Пётра Мурзёнак: Месца ўсходнеславянскай беларуска-ўкраінскай цывілізацыі сярод іншых цывілізацый




Дата канвертавання18.11.2017
Памер125.15 Kb.

КУЛЬТУРА, НАЦЫЯ, №18, чэрвень 2017 ISSN 2291-4757

Пётра Мурзёнак: Месца ўсходнеславянскай беларуска-ўкраінскай цывілізацыі сярод іншых цывілізацый
Мэтай артыкула з’яўляецца прадстаўленьне фактаў, якія сведчаць аб існаваньні асобнай ўсходнеславянскай беларуска-ўкраінскай цывілізацыі і прадэманстраваць яе месца сярод іншых цывілізацый.
Што такое цывілізацыя? Самы просты з тэрмінаў вызначае цывілізацыю як «тып культуры і грамадства, які ўзнік у канкрэтнай краіне або рэгіёне, або ў той ці іншай эпосе».
У нядаўнім аглядзе А. Targowski (2009), вы можаце знайсці дзясятак раньніх і сучасных азначэньняў цывілізацыі. Складовае вызначэньне цывілізацыі паводле А. Targowski з'яўляецца: «Цывілізацыя гэта вялікае грамадства, якое жыве у аўтаномнай, размытай нябачнай ці бачнай форме, якое не з'яўляецца часткай большай цывілізацыі, і існуе на працягу доўгага перыяду часу. Праца ў грамадстве спецыялізаванае, і цывілізацыя адрозніваецца ад іншых цывілізацый развіцьцём сваёй уласнай развітой культурнай сістэмы і кіруецца шляхам зносін, рэлігіі, багацьця, улады і сумеснага выкарыстаньня адной той жа сістэмы ведаў у складаных гарадскіх, сельскагаспадарчых інфраструктурах і іншых інфраструктурах, такіх як прамысловыя і інфармацыйныя. Цывілізацыя таксама развіваецца цыкламі ў росце, пад’ёме, аслабленьні і падзеньні”.


Паводле С. Хантынгтана (1993), існуе восем цывілізацый - заходняя, праваслаўная, ісламская, кітайская, індыйская, японская, лацінская і краін Афрыкі на поўдзень ад Сахары (Табліца 1). Іншыя навукоўцы падтрымліваюць такія вызначэньні цывілізацый, хаця А. Targowsky ўводзіць дадаткова дзьве сучасныя развіваючыяся цывілізацыі з гібрыднай культурай - глабальная і сучасная-універсальная цывілізацыі. Большасць навукоўцаў класіфікуюць таксама суб-цывілізацыі, напрыклад, у заходняй цывілізацыі ёсць заходне-заходняя, заходне-лацінская, Габрэйская, і заходне-цэнтральная суб-цывілізацыі. Аднак, усе класіфікацыі прызначаюць Беларусь і Ўкраіну у праваслаўную (артадаксальную) ці еўразійскую / расійскую ці усходнюю цывілізацыі (розныя назвы адной і той жа цывілізацыі). У артыкуле будзе выкарыстоўвацца тэрмін - еўразійская цывілізацыя.
У манаграфіі расійскіх навукоўцаў (Кузік, Якавец), дзве краіны, Беларусь і Украіну можна ўбачыць на картах будучага развіцця Расійскай цывілізацыі на 2050 год; абгрунтаваньня для ўключэньня Беларусі і Украіны на гэтых картах, як правіла, не дадзена. A. Targowski таксама прызначае абедзьве краіны, разам з Расіяй, Балгарыяй і Малдовай, да еўразійскай цывілізацыі.

Табліца 1. Классіфікацыя цывілізацый

Huntington, 1993

Kuzik, Yakovets, 2006

Targowski (2010)

Western

Western: North American, Latin American and Oceanic, West European, East European

Western: Western-West, Western-Latin, Jewish, and Western-Central sub-Civilizations

↓↓↓ ?! Eastern Slavic Belarusian-Ukrainian Civilization ?! ↓↓↓

Orthodox

Eurasian/Russian (mixed)

Eastern: Russia, Belarus, Ukraine, Bulgaria, Moldavia

African

sub-Saharan African (mixed)

African

Islamic

Islamic (East group)

Islamic

Chinese

Chinese (East group)

Chinese

Indian

Indian (East group)

Hindu

Japanese

Japanese (East group)

Japanese

Latin American







Buddhist

Buddhist (East group)

Buddhist: Cambodia, Laos, Thailand, Sri Lanka, Tibet, Mongolia, Bhutan, and Nepal







Global (hybrid culture)







Universal-complementary (hybrid culture)

Але гэта спрэчнае пытаньне. На наш погляд, Беларусь і Украіна разам утвараюць своеасаблівую ўсходнееўрапейскую славянскую цывілізацыю ці субцывілізацыю і належаць да Заходняй, а не Еўразійскай цывілізацыі. Падрабязныя доказы, якія падтрымліваюць гэтую тэорыю, вы можаце знайсці ў нядаўна апублікаваных артыкулах (П. Мурзёнак, 2013; P. Murzionak, 2015).


Паводле Шахматава (1919), славянскія плямёны з рэгіёнаў Эльбы і Віслы перамяшчаліся з захаду на ўсход дзвюма групамі. Усходняя група, паступова прасоўваючыся на поўнач, паўночны ўсход і ўсход, занялі тэрыторыю сучаснай Беларусі і раёны Пскоўскай, Наўгародскай і Смаленскай земляў. Другая група, паўднёвая, рухаючыся на поўдзень і паўднёвы ўсход, паступова засяліла тэрыторыю сучаснай Валыні, Украіны і Карпат. Такім чынам, славяне паступова занялі тэрыторыю, якую пазней гісторыкі называлі Кіеўскай Русьсю.



Далейшае разьмежаваньне ўсходніх славян у X-XII стагоддзях было вызначана рознымі фактарамі, такімі як адметнымі асаблівасцямі іх плямёнаў, прыроднымі ўмовамі усходне-еўрапейскай раўніны і еўразійскага стэпу, асіміляцыяй мясцовых плямёнаў, міжусобнымі вайнамі паміж землямі і княствамі, ўплывам мангольскай імперыі, і з'яўленьнем Вялікага княства літоўскага, княства, якое выратавала частку ўсходніх славян ад «еўразійскага ўплыву».


Здаецца, што этнанацыянальны падзел усходніх славян пачаўся ў дзесятым і адзінаццатым стагоддзях, незалежна ад працэсаў фарміраваньня Кіеўскай Русі, і нават да яго распаду. Гэты падзел паўстаў паміж славянамі, якія жывуць на тэрыторыі, што ў цяперашні час ёсць Украінай і Беларусьсю, і славянамі, якія мігравалі на паўночны ўсход (тэрыторыю будучай Масковіі), дзе яны змяшаліся падчас «першай хвалі» асіміляцыі з фіна-вугорскімі народамі (мардва, мары, вепса, мяшчэра, мурома). Асіміляцыя «вялікарускіх славян» тымі плямёнамі (мы называем гэта першай хваляю асіміляцыі) была адной з прычын наступнага падзелу ўсходніх славян. Той факт, што першае на паўночным усходзе княства, Суздальскае, узнікла як княства толькі ў 1157 годзе - праз два стагоддзі пасьля ўзнікненьня Кіеўскага і Полацкага княстваў, паказвае на павольную міграцыю і асіміляцыю ўсходніх славян у гэтай вобласці з мясцовым фіна-вугорскім насельніцтвам.

Феадальная раздробленасць была яшчэ адной з прычын не толькі распаду Кіеўскай Русі, але прадумовай далейшага этнанацыянальнага падзелу ўсходніх славян. Распад Кіеўскай Русі прывёў да развіцьця новых усходнеславянскіх цэнтраў са сваімі спецыфічнымі асаблівасцямі. Асобны характар ​​і незалежнасць Полацкага княства (папярэднік будучай беларускай дзяржавы) сталі яшчэ мацней, тое ж было характэрным для Валынска-Галічскага княства (папярэдніка будучай ўкраінскай дзяржавы).


Адным з ключавых фактараў, падзяліўшых ўсходніх славян на дзьве цывілізацыі, усходнеславянскую/беларуска-ўкраінскую цывілізацыю і еўразійскую цывілізацыю, было мангола-татарскае нашэсце. Лінія падзелу паміж гэтымі цывілізацыямі становіцца відавочнай, калі разглядаць тэрыторыі, захопленыя мангольскай імперыяй. Калі тэрыторыя Беларусі і Украіны заставалася вольнай ад захопнікаў з Еўразійскага стэпу, то Масковія была падпарадкавана імі і атрымала статус васалаў. Такім чынам, усходнія славяне, якія жылі на тэрыторыі сучаснай Беларусі і Украіны, у адрозненьне ад жыхароў Паўночнага-Усходу, пазбеглі быць у складзе імперыі, усталяванай манголамі. Пад уладай Залатой Арды другая хваля асіміляцыі славян Масковіі з цюркскімі народамі працягвалася на працягу многіх стагоддзяў. Такім чынам, славяне Масковіі яшчэ далей аддаліліся ад славян Беларусі і Украіны.
Беларускія і ўкраінскія славяне захавалі сваю ідэнтычнасьць і цывілізацыю ў значнай ступені дзякуючы Вялікаму княству Літоўскаму (ВКЛ), якое фактычна аб'яднала ўсходніх славян у XIII-ХV стст. пасля распаду Кіеўскай Русі. Такога роду аб'ядноўчая роль не магла быць выканана Масковіяй, якая сама была ў васальнай залежнасці ад мангольскай Залатой Арды ў той час.

Да сярэдзіны трынаццатага стагоддзя, ўсходнія славяне, якія жылі на тэрыторыі сучаснай Беларусі, апынуліся пад уладай ВКЛ, у той час як паўночна-ўсходнія і паўднёвыя княствы трапілі пад уплыў Залатой Арды. ВКЛ спыніла “еўразіянізацыю” значнай часткі славян, будучых беларусаў і ўкраінцаў. Да канца 18-га стагоддзя беларуская тэрыторыя ніколі не належала Масковіі або Расійскай імперыі.


Мы адрозніваем тры перыяды ў развіцці усходнеславянскай і еўразійскай цывілізацый (Табліца 2). Першы перыяд, прад-кіеўскі і кіеўскі, характарызуецца пачатковым падзелам ўсходніх славян у 9-11 стст., які адбываўся на аснове асаблівасцяў саміх славянскіх плямёнаў, іх асіміляцыі з мясцовымі плямёнамі, нязгоду і міжусобіцы паміж землямі і княствамі. Перыяд фарміраваньня пачаўся для усходнеславянскай цывілізацыі (беларуска-украінскай) у 13-м і 14-м стагоддзях, а еўразійскай цывілізацыі ў 13-м-15-м стст. (сюды мы адносім сучасную Расію і краіны, якія падзяляюць эўразійскую ідэю ў цяперашні час). Перыяд развіцьця пачалося ў канцы XІX стагоддзя і працягваецца да гэтага часу.

Табліца 2. Характарыстыка перыядаў развіцьця усходнеславянскай і еўразійскай цывілізацый

Перыяд

Кароткае апісаньне

перад-кіеўскі і кіеўскі перыяд

Пачатковы падзел усходніх славян у ІХ-ХІ стст. на аснове асаблівасьцяў славянскіх плямён, іх ассіміляцыі з мясцовымі плямёнамі, і варажнечы паміж землямі і княствамі

перыяд фарміраваньня

Фарміраваньне усходнеславянскай (беларуска-украінскай) у ХІІІ-ХІУ стст. і пачатак фарміраваньня еўразійскай цывілізацыі ў ХІІІ-ХУ стст.

перыяд развіцьця

Пачаўся ў канцы ХІХ ст. і працяягваецца ў наш час

Прадставім некаторыя адметныя моманты, якія дэманструюць істотныя адрозненьні паміж усходнеславянскай і еўразійскай цывілізацыямі, якія ў той жа час з’яўляюцца і доказам іх існаваньня. Можна меркаваць, што усходнеславянская цывілізацыя існавала на працягу васьмі стагоддзяў пачынаючы з XIII-XIV стагоддзяў, а еўразійская цывілізацыя толькі пачынала фармавацца ў гэты час. Усходнеславянская цывілізацыя амаль на тры стагоддзі старэй за Еўразійскую па меншай меры па дзвух прычынах: 1) з-за павольнай міграцыі славян у землі будучага Маскоўскага царства, пра што сведчыць значна пазнейшае стварэньне Уладзіміра-Суздальскага княства у параўнаньні з Полацкім і Кіеўскім княствамі; 2) статус Маскоўскай дзяржавы ў якасці васала мангола-татараў на працягу больш за 240 гадоў.
Насельніцтва Беларусі і Украіны ў асноўным этнічна аднастайнае, пражывала на адной і той жа тэрыторыі, асімілявалася з балтамі ці сарматамі, адпаведна, у той час як паўночна-ўсходнія славяне асіміляваліся на тэрыторыі сучаснай Расеі, спачатку з фіна-вугорскімі плямёнамі (першая хваля ассіміляцыі), а пазьней з цюркскімі народамі (другая хваля ассіміляцыі).

Асноўнае адрозненьне паміж насельніцтвам дзьвюх цывілізацый ў наш час можна заўважыць пры разліку адносін славян да іншых этнічных груп (30: 1 і 24: 1 для Беларусі і Украіны, адпаведна, кантрастуе з 4,8 : ​​1 для Расіі); і хрысціянаў да мусульманаў (90 або 180: 1 і 27: 1 для Беларусі і Украіны, адпаведна; і 7: 1 для Расіі).


Існуе дастаткова навуковых доказаў (Bekus, 2011; Куплевіч, 2013) для прызначэньня беларуска-ўкраінскай цывілізацыі да заходняй цывілізацыі (таксама, гл. Szporluk, 2001; Кohut, 2001). Куплевіч (2013) вылучае 15 ключавых фактараў, якія паказваюць на еўрапейскую прыроду Беларусі, у тым ліку: 1000-гадовую гісторыю Беларусі, наяўнасць еўрапейскіх цывілізацыйных працэсаў у Беларусі (Рэнесанс, Рэфармацыя, Контррэфармацыя, Брэсцкай унія, Асьветніцтва), прысутнасць еўрапейскіх інстытутаў (парламента, сойма, Магдэбургскага права, ратуш), сучасны працэс дзяржаўнага будаўніцтва, а таксама інтэграцыя беларускіх элітаў у еўрапейскія палітычныя, культурныя, эканамічныя працэсы і г.д. Такім чынам, многія рысы усходнеславянскай цывілізацыі (беларуска-ўкраінскай) могуць быць аднесены да заходняй цывілізацыі.
У сваю чаргу, П. Савіцкі, еўразіст першай паловы XX стагоддзя ў лісце да Гумілёва пісаў: «Я да гэтага часу лічу нашага вялікага і страшнага бацьку Чынгіз-Хана, як адну з найвялікшых постацяў у гісторыі перад-ленінскай Еўразіі. Ленін пераўзыйшоў яго толькі аб'ёмам і сілай сваёй мэты» (цыт. па M. Laruelle, 2006).

Некаторыя даследчыкі нават сцвярджаюць, што вайна паміж Расіяй і Украінай у цяперашні час з'яўляецца пераканаўчым аргументам на карысць існаваньня дзьвюх цывілізацый - усходнеславянскай цывілізацыі і еўразійскай цывілізацыі.


На падставе прыведзеных дадзеных, можна лічыць, што усходнеславянская цывілізацыя існуе, адрозніваецца ад еўразійскай цывілізацыі, і павінна быць класіфікавана як адна з суб-цывілізацый заходняй цывілізацыі (Табліца 3). Развіцьцё цывілізацыі патрабуе доўгага часу, і гэта зразумела, што усходнеславянская ці беларуска-ўкраінская цывілізацыя зойме сваё годнае месца ў эпоху глабальных змяненьняў у свеце праз разуменьне і супрацоўніцтва яго складовых частак, якія да гэтага часу маюць шмат агульнага. «Працэс вызначэньня цывілізацыі мае бесперапынны характар і развіваецца разам з развіцьцём цывілізацыі (цывілізацыя) і нашых ведаў і мудрасці ў гэтым пытаньні» (А. Targowski, 2009).


Табліца 3. Прапануемае месца усходнеславянскай цывілізацыі сярод іншых цывілізацый

Huntington, 1993

Kuzik, Yakovets, 2006

Targowski (2010)

Western

Western: North American, Latin American and Oceanic, West European, East European

Western: Western-West, Western-Latin, Jewish, Western-Central and Eastern Slavic sub-Civilizations

↑↑↑ Eastern Slavic Belarusian-Ukrainian Civilization ↑↑↑

↑↑↑ Усходнеславянская, беларуска-украінская цывілізацыя ↑↑↑



Orthodox

Eurasian/Russian (mixed)

Eastern: Russia, Belarus, Ukraine, Bulgaria, Moldavia

African

sub-Saharan African (mixed)

African

Islamic

Islamic (East group)

Islamic

Chinese

Chinese (East group)

Chinese

Indian

Indian (East group)

Hindu

Japanese

Japanese (East group)

Japanese

Latin American







Buddhist

Buddhist (East group)

Buddhist: Cambodia, Laos, Thailand, Sri Lanka, Tibet, Mongolia, Bhutan, and Nepal







Global (hybrid culture)







Universal-complementary (hybrid)

References

  1. Куплевіч В. Цывілізацыя Еўропы. Ч.5, 2013б, http://belarus.kulichki.net

  2. Мурзёнак Пётра Ці быў Рурык у Полацаку? Гісторыя сучаснай Беларусі і Украіны як вынік сутыкнення ўсходнеславянскай і еўразійскай цывілізацый Часопіс “САКАВІК”, №2, чэрвень 2013, c.3-43.

  3. Мурзёнак П.   Усходнеславянская беларуска-украінская цывілізацыя. Гіпотэза і факты. Часопіс «САКАВІК», №3, верасень 2013, с. 40-61.

  4. Bekus Nelly East, West or in Between? Three post-communist concepts of the Belarusian Nation. In: The East-West discourse : symbolic geography and its consequences, by A. Maxwell. NY, Peter Lang, 2011, pp 191-211.

  5. Huntington S. The clash of civilizations. Foreign Affairs, v.72, No. 3, 1993.

  6. Kuzyk B.N., Yakovets Yu.V. Civilizations: Theory, History, Dialogue and the Future, v. II, Moscow, Institute for Economic Strategies, 2006.

  7. Kohut Z. E. OP #280: The question of russo-ukranian unity and ukranian distinctiveness in early modern urkranian thought and culture. Kennan Institute Occasional Papers, 2001. http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/ACF2C9.pdf

  8. Laruelle M. The eurasianist ideology and the eurasian history: empire as the natural solution for the post-soviet space. 6th Annual Intl Young Researchers Conf. “Orienting the Russian Empire”, Ohio, Oct 26-26, 2006.

  9. Murzionak P. Evidence for Belarusian-Ukrainian Eastern Slavic Civilization. Comparative Civilizations Review. No 73: Fall, 2015, pp.51-76.

  10. Szporluk R. The Making of Modern Ukraine: The Western Dimension. Harvard Ukrainian StudiesXXV (1/2) 2001: 57–90.

  11. Targowski A. Towards a composite definition and classification of civilization. Comparative Civilizations Review, No 60, pp79-98, 2009.


Piotra Murzionak: The place of Eastern Slavic Belarusian-Ukrainian civilization among other civilizations

(Abstract, magazine “CULTURE, NATION”, June 2017, issue 18, pp.82-91)

Along with the evidence for the existence of a distinct Eastern Slavic Belarusian-Ukrainian Civilization its place among other civilizations is discussed. Most of civilization classifications assign Belarus and Ukraine to Orthodox or Eurasian/Russian or Eastern civilization – different name of the same civilization. But that is a moot point. In our opinion, Belarus, and Ukraine together form a distinctive Eastern European Slavic civilization and as a sub-civilization belongs to the Western, but not to the Eurasian civilization. We have a number of arguments to support this statement including historical, ethnic, religion, and mentality aspects, and commonality with Western civilization. We believe that the Slavs who migrated to Eastern Europe in the fifth to ninth centuries, for various reasons, formed later two civilizations – Eastern Slavic (Belarusian-Ukrainian) and Eurasian.





База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка