Пад роднымі клёнамі




Дата канвертавання03.01.2017
Памер166.4 Kb.
ПАД РОДНЫМІ КЛЁНАМІ
Першае, сваё, напісаў у партызанскім атрадзе.

Зімою сорак другога мяне параніла. Разам з Сяргеем Зімніцкім мы мініравалі чыгунку ў сасновым бары паміж Полацкам і Фарынава. Міну -- амаль дваццаць кілаграмаў толу, выплаўленага з артылерыйскіх снарадаў, -- паставілі, але адбегчыся далёка не паспелі: цяжка было адольваць завалы з таўшчэзных соснаў, аплеценых дротам і закіданых снегам. Выбуху не чуў; памятаю вялізнае, на ўсё неба, малінава-белае сонца і ціхі, вельмі ціхі і прыгожы гуд, як бомканне маленькіх званоў...

Выратаваў мяне Сяргей. Ён першы апрытомнеў, доўга поўзаў па снегавых гурбах, але мяне знайшоў і пацягнуў да лесу. Потым я апрытомнеў таксама і папоўз сам. Мы дапаўзлі да лесу і там знайшлі сваіх хлопцаў з групы -- яны шукалі нас, -- і коні панеслі ўсіх па лясной дарозе.

Блізка ля месяца мы ляжалі з Сяргеем у партызанскім шпіталі -- вясковай хаце маленькай вёсачкі Завалынка, што на Ветрыншчыне. Зіма была тады снежная. Увечары неяк я сядзеў ля акна. Гурбы снегу за акном свяціліся малінавым бляскам, і неба над борам было фіялетавае, і высокія ссохлыя мальвы ў палісадніку, прысыпаныя снегам, здавалася, зноў зацвітаюць. Мне было вельмі цёпла -- саграваў мяккі карычневы світэр з шырокім каўняром. Раніцою яго прынеслі сувязныя нашага атрада -- дзве маладыя настаўніцы, што хадзілі на сувязь з падпольшчыкамі ў Полацк. Яны заходзілі да маці, а яна перадала ім гэты світэр. Я надзеў яго, той самы світэр, што насіў у восьмым класе, і адразу адчуў цяпло матчыных рук, матчыных вачэй... I мне захацелася напісаць ёй вялікі ліст, супакоіць, сказаць, што нягоды мінуць, што наперадзе жыццё прыгожае і бясконцае.

Я думаў пра маці, і мроілася мне родная хата, дзе я нарадзіўся, вялізны сад і чародка клёнаў за ім... Тая хата стаіць над Палатою -- прытокам Заходняй Дзвіны. Адтуль пайшоў у школу. Адтуль пайшоў на вайну. Адтуль самыя дарагія і добрыя ўспаміны...

Хлапчуком марыў пра караблі. Вялізныя. Магутныя.

Марыў пра мора. Сіняе. Неабдымнае. Пеністае.

Улетку на Палаце пачынаўся лесасплаў. Невялічкія палатоўскія перакаты здаваліся пеннымі марскімі бурунамі, а шырокае вусце -- дарогаю ў невядомы вялікі свет. Ён, той свет, сустракаў тады нас сурова: плытнікі лаяліся, гналі нас з бярвення, і мы стаялі на замчышчы і глядзелі, як круціцца ў затоцы жоўта-белы шпальнік, як увачавідкі растуць і даўжэюць плыты.

Потым плыты адвальвалі -- іх гналі Дзвіною на Балтыку. I яшчэ плылі плыты з вярхоўя, з-пад Суража, Віцебска -- шырокія, доўгія, кожны з саламяным буданом і выцвілым сцяжком на кароткай мачце. Спаважна праплывалі яны ля замчышча і павольна знікалі за павароткам, там, дзе да самай вады падступаў сіні лес.

Дзвіна прайшла праз усё маё жыццё. Дзіцячыя гульні, першае каханне, першы боль, першая крыўда, першая, свядомая ўжо, нянавісць, першы партызанскі бой -- усё пачыналася там. З вакна школьнага будынка, дзе я пачынаў вучыцца, быў відаць толькі крайчык Дзвіны, якраз у тым месцы, дзе сінеў полацкі бор. Тады ён здаваўся аграмадным, неабдымным, і мне ўсё карцела прайсці яго ўвесь, зазірнуць за зялёны зубчык лесу, убачыць, што там, у той далечы за павароткам paкі...

I вось тое жаданне спраўдзілася: я сядзеў у вясковай хаце, і хата гэта была звычайная, і вакол сінелі лясы, і цяпер мяне цягнула ў тыя месцы, адкуль я пайшоў, і ўжо недасягальнай была не далеч за лесам, а родная хата.

Якая блізкая і якая далёкая яна, тая хата! Там маці, і я нічым не магу памагчы ёй...

Памятаю, як яна плакала ў першы дзень вайны, калі раніцаю, на самым золаку, падхапіліся мы ад выбухаў і бацька, таропка зашпільваючы кабуру на гімнасцёрцы, сказаў толькі два словы: "Гэта -- вайна". Можа, ён казаў тады і болей чаго, але ў памяці засталіся толькі гэтыя словы і дужа ўстрывожаны твар. Болей я не бачыў бацькі.

Я не прыняў тады ўсур'ёз бацькавы словы. Вайна? Хіба мала гулялі мы ў гэтую гульню! Я ўцёк з хаты і пабег на Нёман глядзець, як бамбяць масты. Хадзіў па парку, бачыў скарэжаныя дрэвы, варонкі, што курыліся яшчэ дымам і параю, бачыў полымя ў вокнах будынкаў, і мне зусім не было страшна. Было цікава, але страху не было. I не было страху, калі самалёты абстрэльвалі наш эшалон, апошні, здаецца, эшалон, што вырваўся з палаючага Гродна. Людзі павысыпалі з вагонаў, беглі ў поле хавацца, а я глядзеў у блакітнае неба. Дзікае і неверагоднае, што хавалася за кароткім словам "вайна", яшчэ па-сапраўднаму не апаліла мяне, не паказала свайго агіднага і звярынага нутра. Я не верыў у небяспеку і даводзіў маці, што ніводнага метра нашай зямлі за старой граніцай вораг не возьме. Там, на той граніцы, стаяць танкі, стаяць гарматы...

Я глядзеў на фіялетавы снег за акном, думаў пра маці, прыгадваў зусім нядаўняе мінулае, і сэрцу было цяжка і радасна ад успамінаў.

У той вечар я напісаў не ліст да маці, а верш. Маленькі. Наіўны. Я нават не ведаў, не думаў, што напішу яго.

Памятаю той верш і цяпер, і кожны раз, прыгадаўшы яго, адчуваю трывожную сумную радасць. Я пісаў тады і не заўважыў, як падышоў Сяргей. Ён папытаўся, што я раблю, і папрасіў, каб я прачытаў свой верш. Я прачытаў, а ён доўга глядзеў на цьмяныя ўжо гурбы за акном.

-- Што ты мне скажаш? -- Мяне здзівіла яго маўчанне.

-- А нічога. Добра. Толькі тая паэма лепей. Раскажы...

У школьныя гады -- у восьмым класе -- я вельмі любіў паэзію Лермантава, ведаў на памяць шмат вершаў і ўсю паэму "Мцыры". Цяпер я ведаю, якую выбуховую сілу тоіць у сабе лермантаўскі радок, але тады аб гэтым не думалася: напеўныя, поўныя яраснага агню і ціхага добрага смутку вершы ахоплівалі мяне ўладарна і моцна. Я часта чытаў хлопцам у атрадзе вершы, чытаў ля вогнішча купалаўскі "Курган", які таксама ведаў на памяць, і яны слухалі мяне ўважна.

Другі верш напісаў праз год, ужо далёка ад Завалынкі, на другі бок чыгункі, у вёсцы Бабынічы, дзе дыслацыраваўся новы партызанскі атрад "Бальшавік". Я быў ужо камандзірам спецыяльнай падрыўной групы, меў на сваім баявым рахунку болей дзясятка падарваных эшалонаў, шмат спаленых і ўзарваных мастоў, і я цалкам выбраўся з туману наіўнай рамантыкі, якая мроілася мне раней у кожным баі, у начных паходах на заданні. Я верыў ужо ў небяспеку бою, ведаў, што вайна ідзе бязлітасная, што на ёй забіваюць не толькі ворагаў, але і ворагі забіваюць тваіх лепшых сяброў.

У групе было шэсць чалавек. Самым маленькім па росце быў Мікола Паўлаў, масквіч, весялун з бліскучымі, як яшма, вачыма. Ён жартаваў заўжды, і заўжды ў яго вачах не прападала туга: яна жыла там і раніцою, і ўвечары. Нават смеючыся, ён нібыта думаў пра нешта іншае. I кожны з нас у групе ведаў, што тыя думкі -- пра бацьку. Мікола разам з ім пайшоў у народнае апалчэнне Масквы, разам з бацькам быў паранены, трапіў у палон, пахаваў там бацьку і ўцёк. Мы сябравалі з ім вельмі (былі аднагодкі, ён таксама да вайны вучыўся ў восьмым класе), і калі яго забілі, я ўпершыню за час вайны па-сапраўднаму заплакаў. Плакаў ад гора, ад крыўды, ад нянавісці.

На другі дзень пасля пахавання выходзіў чарговы нумар насценнай газеты атрада, і я напісаў верш пра свайго забітага сябра.

Шмат таго, пра што думалася, калі пісаўся той верш, здзейснілася. Група хадзіла на самыя рызыкоўныя заданні. Мы кідалі пад адхон варожыя эшалоны, палілі масты, трушчылі толам рэйкі і тэлеграфныя слупы, узрывалі машыны па гравійках. Апрача рапартаў камандаванню атрада, я нічога ўжо болей не пісаў, нібыта паклаў усе свае творчыя сілы на той апошні верш. Ды і часу, уласна кажучы, не было: страшэнная навала кацілася на наш партызанскі край -- пачыналася самая жорсткая блакада. Мы прарываліся праз агонь фашысцкіх блакад, білі ворага, і ён нас біў. Вельмі хутка раслі палосы бярозавых крыжоў з прускімі каскамі, але радзелі і рады партызанскіх атрадаў...

Улетку сорак чацвёртага, у Ветрыне, на вызваленай ужо зямлі, адбыўся парад нашай партызанскай брыгады. Нас было не вельмі многа на тым парадзе. Свяціла спякотнае сонца. Унізе, ля маленькага азярка, ляжалі не прыбраныя яшчэ трупы ў мышастых мундзірах, а мы ішлі па ветрынскіх вуліцах -- абадраныя, у рознай вопратцы, але добра ўзброеныя і шчаслівыя бясконца. Нам не кідалі кветак -- у спаленым Ветрыне людзей амаль не было, і адзінай музыкай, апрача той, што гучала ў нашых сэрцах, быў грукат танкавых матораў: танкі ішлі на Захад. Нашы танкі, з чырвонымі зоркамі на брані...

Праз дзень на спадарожнай машыне, з аўтаматам за плячыма я прыехаў у родны горад. Хата над Палатою ўцалела. Прабітая навылёт асколкамі, яна сустрэла мяне ціхім пошумам ветру, што ўлятаў у пустыя вокны. Я сядзеў на тэрасе, хадзіў потым па садзе. Усё было як бы чужое і незнаёмае. Уцалела адна яблынька, галіны на клёнах былі паабсяканы снарадамі, і толькі бяроза, што пасадзіў перад вайною бацька, была па-святочнаму прыгожая. Тая бяроза стаіць і цяпер, высока ўзнялася над страхою, і кожную вясну на ёй гняздуюць у старой, даваеннай яшчэ, шпакоўні шпакі...

Суседка расказала мне тады, што маці, братоў і сястру фашысты некуды вывезлі. Я пасядзеў у чужой хаце, паслухаў спачувальную гаворку, развітаўся і падаўся ў Ветрына. Тыдні два мы былі яшчэ там, лавілі ў лясах рэшткі разбітага гітлераўскага войска, а потым брыгада, апрача тых, што заставаліся на рабоце па аднаўленні гаспадаркі, папоўніла трэці танкавы корпус, які меў пад Ветрына кароткі франтавы адпачынак.

Гэта быў пачатак новай дарогі.

І зноў пачаліся баі, цяпер ужо франтавыя. Пад Шаўляем корпус прыняў на сябе страшэнны ўдар: абкружаныя ў Прыбалтыцы фашысцкія дывізіі рваліся на сустрэчу з войскам, што ішло ім на дапамогу з Памераніі. У тых баях я быў трэці раз паранены і апынуўся ў шпіталі.

Тут, у шпіталі, я зноў узяўся за аловак. I зноў гэта былі вершы. Яны захаваліся, ёсць у мяне і цяпер. Перагортваючы часам пажоўклыя старонкі вузкага сшытка, я разумею, што тады штурхнула мяне да паперы і алоўка. Побач са мною ўвесь час пісалі лісты, атрымлівалі і чыталі весткі з родных мясцін. I мне таксама хацелася пісаць, але пісаць не было куды і чакаць лістоў не было ад каго. I ўсё ж я напісаў дамоў. I чакаў. А думкі патрабавалі выйсця, ім было цесна ў душы, і ўспаміны трывожылі і не давалі спакою.

З папераю і алоўкам было лягчэй...

Раны гаіліся блага, і мяне вывезлі з франтавога шпіталя аж на маленькую чыгуначную станцыю ў Арэнбургскім стэпе. Там зрабілі яшчэ адну, паўторную, аперацыю, і раны загаіліся хутка. Але, мабыць, не аперацыя, хоць яна і была зроблена ўдала, спрыяла галоўным чынам гэтаму: атрымаў ліст ад маці!

Зімою я ўжо быў пад Варшавай. Варшава. Потым -- Гдыня. Потым -- Кюстрын. Потым у чорным дыме паўстаў наперадзе Берлін.

Вясновае наступленне пачалося ў Прусіі. Вясна была ранняя, палі чарнелі, і на бярозах зазелянела лістота. I гэта здзіўляла: тут, на зямлі, адкуль прыкацілася да нас страшэнная бяда, на зямлі, дзе ўзгадаваўся вораг, як і ў нас над Дзвіною, убіраліся ў зялёнае вясновае кружавінне бярозы. Яны і шамацелі, як у нас: ціха, вельмі ціха, задуменна і сумна.

Баі былі жорсткія -- асабліва пад Кюстрынам, на Зеелаўскіх вышынях, на аўтастрадзе на Берлін. Але спыніць магутную лавіну нашых войск ніхто б ужо не мог. У садах пад Берлінам тады зацвіталі вішні, яблыні, і пах квецені быў горкі ад дыму.

У канцы сорак пятага я дэмабілізаваўся. Станцыі былі запруджаны эшалонамі. Мы ехалі па тых месцах, дзе ішлі з баямі. Доўга стаялі ў Пазнані. Я хадзіў па незнаёмых вуліцах, здзіўлены і ўражаны. Людзі былі заняты сваімі клопатамі, і ніхто не глядзеў на неба з былой бояззю, што ўбачыць на ім чорныя крыжы самалётаў, ніхто не згінаўся, а ішоў, смела ўзняўшы галаву. Маладзенькая полька, прадаўшчыца маленькай крамкі, дзе я купляў цукеркі, спытала, загортваючы іх:

-- Да маткі?

Я засмяяўся, і мы гаварылі, жартавалі і добра разумелі кожны жарт. Я глядзеў на яе рукі. Пальцы белыя, доўгія, вельмі прыгожыя пальцы. А можа, гэта здавалася тады, бо цукеркі таксама былі доўгія, як алоўкі, з трапяткімі махрамі на канцах, і гэта была першая сустрэча з сапраўдным мірным жыццём.

У родны горад прыехаў ранкам. Неба было хмарнае; сонца хавалася ў шэрай высі; падаў рэдкі сняжок. Вылез з вагона і разгубіўся. Нейкае скляпенне замест будынка вакзала, пні і шырокі аснежаны пустыр... Куды мы прыехалі? А былі ж ля вакзала парк і прыгожыя дамы... Убачыў белыя, усе ў рудых плямах, вежы Сафіі, убачыў комін хлебазавода... Полацк! Вось які ты стаў цяпер!..

Не вельмі ваяўнічы выгляд, мабыць, быў у мяне тады: салдацкія бацінкі, абмятая ў эшалоне ватоўка... Толькі блішчалі навюсенькія сяржанцкія пагоны. I абмоткі былі новыя таксама. З іх, памятаю, маці пашыла пазней майму малодшаму брату кароткія штонікі. Сёлета брат прыязджаў да мяне ў Мінск. Седзячы дома, прыгадвалі мы мінулае. На жаль, ён тых абмотак не памятае... А мне яны даліся ў знакі. Усе падзеі тых дзён, да самай маленькай драбніцы, аселі ў сэрцы на ўсё жыццё. Памятаю аснежаны роў, па якім караскаўся да хаты, снегавыя гурбы ля акна, старую, як свет, ручку званка... Памятаю, як выбегла маці і мы стаялі на ганку, не адразу пайшлі ў хату. У хаце было поўна народу -- жылі сваякі (сямёра дзяцей), яшчэ нейкія знаёмыя, і я не адразу ўбачыў брата і сястру. Была радасць сустрэчы. I было гора: у картоннай скарбонцы ляжала паведамленне з ваенкамата, што ў сорак першым без весткі прапаў бацька. I яшчэ там было паведамленне: у сорак чацвёртым загінуў на фронце старэйшы брат...

У сям'і, такім чынам, я стаў "гаспадаром". А ў гэтага "гаспадара" ніякай спецыяльнасці, нават сярэдняй адукацыі не было. Брат і сястра вучыліся ў школе. Здароўе маці было кепскае. Я пайшоў працаваць.

Пачалося ўсё крыху незвычайна. Перад Новым годам зайшоў я да Сяргея Зімніцкага. (Мы развіталіся з ім у сорак трэцім -- тады яго вывезлі за лінію фронту.) Сяргей працаваў тэхнікам на тэлеграфе і ўсё цягнуў да сябе, абяцаў зрабіць з мяне добрага тэлеграфіста. Прыйшла з работы Сяргеева сястра, паскардзілася, што не ведае, як выканаць загад рэдактара (яна працавала ў газеце) -- знайсці цікавы "навагодні" матэрыял. Я пажартаваў: "Давай, Сяргей, напішам пра партызанскі Новы год". Яна ўхапілася за гэтую думку.

Да світання ў нас на кухні гарэла газоўка. Я пісаў першы ў жыцці нарыс. Не ведаў нават, што гэта нарыс, што ён будзе даспадобы не толькі рэдактару, але і ўсім у газеце, не думаў, што мяне тэрмінова паклічуць у рэдакцыю. Я пісаў пра адну навагоднюю ноч -- мы кінулі тады пад адхон варожы эшалон. Пісаў хутка, зноў перажываючы нядаўняе, страшнае...

З першага студзеня сорак шостага пачалася мая праца ў газеце. На першым часе ў рэдакцыі я быў мала і камандзіроўкі ішлі бясконца. Расоны і Дрыса. Глыбокае і Ушача. Асвея і Ветрына. Я бачыў вёскі, што не адбудоўваліся і вуліцы якіх зарасталі альхоўнікам -- усіх жыхароў фашысты знішчылі. Бачыў жанчын, якія басанож па вясновай слоце неслі на сваіх плячах мяшэчкі з насеннем са станцыі, -- а да станцыі той кіламетраў сорак! Бачыў, як гэтыя жанчыны, запрогшыся па чатыры ў плуг, аралі поле. Я сам цягаў гэты хамут. Я бачыў, як моршчыўся дзябёлы, добра ўкормлены амерыканец (амерыканская дэлегацыя была на Асвейшчыне ўлетку сорак шостага), адліваючы з кацялка ў бутэлечку крыху шчаўніку, чорнага, як зямля, нічым не запраўленага. Тады ў калгаснікаў не толькі Асвейшчыны была такая ежа. Я бачыў слёзы маці, горкія слёзы, калі сястра абярнула чыгунок з капустаю. Чыгунок быў ладны -- ежа на ўвесь дзень! -- і капуста тая была прыпраўлена маленькімі, як касячкі мядзяныя, кавалачкамі сала. Абярнуць такі чыгунок! Хіба прыдумаеш горшую бяду!.. Бачыў мізэрныя кавалачкі хлеба па картках, бачыў ордэры, па якіх давалі тры метры чорнага сукна на год. Такі ордэр у пачатку сорак шостага выдалі і мне. Быў цэлы савет у хаце: што з ім зрабіць... I калі цяпер я заходжу ў магазіны, дзе поўна ўсялякага дабра, я міжвольна прыгадваю той ордэр.

Але жыццё ішло наперад. На папялішчах узнімаліся новыя дамы, рос горад і паляпшалася жыццё. I быў ужо хлеб без картак, і было масла без картак, і ўсё болей тавараў з'яўлялася ў крамах. Неўзабаве паехала ў Ленінградскі педагагічны інстытут сястра. Брат вучыўся ў школе.

Вучыўся патроху і я сам. З'явілася задума: скончыць завочна ўніверсітэт. У гэтым жаданні было, мабыць, крыху ад партызаншчыны. Але вучоба пачалася. Накупіў кніжак, дастаў праграмы. Чытаў, чытаў і чытаў... З'явілася дома добрая бібліятэка. Але рэдакцыя і камандзіроўкі забіралі літаральна ўвесь час. Дома даводзілася быць мала: прыедзеш з адной камандзіроўкі, здасі матэрыял, і -- новыя дарогі.

А з транспартам у той час было цяжкавата: у рэдакцыі ніякіх машын не было. Трэба, скажам, ехаць у Асвею -- едзеш чыгункаю да Дрысы, а адтуль пешкі, праз Каханавічы. Мне падабаліся гэтыя вандроўкі: я адпачываў у бярозавых гаях, начаваў з цыганамі ля вогнішчаў, з рыбакамі, лесарубамі, ездзіў з трактарыстамі, малаціў хлеб на таках, сядзеў на настаўніцкіх нарадах, на бюро райкомаў, на калгасных сходах. I пра ўсё гэта пісаў. Вершы закінуў, болей не браўся за іх. Пісаў артыкулы, нарысы, пачаў пісаць і апавяданні.

Ішоў мне тады дваццаць другі год.

У Полацку, пры рэдакцыі газеты, было створана літаратурнае аб'яднанне, і мяне абралі за старшыню. Увогуле, традыцыі літаратурныя ў полацкай газеты вялікія. Тут пачыналі свой творчы шлях многія беларускія пісьменнікі. Яны раней не парывалі і цяпер не парываюць сувязі з роднай газетай. У тыя пасляваенныя гады да нас у Полацк часта прыязджалі Пятрусь Броўка, Тарас Хадкевіч, Міхась Машара, Анатоль Астрэйка, Рыгор Няхай і іншыя. Я глядзеў на іх з пачцівасцю, кожнае слова, рух, нават голас здаваліся незвычайнымі. Вядома, хацелася паходзіць на іх. Памятаю, як вясной сорак сёмага, раніцою, хадзіў я па полацкім кірмашы ўслед за адным вядомым нашым паэтам. Кірмаш быў даволі гармідарны, а я хадзіў побач са сваім госцем і ўвесь час прыглядаўся, як паводзіць сябе сапраўдны паэт. А ён паводзіў сябе як звычайны чалавек: хадзіў між вазоў, слухаў людскую гаворку, пытаўся, колькі каштуе бульба...

Літаратурнае жыццё ўсё болей і болей брала мяне ў свой салодкі і цяжкі палон. Давялося быць удзельнікам рэспубліканскай нарады маладых пісьменнікаў і прысутнічаць на Другім з'ездзе пісьменніцкай арганізацыі рэспублікі. Тады быў яшчэ жывы Якуб Колас, і я некалькі разоў бачыў яго ў доме Саюза пісьменнікаў. Увогуле, гэты дом быў для мяне сапраўдным Парнасам, і кожны чалавек, якога я тут сустракаў, здаваўся талентам незвычайным.

Так мінула, пранеслася незаўважна сем гадоў. I ўсе гэтыя гады я марыў пра сапраўдную вучобу. Ведаў -- я гэта разумеў і адчуваў -- не хапала не толькі для літаратурнай справы, але і для практычнай газетнай работы. Часта, прыязджаючы ў Мінск, я праходзіў ля будынка ўніверсітэта і з зайздрасцю паглядаў на студэнтаў. Хацеў і не мог паехаць вучыцца: хварэла маці, вучыліся брат і сястра, а я быў адзіным "карміцелем".

I ўсё ж мара аб сапраўднай вучобе не прападала, жыла ўвесь час. I калі вясною пяцьдзесят трэцяга з Саюза пісьменнікаў атрымаў ліст і даведаўся, што можна паехаць у Літаратурны інстытут, я сэрцам адчуў: вось яно, тое, чаго гэтак прагла сэрца! Ехаць! Безумоўна, ехаць! Сястра скончыла вучобу і зможа памагчы брату вучыцца, цяпер мая чарга.

У інстытут мяне прынялі ўмоўна: без інтэрната, без стыпендыі, з абавязковым прадстаўленнем атэстата сталасці да першага студзеня.

Так, не вельмі бліскуча, пачалося мае студэнцкае жыццё.

Не ведаю, ці здолеў бы я цяпер вытрымаць той шалёны рытм. З раніцы -- інстытут. Увечары яшчэ пяць гадзін заняткаў у экстэрнатуры. Курсы па падрыхтоўцы да здачы экзаменаў на атэстат сталасці былі ля станцыі метро "Сокал". Жыў я за горадам, на прыватнай кватэры. Спаць амаль не было калі -- апрача падрыхтоўкі інстытуцкіх і школьных праграм трэба было пісаць у газеты, каб зарабіць капейку на хлеб. Чаго я толькі не пісаў у той час! Рэцэнзіі. Замалёўкі. Карэспандэнцыі з выставак. Рэпартажы з музеяў. Не пералічыш усяго і не прыгадаеш адразу...

А потым была вясна. Раніцою я здаваў экзамен за першы курс інстытута, а ўвечары -- на атэстат сталасці; вельмі часта на дні было па два экзамены.

Скончыўшы інстытут, я прайшоў конкурс і паступіў у аспірантуру Літаратурнага інстытута па кафедры савецкай літаратуры. Гэта была ўжо грунтоўная і сур'ёзная вучоба.

Напярэдадні паездкі на вучобу я працаваў над аповесцю. Яна засталася незавершаная, і я не дарабляў яе нават. Усплылі новыя тэмы, новыя дарогі паклікалі, на якіх было шмат цікавага і незвычайнага. Краснаярск і Іркуцк. Ангара і Брацк. Востраў Альхон на Байкале і Амур. Пыльныя стэпы Хакасіі і Мінусінск. Не пералічыш усе месцы, дзе пабываў, не пералічыш імёны ўсіх цікавых людзей, з якімі сустракаўся. Toe, што я ведаў са школьных падручнікаў (наша краіна цягнецца з Захаду на Усход болей як на дзевяць тысяч кіламетраў), адкрыла мне сваю сутнасць, і я быў ашаломлены. Ашаломлены не сінімі ночамі Байкала, не зялёнымі і пакатымі, як спіны быкоў, берагамі Енісея, не ружовым морам багульніку на скальных выступах Пурсея, не трывожным грукатам Падунскіх парогаў, а тымі цудамі, што стварыў на зямлі савецкі чалавек.

Мне вельмі пашчасціла ў тыя гады. Я бачыў, як упершыню ў сваёй гісторыі Ангара скаралася волі чалавека (здарылася так, што ноччу, калі перакрылі Ангару на Іркуцкай ГЭС, ніхто з мясцовых газетчыкаў не быў на перакрыцці -- была зменена дата штурма), і ранкам, не спаўшы ані мінуткі, пісаў нарыс пра гэта. Бачыў, як падалі на зямлю стогадовыя кедры, працаваў на адной машыне разам з вясёлым хлопцам з Беларусі (яго імя сапраўды было Пятрусь, як і імя галоўнага героя аповесці "Кедры глядзяць на мора", якую я напісаў на матэрыяле з жыцця будаўнікоў Брацкай ГЭС), стаяў на базальтавых плітах, дзе чырвонай фарбай было напісана: "Тут будзе збудавана Брацкая ГЭС".

Пліты даўно ўжо на дне новага мора, што разлілося ля плаціны Брацкай ГЭС, але ўспаміны пра тыя дні жывуць не толькі на фотакартках маіх шматлікіх альбомаў, яны і ў сэрцы, і будуць там усё жыццё.

Велічная прыгажосць тых месц не выкрасліла з душы любоў да родных мясцін. Наадварот, з далёкіх тых дарог я па-новаму ўбачыў і свой родны горад. I на Байкале, і на Ангары, і на Енісеі мне часта снілася Дзвіна, снілася вузкая палоса асакі, сніліся кнігаўкі і клёны ў нашым садзе. I пісалася ўсё ж лепей мне там, у старой матчынай хаце, дзе ў бярвенні і дагэтуль сядзіць іржавае жалеззе вайны, а ў франтонах свіцяцца шырокія, замшэлыя ўжо дзіркі -- сляды асколкаў ад бомбаў і снарадаў. Праз тыя дзіркі раней, калі я прыязджаў з Масквы на адпачынак, відаць была Палата, а цяпер клёны выраслі, закупчасціліся так моцна, што схавалі і раку, і нават Чырвоны мост, і хаты на тым беразе.

Сёлета летам мая старая бабулька (ёй ужо за сто гадоў) выпаўзла на тэрасу пагрэцца на сонцы, сядзела на прыступках і доўга глядзела на тыя клёны.

-- Ты, Саша, думаў, што гэта неба цяпер, гляджу, паніжэла? Даўней ву-унь якое было высокае. А цяпер блізенька ж, каб гэта стаў на клёніну, то рукою дастаў бы...

Мне было смешна, але я не смяяўся, не толькі баючыся абразіць бабульку: у словах старой -- сэнс, над якім варта было падумаць. Неба, вядома ж, не змянілася: выраслі клёны, і яна не заўважыла гэтага.

А я, па праўдзе кажучы, не заўважыў, як вырас, змяніўся мой родны горад. У першыя пасляваенныя гады я разбіраў цэглу на руінах, саджаў дрэвы. З прыемнасцю адзначаў, варочаючыся з Масквы і далёкіх вандровак, што горад будуецца, усё кладуць і кладуць асфальт, саджаюць і саджаюць дрэвы, і раптам заўважыў, што старога горада няма ўжо. Новыя шырокія вуліцы. Вялізны, праз увесь горад, сквер. Густыя, як лес, пасадкі на гарадскім валу і на замчышчы. Там, ля замчышча, і мая школа. Там я часта сустракаю сваю першую настаўніцу Марылю Паўлаўну і вітаюся з ёю, і часта ўпотай заходжу на школьны падворак, сяджу, гляджу на Дзвіну і сінія сосны за ракой.

Над тымі соснамі на даляглядзе цяпер звычайна тонкі шлейф дыму -- дыміць пакрысе высокі комін электрастанцыі полацкага нафтагіганта. Дарога да яго пралегла якраз па тых партызанскіх сцежках, што праклалі мы ў сорак другім. У былых лясных нетрах ляжыць цяпер асфальт, адбіваюцца ў спакойнай сіні Дзвіны новыя прыгожыя гмахі Наваполацка.

I я, гледзячы на ўсё гэта, дзівуюся не меней, чым тады, калі ўпершыню бачыў Падунскія парогі, чорны граніт Альхона і празрыстую сінечу байкальскай вады, дзіўлюся не меней, а нават болей, чым тады, у Сібіры, слухаючы дзіўныя легенды пра Ангару і Байкал.

Жыццё маёй Дзвіны аказалася багацейшае за тыя легенды. Сучаснае і непаўторнае. Яно, гэтае жыццё, такое імклівае, што вельмі цяжка паспяваць за ім: жывеш, працуеш і раптам здзівішся, зірнуўшы вакол, як тая мая бабулька з "паніжэўшага" неба. А неба тут ні пры чым: проста растуць дрэвы, і мы часам не прыкмячаем гэтага.

Пакуль я пісаў "Кедры глядзяць на мора" (выйшла з друку ў 1960 годзе), працаваў над аповесцю "Пасля паводкі" (выйшла ў 1962 годзе), у маім горадзе вырас завод шкловалакна. Я прыехаў на завод якраз у той дзень, калі там ішоў таварыскі суд. Судзілі Валю Шукан, маладую работніцу цэха электрапечаў. Праз тры дні я зноў быў на заводзе, спытаў у работнікаў камітэта камсамола пра Валю. Яе не было на заводзе. Разам з майстрам цэха мы пайшлі шукаць Валю. Яна была дома -- памагала гаспадыні, у якой кватаравала, капаць бульбу. Мы памаглі Валі дакапаць бульбу, потым сядзелі і гаварылі...

У тую восень пачалася праца над раманам "Жанчына". Я напісаў яго хутка, потым двойчы перарабляў, і ў 196З годзе ён выйшаў асобным выданнем.

Не ведаю, дзе і калі пачалася мая пісьменніцкая дарога (а мо яна яшчэ і не пачыналася і ўсё будзе наперадзе?), але разумею ясна і цвёрда: без карэспандэнцкай работы, цяжкай і радаснай работы газетчыка, без тых нягод і радасцей, што былі ў маім жыцці, без Лермантава, Купалы і Коласа наўрад ці стаў бы я пісьменнікам.

Перажытае вярэдзіць сэрца і дагэтуль. I дзіўна: я не напісаў яшчэ пра гады вайны. Пісаць, седзячы далёка ад тых месц, дзе ляжаць партызанскія сцежкі, цяжка. Але, убачыўшы іх, зірнуўшы на тыя лясы, на тую зямлю, дзе кожная выспачка паліта партызанскай крывёю, дзе ў кожным бары вечным сном спяць народныя мсціўцы, я не магу быць спакойны, вочы засцілае смуга і даўняя туга цісне сэрца. Спрабаваў сесці і пісаць. Мроіліся, стаялі перад вачыма, як жывыя, і тыя людзі, і тыя турботныя дні, і стукала ў скронях кроў, нібыта зноў лез з аўтаматам па лясных завалах да чыгункі...

Але я мушу напісаць, я абяцаў сябрам зрабіць гэта, калі ўлетку пад Ветрына, ля возера, сабраліся святкаваць гадавіну вызвалення партызаны былой нашай брыгады. I хочацца яшчэ напісаць пра тыя карэспандэнцкія вандроўкі, пра цяжкі і вельмі цікавы лёс газетчыка, напісаць пра сяброў студэнцкіх гадоў...

А час ідзе, і ніхто не верне яго назад, і ніхто не спыніць гадзіннік дзён. I растуць тыя клёны над Палатою, ля матчынай хаты.

Вельмі хутка растуць.

Алесь САВІЦКІ



8 кастрычніка 1964 г.


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка