛАБНГ даецца апісанне семантычных асаблівасцей беларускай дыялектнай лексікі, яе дэрывацыйных і акцэнталагічных характарыстык.

Праблемам этнатэрытарыяльных адносін паміж усімі славянскімі мовамі, дыялектамі і гаворкамі прысвечаны «Агульнаславянскі лінгвістычны атлас». У 1988 годзе выйшлі ў свет першыя два яго выпускі – лексіка-словаўтваральны выпуск «Жывёльны свет» (Масква) і фанетыка-граматычны выпуск (Бялград), а ў 1990 годзе – дзве часткі фанетыка-граматычнага выпуску (Масква і Варшава). У атласе прадстаўлены мясцовыя гаворкі Беларусі з 73 населеных пунктаў.

У 1975 годзе апублікавана праграма Лінгвістычнага атласа Еўропы, а ў 1983-1989 гг. выйшлі ў свет тры яго першыя выпускі. Гэта атлас сямей і груп роднасных сумежных моў народаў на тэрыторыі Еўропы. На картах атласа адлюстраваны мясцовыя гаворкі 27 населеных пунктаў Беларусі.

У цэлым значэнне лінгвагеаграфічных даследаванняў заключаецца ў тым, што пры дапамозе карт можна дэталёва раскрыць усю разнастайнасць форм бытавання моўных з’яў на пэўнай тэрыторыі. Комплексы ж лінгвістычных карт у атласах і самі атласы з’яўляюцца дакладным адбіткам таго, у якіх адносінах знаходзяцца розныя моўныя з’явы паміж сабой паводле будовы, межаў пашырэння, паходжання і інш.
Да пытання 5.

ДЫЯЛЕКТЫ І ГАВОРКІ НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ

Беларусы раскіданы на вялікай прасторы, у іх склад увайшлі розныя плямёны. Натуральна, што ў розных месцах беларуская мова, агульная ў асноўных рысах, у дэталях неаднолькавая. Значыць узнікае неабходнасць іх навуковай тэрытарыяльнай класіфікацыі.

Уяўленне аб дыялектным чляненні, г. зн. групоўкі або класіфікацыі гаворак на беларускай тэрыторыі, у беларускай дыялекталогіі гістарычна змянялася. Першая, так званая класічная класіфікацыя гаворак была складзена Я. Карскім. Ён лічыў, што беларускія гаворкі падзяляюцца на дзве вялікія групы з улікам таго, ужываецца ў іх толькі [р] цвёрды або [р] і [р’]. Паводле гэтай прыметы вылучаліся цвёрдаэрыя (паўднёва-заходнія) і мяккаэрыя (паўночна-ўсходнія) гаворкі.

Сучасны падзел гаворак на групы ў асноўным супадае з класіфікацыяй Я. Карскага. Згодна з навуковымі дадзенымі, прадстаўленымі ў працах многіх даследчыкаў (Я. Карскага, П. Бузука, Я. Воўка-Левановіча, складальнікаў ДАБМ і інш.), беларускія народныя гаворкі групуюцца ў два асноўныя дыялекты – паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні. Толькі зараз падзел гаворак праводзіцца на падставе не адной-дзвюх рыс, а цэлага комплексу фанетыка-марфалагічных асаблівасцяў. Па сваіх моўных асаблівасцях асноўныя беларускія дыялекты даволі выразна супрацьстаўляюцца заходнепалескім гаворкам, дзе адзначаецца мноства рыс, што збліжаюць іх з гаворкамі суседняй украінскай мовы. Паміж зазначанымі дыялектамі існуе пераходная зона з так званых сярэднебеларускіх гаворак, якія не ўтвараюць самастойнага дыялекту, бо сумяшчаюць у сябе рысы і паўночна-ўсходніх, і паўднёва-заходніх дыялектаў. Сярэднебеларускія гаворкі, носьбітамі якіх былі класікі беларускай літаратуры Я. Купала, Я. Колас, М. Багдановіч, М. Гарэцкі і інш., ляжаць у аснове сучаснай беларускай літаратурнай мовы.

Як відаць, сучасная і класічная класіфікацыі беларускіх гаворак супадаюць толькі часткова, што тлумачыцца некалькімі прычынамі. Па-першае, пастаянна павялічваюцца веды, з’яўляюцца новыя факты, што дае падставы для новай іх сістэматызацыі. Па-другое, класіфікацыя залежыць ад колькасці рыс, на якіх яна засноўваецца. Я. Карскі паклаў у аснову выдзялення дыялектаў, іх класіфікацыі адну рысу, таму ў яго і атрымалася дакладная мяжа. Зараз пры падзеле гаворак арыентуюцца на цэлы комплекс рыс. Асобныя ж моўныя з’явы не супадаюць па пашырэнні, і адпаведна іх ізаглосы выдзяляюць не зусім аднолькавыя тэрыторыі. Адсюль непазбежна атрымліваецца пераходная паласа. Па-трэцяе, навуковая групоўка можа змяняцца ад таго, што змяняецца рэальная групоўка дыялектаў. Сучасная групоўка дыялектаў і гаворак – вынік працяглага гістарычнага развіцця. Ёй папярэднічала іншая групоўка. У недалёкім мінулым дыялектная карта Беларусі і сапраўды магла быць больш простай і складацца з двух асноўных масіваў, якія ў гістарычных адносінах адпавядалі двум буйным феадальным утварэнням – Смаленскай і Полацкай зямлям на поўначы і Турава-Пінскаму княству і Чорнай Русі на поўдні і паўднёвым захадзе. Паступова сярэднебеларускія гаворкі станавіліся ўсё больш самастойнымі, набывалі статус пераходных.

Пералічым асноўныя характэрныя асаблівасці беларускіх дыялектаў1.

І. Паўднёва-заходні дыялект складаюць гаворкі паўднёва-заходняй часткі Беларусі (за выключэннем паўднёва-заходняга кутка). Паўночная мяжа паўднёва-заходняга дыялекту праходзіць прыкладна па лініі Воранава – Дзяржынск – Бабруйск – Рэчыца. Гэтаму дыялекту ўласцівы наступныя фанетычныя асаблівасці:



  1. наяўнасць у націскных складах дыфтонгаў [іе], [уо] (параўн.: піеч, куост і інш.) або закрытых [ê], [ô] на іх месцы;

2) ужыванне пад націскам гука [у] ў становішчы пасля цвёрдых губных на месцы [ы]: бук, му́ло, буц’, пул, с’л’епу́, грыбу́, ву́л’іў;

3) у ненаціскных складах пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных адсутнічае адрозненне паміж галоснымі [о], [е], [а], якія вымаўляюцца як [а] незалежна ад якасці націскнога галоснага і суседніх зычных. Гэта з’ява носіць найменне недысімілятыўнага акання: галава́, адна́, раса́, палатно́, малады́, чалав’е́к, паду́шка, залато́ўка, сал’і́ц’, арах’і́, пшані́ца, го́лас, ву́чан’ і т.п. Гэты тып акання на тэрыторыі паўднёва-заходняга дыялекту мае два падтыпы: поўнае і няпоўнае недысімілятыўнае аканне. Пры поўным недысімілятыўным аканні супадзенне [а], [о], [е] ў гуку [а] назіраецца ва ўсіх ненаціскных складах (перад- і паслянаціскных), у тым ліку ў канцавым адкрытым складзе: гара́, стары́, абу́так, на вадз’е́, като́к; залаты́, самал’о́т; со́рак, ста́расц’; халаднава́та, бало́та, ма́ла, л’о́гка, мо́ра. Такі падтып недысімілятыўнага акання характэрны для гаворак Гродзенскай вобласці, большай часткі Мінскай і ўсходняй часткі Гомельскай абласцей. На паўднёвы захад ад умоўнай лініі Радунь – Ліда – р. Нёман – Капыль – Слуцк – Глуск – р. Пціч супадзенне [а], [о], [е] ў гуку [а] назіраецца ва ўсіх ненаціскных складах, акрамя канцавога адкрытага склада: халаднава́то, бало́то, ма́ло, л’о́гко, мо́рэ. Такая разнавіднасць мае назву няпоўнага недысімілятыўнага акання;

4) у ненаціскных складах пасля мяккіх зычных адсутнічае адрозненне паміж галоснымі [о], [е], [а], якія вымаўляюцца як [а] незалежна ад якасці націскнога галоснага і суседніх зычных. Гэта з’ява носіць найменне недысімілятыўнага якання: дз’аўча́та, з’амл’а́, с’в’атл’е́й, м’ан’е́, л’андры́нк’і, сп’ачы́, дз’аўпц’і́, увал’і́цца, п’ац’о́рка, б’ару́ц’, пагл’аджу́ і т.п. У дадзеным вымаўленні адзначаецца няпоўнае недысімілятыўнае яканне, пры якім галосныя [а], [о] і [е] захоўваюцца ў канцавым адкрытым складзе: по́л’о, нас’е́н’о, сц’е́л’е;

5) зацвярдзелы зычны [р]: рэ́чка, б’аро́за, куру́, гра́тка, даро́шка, грыбы́, рэ́зац’;

6) прыстаўны [г] перад пачатковымі галоснымі [а], [о], [у], [і]: го́зэро ‘возера’ , гусы́ ‘вусы’, го́с’ан’, го́ко, гу́л’іца, н’іго́дного, гав’е́чк’і, гара́ц’, гану́ча, гараб’і́на, гав’е́с, хаця сустракаецца і прыстаўны [в]: во́з’аро, во́с’ан’, ву́л’іца, во́ко;

7) непадоўжаны зычны на месцы спалучэння мяккага і зацвярдзелага зычнага з [й] паміж галоснымі: зье́ля, збо́жа, в’ас’е́л’е, кало́с’е, бац’в’і́н’е, но́чйу, пла́ц’йе;

8) зацвярдзенне губных і ўзнікненне [й] паміж [а], [о]: мйа́са, аўйо́с, жарабйа́, бйо́рда, спйо́к, жыўйо́ла.

Марфалагічныя асаблівасці зазначанага дыялекту палягаюць у наступных характэрных для яго рысах:


  1. наяўнасць канчаткаў -ою (-аю), -ею ў назоўнікаў жаночага роду назоўнага склону: гаро́йу, з’амл’о́йу;

  2. ужыванне назоўнікаў мужчынскага роду на -е (-э) множнага ліку назоўнага склону: братэ́, гарадэ́;

  3. наяўнасць парнага ліку ў назоўнікаў жаночага і ніякага роду: тры пісьме́, у ваччу́;

  4. неадушаўлёныя назоўнікі роднага склону ўжываюцца ў значэнні вінавальнага: знайшо́ў гры́ба, з’еў смажо́ніка;

  5. наяўнасць канчаткаў -ом у давальным склоне множнага ліку назоўнікаў мужчынскага роду і -ох у месным склоне гэтых назоўнікаў: сыно́м, у гарадо́х;

  6. ужыванне цвёрдай часціцы -са ў зваротных дзеясловах: расхварэ́ўса, ба́чыўса;

  7. наяўнасць канчаткаў -ом (-ум) у прыметнікаў мужчынскага роду меснага склону адзіночнага ліку: на сухо́м, у цёмнум;

  8. зліццё галосных у канчатках назоўнага, вінавальнага склонаў прыметнікаў жаночага і ніякага рода: залата́ рэч, чэрво́нэ со́нца;

  9. выкарыстанне прыметнікаў жаночага роду на -ое (-ае), -оі, - еі: залато́е дно, густо́і лес, сі́неі мо́ра;

  10. ужыванне прыметнікаў мужчынскага роду на -ом (-ум) у месным склоне адзіночнага ліку: на сухо́м, у сі́нум;

  11. злітная сінтэтычная форма будучага часу: чака́цьму, крыча́цьмеш, хадзе́ма.

Унутры дыялекту паводле характэрных рыс даследчыкі выдзяляюць розную колькасць дыялектных груп. Так, Е. С. Мяцельская і Э. Д. Блінава вылучаюць тры групы – гродзенска-баранавіцкую, слуцкую і мазырскую (усходнепалескую) групы1, а А. А. Крывіцкі апісвае дзве групы – слуцка-мазырскую (а ў яе складзе мазырскую або усходнепалескую) і гродзенска-баранавіцкую(заходнюю)2.

ІІ. Паўночна-ўсходні дыялект складаюць роднасныя па сваёй зыходнай аснове гаворкі мясцовага насельніцтва паўночна-ўсходняй часткі Беларусі. Паўднёвая мяжа паўночна-ўсходняга дыялекту праходзіць прыблізна па лініі Свір – Барысаў – Быхаў – Чачэрск. Да фанетычных рыс паўночна-ўсходняга дыялекту належаць наступныя:



  1. Дысімілятыўнае аканне ў першым пераднаціскным складзе пасля цвёрдых зычных. Пры гэтым тыпе акання ў першым складзе перад націскам галосны гук [а] на месцы [а], [о], [е] вымаўляецца тады, калі ў наступным складзе пад націскам знаходзіцца любы галосны гук, акрамя [а]. Калі ж пад націскам выступае [а], то ў першым складзе перад націскам на месцы [а], [о], [е] вымаўляецца не галосны [а], а гукі [ъ] або [ы]: вады́, ваду́, вадо́й, вадз’е́, але въда́ (выда́);

  2. Дысімілятыўнае яканне ў першым пераднаціскным складзе пасля мяккіх зычных. Пры гэтым тыпе акання ў першым складзе перад націскам галосны гук [а] на месцы [а], [о], [е] вымаўляецца тады, калі ў наступным складзе пад націскам знаходзіцца любы галосны гук, акрамя [а]. Калі ж пад націскам выступае [а], то ў першым складзе перад націскам на месцы [а], [о], [е] вымаўляецца не галосны [а], а гук [і]: з’амл’і́, з’амл’о́й, з’амл’у́, але з’імл’а́. Акрамя таго, на частцы тэрыторыі ўсходняй Віцебшчыны пры дысімілятыўным яканні гук [і] выступае не толькі перад націскным галосным [а], але і перад [е], а гук [а] перад астатнімі галоснымі пад націскам: з’амл’і́, з’амл’о́й, з’амл’у́, але з’імл’а́, з’імл’е́;

  3. наяўнасць як цвёрдага, так і мяккага зычнага [р]: ры́ба, рак, рука́ і тр’е́ба, кр’і́ўдна, гр’і́ва;

  4. цоканне, г.зн. ужыванне зычнага гука [ц] на месцы [ч]: пе́цка ‘печка’, аве́цка ‘авечка’;

  5. асіміляцыя зычных у спалучэнні дн: хало́нна ‘халодна’, ла́нна ‘ладна’;

  6. падаўжэнне зычных пры іх спалучэнні з [й], г. зн. наяўнасць у пэўным становішчы паміж галоснымі гукамі спалучэнняў аднолькавых мяккіх або цвёрдых зычных [с’с’], [з’з’], [дз’дз’], [ц’ц’], [л’л’], [н’н’], [шш], [жж], [чч]: кас’с’о́, жал’е́з’з’е, судз’дз’а́, жыц’ц’о́, в’ас’е́л’л’е, сн’іда́н’н’е, уду́шша, ружжо́, су́чча;

  7. прыстаўны гук [в] перад пачатковымі [о], [у]: во́с’ін’, во́з’іра, вуж, ву́л’іца.

Марфалагічныя рысы паўночна-ўсходняга дыялекту палягаюць у наступным:

1) выкарыстанне назоўнікаў жаночага роду ў творным склоне адзіночнага ліку з канчаткамі -ай (-ой) тыпу ва́тай, ха́тай, гаро́й, с’ц’ано́й, з’амл’о́й;

2) ужыванне назоўнікаў ніякага роду у назоўным склоне з канчаткамі -ы (-і) множнага ліку тыпу дамы́, бало́ты, палі́, дз’е́ц’і;

3) наяўнасць прыметнікаў мужчынскага роду на -йы (-ій) у назоўным склоне адзіночнага ліку тыпу до́брый, сі́ній, або на -ей (-эй) тыпу глухе́й, маладэ́й;

4) ужыванне канчатка -ць у дзеясловаў 3-й асобы адзіночнага ліку і І і ІІ спражэння тыпу ідз’е́ц’, кра́сіц’;

5) наяўнасць у 1-й асобе множнага ліку дзеясловаў загаднага ладу канчатка -ом (-ём): ідз’о́м, н’ас’о́м, дадз’о́м;

6) наяўнасць у дзеясловах ІІ спражэння ў 3-й асобе множнага ліку ненаціскных канчаткаў -уць (-юць): хо́дз’уц’, ва́л’уц’;

7) выкарыстанне часціцы -ся ў зваротных дзеясловах тыпу купа́л’іс’а, ба́чыл’іс’а;

8) ужыванне скарочанага суфікса ў інфінітыўных формах дзеяслова: н’ес’, клас’, в’ес’ або н’есц’, клас’ц’, в’ес’ц’;

9) страта л у аснове дзеясловаў цяперашняга часу І спражэння тыпу сып’іш, сып’ім, сып’уц’;

У межах паўночна-ўсходняга дыялекту адны даследчыкі (напрыклад, А. А. Крывіцкі) выдзяляюць віцебска-магілёўскую (і ў яе складзе усходнемагілёўскую) і полацка-мінскую групы1, якія маюць пэўныя адрозненні. Некаторыя даследчыкі (у прыватнасці Э. Д. Блінава, Е. С. Мяцельская) адзначаюць наяўнасць трох груп: віцебскай, усходнемагілёўскай і полацка-мінскай2.

ІІІ. Паміж паўночна-ўсходнім і паўднёва-заходнім дыялектамі вылучаецца група сярэднебеларускіх гаворак, якія склаліся ў працэсе ўзаеманакладання і «размыву» берагоў супрацьлеглых дыялектаў на іх стыку, змешвання памежных гаворак і іх узаемаўплыву. Менавіта таму гэтую групу гаворак называюць яшчэ пераходнай. Межы сярэднебеларускай міждыялектнай групы вызначаюцца ўмоўна межамі дыялектаў. Паўночная мяжа сярэднебеларускіх гаворак праходзіць па лініі Свір – Бягомль – Магілёў – Касцюковічы – Сураж, а паўднёвая – Ліда – р. Нёман – Рэчыца – Лоеў. У гаворках гэтай групы шэраг рыс аднолькавыя з рысамі паўднёва-заходніх або паўночна-ўсходніх гаворак. У выніку ўзамадзеяння тоесных рознадыялектных асаблівасцей тут склаліся і некаторыя спецыфічныя сярэднебеларускія дыялектныя рысы гібрыднага або гіперычнага характару.



Рысы агульныя з паўночна-ўсходнімі гаворкамі:

  1. поўнае недысімілятыўнае аканне: вада́, трава́, дажджы́, даро́га, дал'о́ка, чаро́т, маразы́, старана́, малако́;

  2. наяўнасць падоўжаных зубных і [ж], [ш], [ч] на месцы былога спалучэння «мяккі зычны + ьj»: гал'л'о́, кам'е́н'н'а, трэ́ц'ц'і, гра́з'з'у, збо́жжа, кло́чча і інш.;

  3. наяўнасць галоснага [е] на месцы былога [h]: чалав’е́к, хл’еб, св’ет і інш.;

  4. ужыванне канчаткаў -ы, -і ў назоўніках множнага ліку назоўнага склону: с'о́лы, во́кны, аз'о́ры, сыны́, браты́, ху́стк'і, кавал'і́ і інш.;

  5. ужыванне аднаскладовых канчаткаў у назоўніках жаночага роду творнага склону адзіночнага ліку: с'астро́й, ха́тай, в'і́шн'ай і інш.;

  6. супадзенне формаў адушаўлёных назоўнікаў мужчынскага роду вінавальнага склону з формай роднага ў множным ліку тыпу пагна́ў вало́ў;

  7. неадрозненне канчаткаў у формах 1-й асобы множнага ліку абвеснага і загаднага ладу: дава́й ста́н'ім, с'адз'і́м;

  8. чаргаванне «губны + л'» з губным у аснове цяперашняга часу дзеясловаў І спражэння: драмл'у, дрэм'іш.

Рысы агульныя з паўднёва-заходнімі гаворкамі:

  1. наяўнасць формаў назоўнікаў мужчынскага роду множнага ліку давальнага склону на -ом: дамо́м, лясо́м;

  2. наяўнасць формаў назоўнікаў мужчынскага роду множнага ліку меснага склону на -ох: у л'асо́х, у садо́х;

  3. наяўнасць формы вінавальнага склону адушаўлёных назоўнікаў множнага ліку жаночага роду: падаі́ла каро́вы, пас'е́ ав'е́чк'і;

  4. наяўнасць сінтаксічных канструкцый тыпу вучы́цца за до́ктара.

Спецыфічныя рысы сярэднебеларускіх гаворак:

1) ужыванне галоснага [о] перад [ў] на месцы галоснага [а]: забро́ў, пакло́ў, доў, споў, насто́ўн’ік, крычо́ў, укро́ў, спужо́ўс’а і інш.;

2) у цэлым для сярэднебеларускіх гаворак, як і многіх іншых гаворак, характэрна поўнае недысімілятыўнае яканне: б'ада́, кл'апа́ц', с'п'ава́ц', с'ало́, б'аро́за, дз'ац'е́й, л'ац'е́ў, б'агу́, н'асу́, с'л'апы́, б'ары́, с'адз'і́, с'в'ац'і́. Аднак у другім і наступных пераднаціскных складах, а таксама ў складах пасля націску для значнай часткі гаворак характэрна вымаўленне пасля мяккіх зычных гука, блізкага да [е] (у транскрыпцыі [ае], [еа], [ä]): б’аеган’і́на, б’еалару́с, хло́п’аец. У некаторых лексіка-граматычных катэгорыях слоў не пад націскам пасля мяккіх зычных вымаўляецца [і]: н’і в’е́дайу, н’і бу́ду, н’іма́, н’іха́й, м’ін’е́, ц’іб’е́, ц’іп’ер, н’ів’естка, н’ідз’ел’ка, в’ідро і інш.;

3) наяўнасць формаў творнага склону назоўнікаў, прыметнікаў і займеннікаў множнага ліку на -мы: дама́мы, рука́мы, стары́мы, дараг'імы, з ус'і́мы, з гэ́тымы і інш.;

4) наяўнасць формаў дзеясловаў ІІ спражэння 3-й асобы адзіночнага ліку на : хо́дз'а, но́с'а, во́з'а;

5) наяўнасць формаў дзеясловаў І спражэння 3-й асобы множнага ліку з ненаціскным канчаткам -аць (-яць): ка́жац', сы́пяц', мыйац'.

Як відаць, спецыфічных фанетычных рыс у гэтых гаворках амаль няма (толькі тро́ўка, зо́ўтра). Адметныя марфалагічныя рысы носяць вельмі прыватны характар, не вызначаюць марфалагічнага ладу гаворак. Менавіта таму гэта не асобны дыялект, а пераходныя гаворкі.

Паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні дыялекты разам з групай сярэднебеларускіх гаворак складаюць асноўны масіў беларускай дыялектнай мовы. Іх аб’ядноўвае шэраг тыповых і важных для беларускай нацыянальнай мовы агульных асаблівасцяў: дзеканне і цеканне (дзень, дзядзька, ціха), губна-губны паўгалосны гук [ў] (кроў, воўк), фрыкатыўны заднепаднябенны гук [г] (град, погляд), аканне (недысімілятыўнае або дысімілятыўнае) і інш. Асноўнаму масіву гаворак беларускай дыялектнай мовы супрацьстаўляецца па сваіх асаблівасцях перыферыйная група палескіх гаворак – фактычна частка дыялекту беларуска-ўкраінскага нацыянальна-моўнага памежжа. У гэтых гаворках шмат рыс, што збліжаюць іх з гаворкамі суседняй украінскай мовы. Ад асноўнага дыялектнага масіву яны аддзяляюцца прыкладна па лініі Пружаны – Ганцавічы – Целяханы – Лунінец – Столін. Для заходнепалескіх гаворак характэрны наступныя фанетычныя і марфалагічныя асаблівасці:



  1. оканне, г. зн. захаванне ў вымаўленні этымалагічных [о], [э], [а] або, інакш, адсутнасць пераходу [о], [е] ў [а] ў ненаціскным становішчы: вода́, гора́, голова́, малі́на, база́р;

  2. вымаўленне мяккіх [д’], [т’] без фрыкатыўнага элемента, г. зн. адсутнасць дзекання і цекання: д’ід, д’і́ты, т’і́сто, с’ад’, д’а́коват’;

  3. наяўнасць цвёрдага зычнага перад галоснымі верхняга пад’ёму: вэ́чор, мы́ска, пысо́к, ныма́;

  4. вымаўленне [і] на месцы ранейшага [h]: хл’іб, л’іто, чолов’і́к, т’і́ло, р’і́заты, на руц’і́;

  5. вымаўленне [і] на месцы [о], [е] ў закрытых складах (пры [о] ў адкрытых): к'ін' – ко́н'і, н'іс – но́са, п'іч – п'е́чы;

  6. наяўнасць цвёрдага [т] у дзеясловаў трэцяй асобы адзіночнага ліку цяперашняга часу: ба́чыт, хо́дыт;

  7. выкарыстанне эпентэтычных (устаўных) гукаў [н] або [й] у выніку зацвярдзення губных зычных: мн’а́са (мйа́са), мн’а́та (мйа́та);

  8. наяўнасць прыстаўнога галоснага [г]: го́стры, гі́ней, гарэ́х;

  9. наяўнасць канчатка -ові ў назоўнікаў давальнага і меснага склонаў мужчынскага роду адзіночнага ліку: сыно́ві, аб брато́ві;

  10. наяўнасць канчатка -ому ў месным склоне прыметнікаў і займеннікаў мужчынскага роду: на молодо́му, на з’ел’ено́му, на то́му, на г’е́тому;

  11. вымаўленне ўказальна-асабовага займенніка 3-й асобы з пачатковым пратэтычным [в]: вон, вона́;

  12. інфінітыў на -ці (-ты) пасля асновы на галосны: купы́ты, робы́ты, чыта́ты;

  13. наяўнасць зычнага [л’] у аснове пасля губных не толькі ў 1-й асобе адзіночнага ліку, але і ў 3-й асобе множнага: ло́ўл'ат, ку́пл'ат;

  14. вымаўленне шыпячага зычнага ў асабовых формах дзеясловаў з асновай на заднеязычны: тыпу с'ечу, с'ечут';

  15. адсутнасць чаргавання зычнага [д] і іншых зубных з шыпячымі ў асабовых формах дзеясловаў ІІ спражэння: ходыш, ход’у; гл’едіш, гл’ед’у.


ДЫЯЛЕКТНАЕ ЧЛЯНЕННЕ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

(ЗВОДНАЯ СХЕМА)



ДЫЯЛЕКТЫ











ПАЎДНЁВА-ЗАХОДНІ




ПАЎНОЧНА-ЎСХОДНІ









1




2




3




4



5




6




7




8





ЗАЎВАГА. Лічбы на схеме абазначаюць наступныя групы гаворак1: 1 – Слуцкія; 2 – Гродзенска-баранавіцкія; 3 – Мазырскія (усходнепалескія); 4 – Заходнепалескія; 5 – Сярэднебеларускія; 6 – Усходнемагілёўскія; 7 – Віцебскія; 8 – Полацка-мінскія.
Даследчыкі вылучаюць таксама наступныя дыялектныя зоны, якія не супадаюць ва ўсім па тэрыторыі з групамі адзначаных гаворак, бо накладваюцца адна на адну: паўночна-заходняя, паўднёва-ўсходняя, усходняя, заходняя, цэнтральная2. Межы паміж дыялектнымі зонамі на лінгвагеаграфічных картах паказваюцца звычайна ў выглядзе пучкоў ізаглос, якія сведчаць аб спалучэннях у гэтых межах лінгвістычных рыс розных гаворак (зон, дыялектаў).


КСР № 2. ЛЕКСІКА І ФРАЗЕАЛОГІЯ ДЫЯЛЕКТНАЙ МОВЫ

ПЫТАННІ


  1. Слоўнікавы склад гаворак.

  2. Асноўныя прыметы дыялектнага слова.

  3. Гістарычныя пласты ў лексіцы гаворак.

  4. Тэматычнае чляненне дыялектнай лексікі.

  5. Варыянтнасць і сінанімія ў гаворках.

  6. Матываванасць дыялектнай лексікі.

  7. Супрацьстаўленыя і несупрацьстаўленыя лексічныя адрозненні.

  8. Лексічная неадназначнасць у гаворках (полісемія і аманімія).

  9. Фразеалагічны склад гаворак, варыянтнасць і сінанімічнасць фразеалагізмаў.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка