Раннія апавяданні Чорнага тыповыя для маладнякоўца замалёўкі, імпрэсіі, «вершы ў прозе». Ягоны герой мужык-беларус, бядняк, які марыў аб вольнай працы на ўласнай зямлі




Дата канвертавання02.01.2017
Памер133.2 Kb.
Раннія апавяданні Чорнага - тыповыя для маладнякоўца замалёўкі, імпрэсіі, «вершы ў прозе». Ягоны герой - мужык-беларус, бядняк, які марыў аб вольнай працы на ўласнай зямлі. Рэвалюцыя дала яму надзел, і ён пэўны час сапраўды адчуваў сябе гаспадаром уласнага лёсу. Вось чаму ён стаіць «на варце» сваіх інтарэсаў - менавіта так прачытваецца сэнс першых апавяданняў «На варце» і «На граніцы» (абодва напісаны ў 1923 годзе). Акрамя гэтага, заўважаецца і асаблівая ўвага аўтара да тэмы дзяржаўнай мяжы, якая не магла ім успрымацца як справядлівая, бо раздзяліла Беларусь на дзве часткі, разарвала яе жывое цела на Захад і Ўсход. Герой Чорнага адчувае сябе на самай мяжы двух светаў: мінулага і будучыні, Заходняй Эўропы і Расеі, каталіцтва і праваслаўя. З цягам часу гэты тыповы для беларускай рэчаіснасці канфлікт зойме ў творчасці празаіка адно з цэнтральных месцаў і набудзе глыбокае філасофскае і гісторыка-псіхалагічнае гучанне. Перад героем Чорнага адкрыліся далягляды «людской маладой жыццёвай радасці», і аўтар спяшае выказаць гэты небывалы энтузіязм чалавека з дапамогай рытмізаванай, фрагментарнай прозы, з уласцівай ёй дынамікай апавядання, музычнасцю фразы, эмацыянальна-экспрэсіўнай насычанасцю слова, імпрэсіянізмам малюнкаў. Выяўна прыўзняты, амаль паэтычна-натхнёны настрой у маладых герояў апавяданняў «Будзем жыць» (1924), «На беразе» (1924), «Жалезны крык» (1924), «Максімка» (1924), «Новыя людзі» (1925), што выяўляецца ўжо ў назвах гэтых твораў. Асобныя эцюды нагадваюць своеасаблівыя верлібры, дзе аўтар балансуе на мяжы паэзіі і прозы, пачуцця і думкі, псіхалогіі і філасофіі («Восень і радасць», «Срэбра жыцця» - абодва 1925 г.). У кожным творы за пачуццём маладога захаплення жыццём, выказанага ў словах «Жыццё як радасць існавання» - своеасаблівай філасофскай формуле, крэда юнакоў і дзяўчат 20-х гадоў, заўсёды прысутнічае глыбокая думка пра чалавека, яго зямны лёс, трагедыю існавання.
Лепшыя прадстаўнікі паслярэвалюцыйнага пакалення, такія, як студэнт Алёша, герой апавядання «Бяздонне» (1925), і ў горадзе не забывалі, што выйшлі «з самага «дна» беларускага жыцця і з гэтым «дном» звязаны духоўна і фізічна» (словы Чорнага, сказаныя пра самога сябе ў «Аўтабіяграфіі» 1927 года). Чым розніцца Алёша ад такога ж студэнта Андрэя Строніна? Ды тым, што той не бачыў у сваім жыцці «ніякіх пакутных здарэнняў, над якімі трэба было б доўга думаць». Алёша, юнак, чулая душа якога развярэджана перажываннямі і думкамі пра сваіх прыціснутых клопатамі землякоў, і вучыцца дзеля таго, каб нарэшце аддзячыць гэтым простым людзям за ўсё, што ён сам мае: «...хочацца Алёшу стаць перад імі, каравымі, запыленымі, і сказаць ім аб тым, што зразумеў сам, - аб самым важным, што трэба для паўнаты жыцця на зямлі: што жыццё шырокае, яно само ў сабе - нават як факт ужо існавання - радаснае». Менавіта гэтыя людзі для Алёшы, за вобразам якога лёгка пазнаюцца натура і лёс самога Мікалая Раманоўскага, Кузьмы Чорнага, з'яўляюцца апошняй інстанцыяй, прысуд якой не падлягае апеляцыі. Так пісьменнік разумеў ужо ў маладыя гады сваё прызначэнне, свядома ставячы ўласную творчасць у прамую залежнасць ад «думкі народнай», не баючыся, як многія, «тыраніі большасці».
Чорнаму здавалася, што рэвалюцыя адбылася дзеля высокай мэты вызвалення чалавека, а таму панесеныя народам вялікія ахвяры маюць хоць нейкае маральнае апраўданне. Пісьменнік-гуманіст, які ўсё на свеце вымяраў мерай чалавечнасці, хутка заўважыў, як адбываецца нешта адваротнае ягоным чаканням: расчалавечванне. Размах пачуццяў ранніх чорнаўскіх герояў вялікі: аднаго ўражвае гібель малой пташкі («Восень і радасць», 1925), а другога мала цікавіць смерць жывой істоты, бо ён па прафесіі жывадзёр («Буланы», 1925), трэці і на гвалтоўную смерць людзей глядзіць з пункту погляду «гістарычнай заканамернасці», маўляў, лес сякуць - трэскі ляцяць (раман «Сястра»). Галоўнае пытанне, што не толькі цікавіла, але і мучыла Чорнага, - пытанне адносін рэвалюцыі і новай улады да гуманістычных каштоўнасцей, сярод якіх пісьменнік нязменна вылучаў хрысціянскія пачуцці справядлівасці, чуласці, спагады, шчырасці, сціпласці, сумленнасці. Гэта пытанне хвалявала і многіх сучаснікаў - А.Фадзеева і М.Шолахава, Л.Лявонава і А.Платонава, М.Гарэцкага і М.Зарэцкага, М.Булгакава і А.Мрыя, Л.Калюгу і П.Галавача... Вось чаму так пільна сачылі па першым часе творцы, пакуль яшчэ была магчымасць неяк уплываць на ход падзей мастацкім і публіцыстычным словам, за супярэчлівым працэсам сцвярджэння новых чалавечых каштоўнасцей у сацыялістычным грамадстве. Сёе-тое радавала іх, а многае засмучала, трывожыла, адчайвала. «Галоўнае, што мучыць мяне з самых маладых год маіх, - пісаў у сярэдзіне 20-х гадоў К.Чорны, - гэта пакуты чалавека на зямлі, якія ў нас яшчэ не знішчаны і за знішчэнне якіх мы ўсе цяпер змагаемся». Памыляўся ён у адным, думаючы, што ў працэсе гуманізацыі свету сапраўды свядома ўдзельнічаюць «усе». Час паказаў, і вельмі хутка, што гэта не так. Далёка не так.
У сваёй творчасці Чорны працягваў купалаўска-коласаўскую традыцыю ўвагі да жыцця і турбот «маленькага чалавека», які пасля рэвалюцыі адчуў гонар называцца беларусам, але, на жаль, ягоная радасць была кароткаю. Пісьменнік шмат разважаў над тым, чаму беларусы, якім выпала цяжкая доля жыць на скрыжаванні вялікіх дарог, нягледзячы на ўсе выпрабаванні, на стагоддзі прыгнёту, здзеку і глуму над іх душою, не загінулі, выжылі насуперак акалічнасцям. «Усё перанёс беларускі селянін, - пісаў Чорны, - усякія пакуты ўведаў і ў вострыя моманты на ўсё здольны». Сваё разуменне нацыянальнага характару беларуса ён выказаў у словах: «І ў цішыні буры, і ў бурах - цішыня». Вонкавая ціхмянасць, сціпласць, цярплівасць беларускага селяніна тояць у сабе бунтоўнае непрыняцце ўсялякага здзеку і гвалту. Падзеі, у якіх прымаў удзел беларускі народ, навочна паказалі, чаго больш у ягонай душы - актыўнасці ці пасіўнасці, прагі дзейнічаць ці сузіральнасці, адчування чалавечай годнасці ці пакорлівасці.
Герой Чорнага часам выглядае дробязным і мітуслівым, успрымаючы малую з'яву як вялікую трагедыю («Начлег у вёсцы Сінегах», 1927), або, наадварот, сапраўдную драму як нявартую ўвагі падзею («Ноч пры дарозе», 1924). У час змагання «за знішчэнне прыніжанасці чалавека перад чалавекам» празаік схільны ацэньваць кожны факт такога прыніжэння як пагрозу ўсёй светабудове. Менавіта так успрымае ягоны герой звычайнае відовішча: руйнуецца стары дом, побач будуецца новы, а ён разважае аб тым, што на старых сценах засталіся сляды людскіх пакут, маленькіх радасцей і вялікіх драм («Сцены», 1926). Яго вера ў тое, што «ўсё, што было, ненастаяшчае, настаяшчае і светлае ідзе», непарушная, бо трымаецца на грунце абнаўлення жыцця, якое досыць імкліва адбывалася ў часы нэпа і «беларусізацыі». Праз усю творчасць Чорнага праходзіць вобраз трапяткога, палахлівага гаваруна, вечнага трапетуна, гарапашніка-мужыка, які толькі ў новы час на кароткі перыяд адчуў сябе чалавекам, беларусам. А гаваркі ён і часам непрыемна балбатлівы, таму што яго голасам загаварыла яшчэ нядаўна без'языкая, асуджаная сацыяльнай сістэмай да векавечнага маўчання шматмільённая маса. Міхалка Сляпенькі («Максімка, 1924), Кірылка («Мельнікі», 1925) радыя любой нагодзе пабыць сярод людзей, у грамадзе, пагаварыць, хоць часта ўсё ўжо сказана і паўторана на розныя лады. Той жа Міхалка, трапіўшы на вясковы сход (Чорны любіў паказваць людскую грамаду «агульным планам», вылучаючы асобныя каларытныя постаці), адчувае сябе так, быццам без яго «дзела не зробіцца»: «Шмыгаючы ў грамадзе, падлазячы мужчынам пад локці, усім замінаючы, ён стараўся ўсіх перашчабятаць, паўтараючы за кожным словам сваю звычайную прыказку - «тымчасам, браткі мае». Чорнага захапляе ў гэтым чалавечку тое, што ён усіх і ўсё на свеце вымярае мераю чуласці, чалавечнасці, дабрыні, справядлівасці, хрысціянскай міласэрнасці, што з умацаваннем сталінскага рэжыму ўсё больш выветрывалася з людскіх дачыненняў. Гэтага героя-трапетуна мы сустракаем у рамане «Сястра» (Радзівон Цівунчык), і ў рамане «Трэцяе пакаленне» (Кравец), і ў рамане «Пошукі будучыні» (Юрась Нявада, Фельчар), і ў рамане «Вялікі дзень» (Максім Астаповіч), і ў незавершанай аповесці «Скіп'еўскі лес» (Марцін Прыбыткоўскі). Ад твора да твора ўдакладняецца яго псіхалагічная характарыстыка, герой паступова перарастае ў вобраз-тып, што ўвасабляе лепшыя якасці беларусаў як нацыі. Яго біяграфія, па словах Чорнага, - «біяграфія, праз якую відаць эпоха рэвалюцыі».
Увагу Чорнага прыцягваў і вобраз маладога беларуса, які ўвасабляе новае пакаленне. Калі вобраз трапетуна ствараўся пераважна сродкамі знешняй характарыстыкі (партрэт, дзеянне, рухі, жэсты, гаворка), то вобразы юнакоў і дзяўчат малююцца больш знутры, сродкамі апісання іхняга ўнутранага свету. Гэта зразумела, бо перад намі людзі, якія ўмеюць выказваць у словах тое, што адчуваюць, пра што думаюць, мараць, схільныя да самааналізу, рэфлексіі. Начытаныя, адукаваныя, яны адносяцца да пакалення кніжнікаў і летуценнікаў. Аднак яны выяўляюць сябе ўжо і як дзейсная сіла, якая ведае, чаго хоча і якімі шляхамі ісці да мэты. Самае цікавае ў апавяданні «Вечар» не жыццёвыя назіранні Віктара Зеніча, чулага да падзей і людзей юнака, не малюнкі гарадскога побыту, якія мы бачым ягонымі вачыма, а яго рэакцыя на вонкавыя раздражняльнікі, яго роздум над убачаным і пачутым. Жыццярадасны і бадзёры, поўны жадання перарабіць ледзь не ўвесь свет на новы лад, паводле законаў хараства, вонкавага і ўнутранага, Віктар у той жа час глыбока разумее, якое складанае чалавечае жыццё, як шмат у ім неразгаданага, колькі навокал драматычных людскіх лёсаў: «Неспакойна ўяўлялася зямля і людзі. Зямля - для людзей вялікая, ды ад людзей цесная. А людзі, не могучы цаніць ні цеснаты, ні шырыні, робяць жыццё сваё цесным... І ўяўлялася зямля і людзі на ёй. І ўсё хацелася пайсці па зямлі, ахваціць яе сабою і сказаць кожнаму: вось я бачу, чую, адчуваю цябе. І пачынаю адчуваць тое, чаго ты і сам можа не адчуваў...». Віктар Зеніч, герой апавядання «Хвоі гавораць», студэнт Мікалай, інжынер-таксатар Ваця Браніславец з рамана «Сястра», малады сакратар сельсавета Алесь, герой рамана «Зямля» - людзі высокага інтэлекту і вялікай адказнасці перад жыццём. Яны ўжо ведаюць, што роздум, слова і дзеянне не замінаюць адно аднаму, а, наадварот, дапамагаюць адшукаць шлях да праўды аб свеце і людзях. Малюючы моладзь, якая не задавальняецца існым і прагне пазнання, апошніх ісцін, Чорны тым самым прыўздымаў «заслону перад чалавечаю душою» і паказваў, які «вялікі і глыбокі свет там, у чалавеку»: «Дно ў чалавека заўсёды відаць. І рух увесь яго як на далоні. І загэтым вось і вядома, што там ні з чым непараўнаная тонкасць і бясконцы рух - як бы гэта свет знайшоў для сябе вечнае і адзінае люстэрка...».
Чым далей, тым часцей празаік звяртае ўвагу на складанасць жыцця і чалавека. За радасцю ён бачыць смутак: «Гавораць людзі, носяць радасць і смутак, смяюцца і плачуць. Б'ецца з пустаты глыбіня, з-пад смутку - радасць. Жыццё ты маё шырокае без краёў, глыбіня мая бяздонная» («Вечар», 1925). Адсюль - ад разумення жыцця як велічнай містэрыі - назвы твораў: «Бяздонне» (1925), «Маленькая драма» (1926), «Трагедыя майго настаўніка» (1927), «Ноч пры дарозе», «Па дарозе» (1925)... Жыццё, дзе «адно ўмірае, другое расце», дзе адно і тое ж людзі бачаць па-рознаму, захапляе чорнаўскага героя-думанніка, не толькі ўдзельніка падзей, але і іх даследчыка, філосафа. Любімая формула галоўнага героя, якая адначасова з'яўляецца і творчым крэда самога пісьменніка: «Чалавек - гэта цэлы свет». Чорны паўтарае яе ў розных варыянтах ў многіх творах 20-х гадоў. Празаіка захапляе праблема «жывога чалавека», якая бурна дыскутавалася ў тыя часы, але інтэрпрэтуе ён яе па-свойму - у пазітыўным, «жыццесцвярджальным» значэнні. Гэта ўжо крыху пазней крытыкі-вульгарызатары надалі тым паняццям негатыўнае адценне. У творчасці расейскага празаіка У.Івбнава, украінскага празаіка В.Стэфаніка, якому Чорны прысвяціў асобны артыкул, беларускі пісьменнік шукаў пацвярджэння сваім патаемным задумам. «Васіль Стэфанік, - пісаў ён, - не пісьменнік быту. Хутчэй яго льга назваць тварцом псіхалагічнае навелы. Ён не расказвае пра бытаванне сваіх герояў, ён бярэ які-небудзь момант, заўсёды характэрны і тыповы, і яго героі дзейнічаюць, гавораць... Ён падымае заслону перад чалавечаю душою і паказвае - які вялікі і глыбокі свет там, у чалавеку». Гэтую характарыстыку, амаль не ўдакладняючы, можна адрасаваць самому аўтару - паэту «змучанага вякамі сялянства», толькі ўжо беларускага, лёс якога гэтак нагадвае лёс украінскага селяніна-гарапашніка.
Свайго «жывога чалавека» Чорны супрацьстаўляе «чалавеку ў скуранцы» з яго «класавай нянавісцю». У апавяданнях празаіка 20-х гадоў перад намі людзі складанага лёсу, загадкавых характараў, каларытныя народныя тыпы. Мэта аўтара-псіхааналітыка: «непрыкметна душой увайсці ва ўсе таямніцы, што ў жывых істотах захованы, увайсці ласкава і ціха, з чыстымі думкамі і адчуваннямі». Пісьменніка цікавіць у чалавеку ўсё: як той адносіцца да жыцця і як да смерці? як у людской істоце ўзнікае пачуццё закаханасці? у чым бачыць сэнс жыцця? як адносіцца да іншых людзей? Калі ў раннім апавяданні «Жалезны крык» аўтара захапляў «жалезны душой» чалавек, які насміхаецца над «ціхімі, палявымі людзьмі», то ўжо ў апавяданні «Новыя людзі» (1925), а яшчэ больш у апавяданні «Па дарозе» такі позірк «зверху» на бліжняга яго насцярожвае. А ў апавяданні «Трагедыя майго настаўніка» расказваецца, як гіне стары чалавек, якога ўласныя дзеці гоняць з хаты, каб не замінаў жыць. Ёсць тут свой «тэарэтык», журналіст, які, азнаёміўшыся са скаргай настаўніка, лёгка вырашае пытанне: маўляў, той ужо аджыў сваё, таму павінен саступіць новаму! З аднаго боку, «агульны закон», «формула» («пастолькі паколькі»), з другога - трагедыя жывога чалавека. Чорны згодзен, што «ласкавае слова - саматужніцтва», але, калі можаш, то лепш дапамажы чалавеку. Яго насцярожвае тое, што развялося шмат «пісароў», якія за паперай не бачаць чалавека.
Творчы рост Чорнага адбываўся вельмі шпарка: так шмат патрэбна было яму сказаць і за сябе, і за сваіх землякоў-цімкаўцаў, і за ўсіх беларусаў, асуджаных на бязмоўе. Услед за першым зборнікам «Апавяданні» на працягу толькі 1925-1926 гадоў выйшлі яго кнігі «Па дарозе», «Срэбра жыцця», «Пачуцці», «Хвоі гавораць». Малады празаік хутка пазбаўляўся «дзіцячых хвароб» пачаткоўца: ад досыць павярхоўнага захаплення новым у жыцці вёскі і горада, у чым ён збліжаўся з іншымі маладнякоўцамі, шлях вёў у глыбіні чалавечай душы, дзе віравалі вялікія буры пачуццяў і думак, дзе якраз і выспявалі будучыя ўчынкі. Літаратура, сцвярджаў ён, адрозніваецца ад «агіткі», бо ў яе іншая задача. Разам з сябрамі-аднадумцамі У.Дубоўкам, А.Бабарэкам, Я.Пушчам, К.Крапівой, стваральнікамі літаратурнай суполкі «Узвышша», такімі ж, як сам, маладымі і дзёрзкімі, К.Чорны падпісаў дэкларацыю, надрукаваную ў першым нумары часопіса «Узвышша», дзе быў заклік пісаць творы, якія «ўбачаць вякі і народы». Ці не залішне гучна? Эпахальна? Вялікі замах пры небагатых на той час магчымасцях? Так здавалася многім, і «Узвышша» ад пачатку трапіла пад асабліва пільны нагляд крытыкаў-«аглабельшчыкаў», якія спавядалі сваё разуменне літаратуры як прапаганды партыйных ідэй «у вобразнай форме». Тым не менш большасць надрукаванага ва «Узвышцы» за няпоўныя 5 гадоў яго існавання перажыло час. Многія мастацкія шэдэўры «ўзвышаўцаў» прадказвалі далейшы ход падзей у краіне. Народ, які абуджаўся, павінен быў вылучыць са свайго асяроддзя таленты эўрапейскага маштабу, і ён іх вылучыў.
Як сведчыць гісторыя савецкай літаратуры 20-х гадоў, тое, пра што пісалі, аб чым папярэджвалі лепшыя тагачасныя пісьменнікі, было надзвычай своечасовым. Захоплены ідэямі «культурнай рэвалюцыі», паверыўшы ў тое, што гэта не проста чарговая палітычная кампанія, а жыццёвая патрэба, Чорны раскрываў праграму барацьбы «за літаратурны сталічны Менск, супраць Менска - як губернскай правінцыі, з кансерватарскімі поглядамі на літаратуру і традыцыямі губернскага маштабу». Ён адвяргаў тых, хто, у адпаведнасці з кан'юнктурай, лічыў, што «літаратура ёсць зброя класавага змагання», і не мог «адрозніць канцылярскую інструкцыю ад мастацкага твора» («некаторыя асобы ў Менску»). У лепшых сваіх творах празаік імкнуўся выявіць гуманістычны патэнцыял беларускага сялянства і інтэлігенцыі, бо надышла апошняя праверка новай улады і новай ідэалогіі - праверка іх адносінамі да чалавека як непаўторнай асобы. З твора ў твор не стамляўся ён паўтараць: жыццё само па сабе, безадносна да «ідэі», радаснае; свет складаны («і смяецца, і маўчыць, і плача, і пакутуе, і цешыцца зямля»); душа чалавека поўная супярэчнасцей («і ў цішыні буры, і ў бурах - цішыня»); ніхто не мае права лезці ў чужую душу («напоўніся вялікай пашанай... насі ў сабе вастрату хараства»). Жорсткасць грамадзянскай вайны, перанесеная ў мірны час, небяспечная сваімі непрадказальнымі, катастрафічнымі вынікамі. Творы Чорнага вылучаюцца балюча-страснай пастаноўкай праблемы «чалавек і свет», трансфармаванай у новы час у праблему «чалавек і рэвалюцыя». Празаік пільна ўглядаўся ў стыхію, абуджаную падзеямі, намагаўся ўгадаць будучыню. Яго абвінавачвалі ў «дастаеўшчыне», «змадэрнізаванай андрэеўшчыне», а ён адчуваў, што без дакладнай ацэнкі сітуацыі ісці наперад небяспечна: занадта шмат з'явілася людзей, для якіх няма ў свеце нічога «ні вышэйшага, ні ніжэйшага», на ўсё гатовых. Шукаючы адказу на няпростыя пытанні, Чорны прагнуў ведаць усю праўду пра чалавека, які ён ёсць і якім можа быць, калі трапіць у надзвычайныя акалічнасці: «Тады, пачуўшы аб сабе праўду, чалавек, можа, хутчэй адкінуў бы ад сябе ўсё паскудства, што ўрасло ў яго з самых цёмных далей вякоў і, будучы часам нават малым, псуе вялікае хараство чалавека».
Эстэтычныя катэгорыі «хараства» і «паскудства» выяўляліся Чорным на канкрэтным матэрыяле жыцця беларускай вёскі і горада, калі пад націскам спрошчаных класавых ацэнак падміналіся агульначалавечыя каштоўнасці. «Ён жа чалавечай душы не прызнае!» - жахаецца стары Радзівон Цівунчык, «слаўны чалавечнасцю» герой рамана «Сястра», калі сустракаецца з чэрствасцю тых, хто «рабіў рэвалюцыю». А героя наступнага рамана «Зямля» старога Тамаша больш за ўсё хвалюе тое, што «чалавек ад чалавека далёка». У саміх назвах гэтых першых буйных твораў Чорнага заключаецца асаблівы філасофскі сэнс. Менавіта ў Мані Ірмалевіч бачаць героі сваю сястру - у евангельскім разуменні слова: увасабленне душэўнасці, жаноцкасці, спагадлівасці, хараства («Сястра»). Маня вабіць да сябе такія супрацьлегласці, як Абрам Ватасон, былы камісар, які ў часы нэпа стаў цырульнікам, але не страціў сваёй класавай пільнасці, Казімір Ірмалевіч, хірург, для якога чалавек - недасканалая істота, бо часта хварэе і патрабуе ўрачэбнага ўмяшальніцтва. Вось чаму ёй бліжэй няўрымслівы Ваця Браніславец, які ніяк не адшукае сваё месца ў жыцці, «сістэму духовых паводзін», увесь час спрачаецца з нейкім «членам ці сакратаром», з ягонай канцэпцыяй «чалавека-шрубкі». «Сухія, сухія вы вельмі ўсе. Жывое душы больш патрэбна чалавеку», - кідае папрок Маня тым, хто зачарствеў у «класавых баях». Паняцце «зямля» таксама займае асаблівае месца ў сістэме поглядаў селяніна-беларуса на свет («Зямля»). Усе гаворкі герояў рамана адбываюцца вакол «зямельнага пытання», а заезджы каморнік - адна з цэнтральных фігур вёскі. Аднак «зямля» асэнсоўваецца Чорным у філасофска-паэтычным плане як месца, дзе дзеецца містэрыя чалавечага жыцця - ад нараджэння і да смерці. Твор завяршаецца перапіскай закаханых маладых герояў, каморніка Андрэя і вясковай дзяўчыны Ганны, якія збіраюцца пабрацца, стварыць новую сям'ю, жыццё, дзе не будзе дробязных згрызот і непаразуменняў, што прыніжаюць чалавека як істоту найперш духоўную, надзеленую неўміручай душою.
Для перабольшвання праніклівасці Чорнага няма падстаў. Ён быў сынам свайго часу і не бачыў сапраўдных прычын духоўнай катастрофы, хоць многае чуў душою. Да ўсяго, ён, таленавіты мастак слова, выдатна засвоіў урокі сусветнай класікі, помніў, як грунтоўна вывучалі свет А.Бальзак і Э.Заля, на каго заклікаў у пачатку 30-х гадоў раўняцца, якім быў узровень маральнасці ў творах Л.Талстога і Ф.Дастаеўскага. Нездарма крытыка 30-х гадоў параўноўвала задуманую празаікам серыю раманаў пра гісторыю беларусаў «ад паншчыны і да нашых дзён» з «Чалавечай камедыяй» Бальзака. Як сапраўдны мастак-філосаф, псіхолаг, гісторык Чорны напружана шукаў адказ на пытанне, што адбываецца з чалавекам, з краінай, з народам. Сапраўды, чаму зло ў свеце, дзе столькі разумных і нармальных людзей, не толькі не адступае, але і часам святкуе перамогу над справядлівасцю, чалавечнасцю, чысцінёй, красой?! Можа, таму, што зло ірацыянальнае і чалавечая падсвядомасць нараджае яго зноў і зноў...
Менавіта псіхалогія, падсвядомае ў чалавеку, нават біялагічнае зацікавіла Чорнага ў аповесці «Лявон Бушмар» (1929), напісанай у той гістарычны момант, калі ідэі ўласніцтва ў Савецкім Саюзе аб'явілі «апошні і рашучы бой» і пачаўся наступ на яе натуральнае асяроддзе, «дробнабуржуазную стыхію». У Беларусі гэту стыхію найперш увасабляла сялянства, вёска, хутаранская сістэма, якая там-сям ужо ўсталявалася. Лясны хутар Лявона Бушмара - апошні астравок, што сімвалізуе непарушнасць векавечнага побыту мужыка, земляроба, «сейбіта і карміцеля». Сам гаспадар хутара, магутны, нібы стогадовы дуб, з'яўляецца ахоўнікам інстытута ўласніцтва: вобраз, намаляваны рукой мастака, што ўжо адчуў, у чым яго моц. Лявон упэўнены ў сваёй гістарычнай неабходнасці і праваце, а таму з усяе сілы, якою ён не абдзелены матухнай-прыродаю, абараняе сваю цытадэль. Ён нутром звера, загнанага ў аблогу, чуе наступ «новага свету» і адбіваецца, як умее, наіўна, амаль па-дзіцячы (у тэксце частае параўнанне яго з дзіцем). Імкненне адгарадзіцца ад усяго свету, засланіцца на хутары лесам і адлегласцю, інстынктыўнае, прадыктаванае пачуццём слабасці. Магутная постаць Лявона Бушмара, што ўнушае ўсяму наваколлю страх і вымушаную павагу, адзінока ўзвышаецца, быццам апошні рэлікт мінулай эпохі. Ён і свайго натуральнага саюзніка, такога ж абаронцу ўласнасці, Вінцэнтага не падпускае блізка, а калі той, па натуры больш эластычны, хітры і хцівы, усё ж неасцярожна пераступае мяжу хутара, па сутнасці, зводзіць яго са свету. У вобразе, натуры, ладзе жыцця Лявона празаік бачыць з'яву, якая атрымлівае ў творы абагуленую назву «бушмароўшчына»: яна сімвалізуе «цёмнае» ў чалавечай істоце, не асветленае розумам, што ўяўляе сабой немалую небяспеку. Бушмар супрацьстаіць маладым «калектывізатарам»: яны ў аповесці выглядаюць досыць кволымі, калі параўноўваць іх з вобразам галоўнага героя.
Міхась Тычына

Цана прароцтваў (Кузьма Чорны)


Беларуская Палічка: http://knihi.com


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка