Рычард бялячыц вечаровая стронга




Дата канвертавання28.12.2016
Памер314.51 Kb.


Рычард БЯЛЯЧЫЦ

Вечаровая стронга

Так называецца наступная час­т­ка, працяг тапанімічнага апо­ве­да “На радзі­ме Котры”, які быў надрукаваны ў нашай га­зе­це і выдадзены ў мінулым годзе ў Мінску асобнай кніжкай. Яе аў­тар Рычард Бялячыц жыве і пра­цуе ў Дудках. Падзеі твора, не мяркуючы, як сама Котра, плаў­на і нетаропка рухаюцца ўздоўж ракі ў бок Берштаў і да­лей. Розныя часы і пакаленні людзей, што там жы­лі і жы­вуць, дапамагаюць аўтару рас­па­вес­ці пра багаты на легенды і паданні пры­кот­ран­с­кі край. Пра­па­ну­ем чытачу новыя раз­дзе­лы тапанімічнага аповеда Р. Бя­ля­чы­ца.

Дарэчы, у завершаным на­ву­ча­ль­ным годзе каля дзесятка школ раёна ап­ра­ба­ва­лі фа­ку­ль­та­тыў­ныя заняткі па творы, што дало магчымасць больш грун­тоў­на спазнаць свой род­ны край, набыць навыкі та­па­ні­міч­най працы. Працяг кніж­кі, бе­зу­моў­на, узбагаціць праграму фа­ку­ль­та­ты­ву, а нашаму чы­та­чу пры­ня­се асалоду ў во­ль­ную часіну.

Адначасова аўтар звяр­та­ец­ца да магчымых спонсараў, каб вы­пус­ціць дру­гую частку апо­ве­да – пра берштаўскі край – асоб­най кніжачкай.
Прызнанне

“Напэўна, яна вельмі ласкавая і пяш­чот­ная ў сваіх абдымках”, – па­ду­ма­ла­ся пры першай нашай сус­т­рэ­чы. Ужо паўсюль панавала ба­бі­на лета, і пры яркім сонечным свят­ле вочы твае то там, то тут зак­лі­на­ль­на ажывалі, клічучы за са­бой. Яшчэ праз хвіліну ты ўся плаў­на выгіналася, акрэсліваючы тра­пят­кі тонкі стан і знікала на мо­мант за пажаўцелымі чаратамі і бя­рэз­ні­кам. Гуллівая, гарэзлівая, ты не давала спакою. І ва ўяўленні доў­га гарэлі твае вочы, заранёў прад­ра­ка­ю­чы мне нязведаную да­ля­чынь, а да рук прыемным ха­лад­ком дакраналіся мокрыя валасы, рас­сы­па­ныя няспешным рухам пло­ці. Яны плылі колерам сонца, во­се­ні, майго настрою, таілі ў сабе што­сь­ці глыбіннае, і я забыўся, ад­куль і чаго сюды прыйшоў.

Тады не ведаў, што не ўбачу ця­бе шмат часу, аж пакуль пры но­вых, нечаканых абставінах зноў не ўсп­лыў прываблівы вобраз, калі пас­ля замежжа ты вярталася на свае родныя прасторы.

І тады вельмі захацелася ўве­даць пра цябе ўсё: пра дзяцінства, як расла, гадавалася, пра што ду­ма­ла і марыла, адпраўляючыся ў да­ро­гу, якім багам малілася, калі над краем стралялі перуны, тонучы ў тваіх блакітных вачах. Твая радзі­ма мне станавілася ўсё бліжэй і блі­жэй, усё больш прыцягальнай, бо заставалася неразгаданай. Яш­чэ хацелася даведацца пра тваю лю­бі­мую пару года, і каб яна, як у мя­не, была восенню, вераснем, бо і сустрэліся мы ўпершыню, калі вы­со­ка ў небе ляцелі, прастуючыся ў няз­мен­ны клін, гусі. Сен­ты­мен­та­ль­на. Але я амаль прызнаюся табе ў лю­бо­ві і так наіўна прагну ўза­ем­нас­ці, нібы ад гэтага залежыць са­ма будучыня. І мне наноў па­ду­ма­ла­ся, што берагі тваёй любові па­він­ны быць трывалымі і надзей­ны­мі, не кожнаму незнаёмцу, акрамя мя­не, дазволена да іх набліжацца, за­на­ча­ваць пры табе.

І я рашыўся прыйсці да цябе, мая Котра. Даруй за смеласць і бла­гас­ла­ві.

Мастакова хатка

Перад Берштамі, на дарозе, што вядзе з Новага Двара, – доўгі, з усёй сучаснай аўтамабільнай ас­нас­т­кай мост. Дастойны вёскі і ракі Кот­ры. Якая ж рака без моста? По­тым будуць і яшчэ больш высокія, ак­ры­ле­ныя. Але гэты першы такога кштал­ту. За ім – вёска. Вуліца пры­водзіць адразу ж да невялікай цэр­каў­кі на прыгорку, абнесенай ка­мен­ным плотам-збудаваннем. Яш­чэ вышэй – зарослыя даўнішнія мо­гіл­кі. Направа павяла вуліца, што спрадвеку завецца Кос­це­ві­ча­мі, налева – Бераставіца і Гай­ду­кі. Усё гэта разам – Бершты. Ка­жуць, шмат хто, капаючыся ў зямлі, у Косцевічах знаходзіў чалавечыя кос­ці. Адны прыпісвалі іх фран­цуз­с­кім, іншыя – шведскім салдатам. Як бы там ні было, але месца гіс­та­рыч­нае і таямнічае. Бершты заў­сё­ды знаходзіліся між прыгажэйшых ляс­ных масіваў, водных прастораў, знач­ных падзей. Менавіта тут на­рад­жа­лі­ся, жылі, станавіліся твор­ца­мі часу звычайныя і знакамітыя людзі.

На пачатку Косцевічаў, пры ста­рых могілках, такая ж старадаўняя мас­та­ко­ва хатка. Пра карціны той мас­так, аднак, і не думае казаць. Пат­ра­са­ю­чы яшчэ даволі густой па­сі­ве­лай чупрынай, дзед – не дзед, старац – не старац адразу ж пай­шоў у наступ.

Было відаць, што ў чалавека здаў­на ў галаве і ў душы жыла строй­ная сістэма тапанімічнага апо­ве­да, заснаваная на прынцыпе дрэ­ва­па­ша­ны. Праз колькі хвілін усё ўздоўж Котры выглядала праў­дзі­ва і натуральна, хоць і тва­ры­ла­ся жыццё на працягу стагоддзяў. Яш­чэ і цяпер навокал безліч ху­та­роў па дзве-тры хаткі, назвы якіх пай­ш­лі ад дрэў, што там пе­ра­ва­жа­лі.



Ялавіцы. Вочы пад густымі бро­ва­мі свяціліся па-маладому: вя­до­ма ж, назва пайшла ад ядлоўца, бо на ўзгорках гэтага кустоўя шмат.

Жабінка. Гэта ж наша рабіна па-по­ль­с­ку так завецца!

Лозкі – ад лазы, Ліпнішкі – ад лі­пак, Елі – ад елкі, Івачы – ад рус­ка­га ‘іва’.

Мастак перавёў дых, пэўна, у дум­ках блукаючы па наваколлі, каб яш­чэ больш пераканаць усіх у сва­ёй праваце-праўдзе. Нарэшце твар прас­вят­леў: “А як прыгожа гучыць Млін­ка – ад маліны, Альшанка (канава) – ад вольхі.”

Сустрэча на пару дзесяткаў хві­лін, а колькі добрай энергіі яна на­радзі­ла, каб рухацца наперад. Апан­та­ны парывамі адкрыцця і зна­хо­дак, чалавек гатовы здзіў­ляць далей. І вось мы ўчатырох сле­дам за гаспадаром пападалі на ка­ле­ні перад ягонай “харомінай”. Ці не праўда, сімвалічна – ля старых мо­гіл­каў, у Косцевічах, збоку цэр­каў­кі. Чытаем на жалезнай булаве, за­му­ра­ва­най у фундаменце хаты аку­рат на вугле: “1829, линия УВТ. Ге­не­рал Тенар”. Тут наступае доў­гая паўза. Адно гаспадар, не ўда­ю­чы­ся ў глыбокія геадэзічныя ці вай­с­ко­ва-гістарычныя паняцці, пра­мо­віў на развітанне:

– Во як!


Наш Страдзівары

– Кажаш, дрэнна жылося ў Амэ­ры­цы, а скрыпку вунь якую прыд­баў, – перабіў маўчанне нес­па­кой­ны Змітрук, які да кожнага і ва ўся­кім разе штосьці меў колкае, не­да­ка­за­нае.

– Сам зрабіў, – ажыў і Уладзімір пас­ля грання, паклаўшы скрыпку на калені і пагладзіўшы, нібы пры­ту­ль­на­га ката. – Толькі не хапае ў ёй жывінкі. Дрэва незнаёмае. Чу­жое...

– Так табе і паверылі, што сам, – цяг­нуў на свой капыл Змітрук. – Знай­шоў­ся Страдзівара бер­ш­таў­с­кі. Ха…

Уладзімір моўчкі глянуў на прыў­з­ня­ты смычок, леваруч прыклаў скрып­ку пад шчаку. Каб ажывіць ха­ту на выпадак сустрэчы з вяс­коў­ца­мі, тройчы рэзка ўдарыў па стру­нах, прадвяшчаючы гарэзную по­леч­ку. Маладзейшыя адразу ж паў­с­кок­ва­лі з лаваў, ад хмельнага ста­ла пайшлі ў скокі, штурхаючыся па­ра­мі, бо месца з-за вялікай печы і лож­ка не хапала.

Назаўтра Уладзімір, па­га­ліў­шы­ся і паснедаўшы, скіраваўся да ха­ты дзеда Нікадзіма, прызнанага май­с­т­ра на ўсе рукі, але на ста­рас­ці крыху прызабытага адзі­но­ка­га ча­ла­ве­ка. “Зноў прыйдзецца па­чы­наць спачатку пра бясконцы акі­ян, пра нязвыклае жыццё, пра цягу да­до­му, але ж справа не ў тым”, – су­ця­шаў сябе.

Перад дзедам стаяў яшчэ ма­ла­ды мужчына ў дужа моднай і ад та­го нязвыклай адзежыне, з гладкім тва­рам. Толькі вочы выдавалі ў ім Ні­кадзі­ма­ва­га сябра Юзафа, які так ра­на памёр, што сын-падлетак зас­таў­ся круглым сіратой, бо маці дай­ш­ла ад запалення лёгкіх яшчэ ра­ней. Тады, пасля рэвалюцыі, ба­га­цей­шыя вяскоўцы адважыліся па­е­хаць на заробкі ў чужыя землі. “Будзеш, Валодзька, мне да­па­ма­гаць”, – толькі і сказаў адзін з іх сі­ра­це, ад’язджаючы за акіян. Рабіў пят­нац­ца­ці­га­до­вы хлопчык усё, што загадвалі. Чужыя людзі, чужыя зем­лі, а найгорш – незразумелая мо­ва. Адно радавала хлопца – гукі скрып­кі, якія даносіліся з акна гас­па­дар­с­кай вілы, калі аблягаў зям­лю вечар, і Уладзік укладваўся на сон. Не, не такія, як чуў хлопчык у сва­іх далёкіх і ад таго цяпер дужа мі­лых Берштах. Тыя заўсёды лёгка і вольна ляцелі ўвысь між высокіх кро­наў ці ўдалячынь над паплавамі Кот­ры. А гэтыя нейкія пат­ры­во­жа­ныя, мітуслівыя, нібы натыкаюцца адзін на аднаго і аблягаюць на цаг­ля­ныя сцены. У адкрытае акно яны ўсе разам не могуць пра­ціс­нуц­ца, ад таго палохаюцца і хва­лю­юц­ца.

– Спі. Новую скрыпку спрабуе гас­па­дар, – гаварыў сусед, які так­са­ма не спаў, – таму музыкі сап­раў­д­най і няма.

Аднойчы паважны, грузнаваты Джон, заўважыўшы прагу Уладзіка да музыкі і тонкі хлопцаў музычны слых, паклікаў яго ў сваю май­с­тэр­ню…

– Ну то нех бэндзе пахвалёны Езус Хрыстус, дзядзька Нікадзім, – вет­лі­ва ўзяў сухенькую жылістую ру­ку Уладзімір.

Матэрыялу, які б вылежаўся да двац­ца­ці не менш гадоў, не знай­ш­ло­ся і ў дзеда, бо сам ён дужа шмат перавёў яго на розныя рэчы. На гарышчы знайшлося толькі не­ка­ль­кі кавалкаў старога за­пы­ле­на­га дрэва. Старых, аж да трэшчын, але ж клёну. Звонкага, лёгкага гу­кам клёну.

Дзікаватым, незразумелым у пер­шы год пасля Амерыкі здаўся Уладзі­мір берштаўцам праз свае па­водзі­ны. Мала выходзіў з дому цэ­лую зіму, а калі з’яўляўся на ву­лі­цы, то прыадзеты кіраваўся за вёс­ку з заплечнікам, прывезеным з-за мяжы.

– І што можна столькі часу ра­біць у Гродне ці Вільні? – гадалі людзі, калі чалавек знікаў з вёскі на не­ка­ль­кі дзён.

І толькі навесну ўсе пачулі ад акон Шышкаў ясны, крыштальны, як котранская вада, звонкі, праз­рыс­ты, як сонечны дзень, голас скрып­кі. Не той скрыпкі, што пры­е­ха­ла сюды па акіяне, а нечакана бліз­кай і зразумелай. Тутэйшай ад ста­рых часоў, поклічнай у заў­т­раш­ні час.

Падыходзілі людзі, маўчалі. А Уладзі­мір іграў і іграў, не зва­жа­ю­чы ні на што, ні на каго. Здавалася, што музыка ідзе не ад чалавека, а плы­ве з высяў, незалежная і во­ль­ная.

– Падумаеш, Страдзівара, чуў я пра такога, таксама мандаліны ўся­кія рабіў. Ці не з ім і наш знюхаўся, – шамкаў бяззубым ротам Змітрук, аб­ліз­ва­ю­чы языком сцюдзёныя кроп­лі вады, што падалі яму на твар з доўгага вясновага ледзяша, які і сам быў гатоў упасці на па­цер­тую Змітрукову аблавушку.

А з цягам часу далёкую над­кот­ран­с­кую вёску спазналі шматлікія зна­ка­мі­тыя людзі былога Са­вец­ка­га Саюза, бо жыў тут не надта і даў­но наш Страдзівары. Не менш за сорак скрыпак змайстраваў пад за­каз Уладзімір Шышко, і хто ве­дае, чые душы па свеце ўзвы­ша­юць нацягнутыя яго таленавітай ру­кой струны.

А Змітрук, кажуць, памёр ад раз­ры­ву сэрца, калі страшна пе­ра­па­ло­хаў­ся цягніка, які з дзікім рэвам ля­цеў проста на людзей з экрана, пры­ма­ца­ва­на­га пад страхой гумна, дзе чырвонаармейцы пасля пры­хо­ду на Заходнюю Беларусь пускалі пе­ра­нос­нае кіно для берштаўцаў.

Сумна, жалобна іграла чыясьці скрып­ка, калі неслі труну на новыя мо­гіл­кі.

Шчадроўскія маразы

Ужо з тыдзень стаяць маразы. Па начах, калі асабліва холадна, траш­чаць дрэвы і платы і свеціць сва­ім сцюдзёным нахабна прык­ры­тым вокам месяц, а калі рас­п­лы­ва­ец­ца, расцякаецца па небасхіле сон­ца, тады запальваюцца зя­лё­ныя зоркі па снежным прыволлі.

На высокім котранскім беразе рас­це абляпіха. На чорна-белым фо­не зімы яе ярка-аранжавыя га­лін­кі-каралі гараць асабліва ўраз­лі­ва – не адвесці вачэй. Нез­вы­чай­нае дрэва. Летам не падступіцца – та­кое колкае. Доўга спеліць свае ягад­кі на галінках і нават стволіках, каб зімой, як моцна змерзнуць, мож­на было сарваць. Тады нават ка­люч­кі – не калючкі, бо ягады – каш­тоў­нае лякарства ад розных хва­роб.

Але гэтая абляпіха ўжо дзікая, за­бы­тая, закінутая людзьмі на мес­цы хутара даўным-даўно. А калі, ка­жуць, ягады не збіраць, то дрэва псу­ец­ца. Стаіць адзінока над ут­ра­ве­лым падмуркам.

Навокал Берштаў шмат хутароў. Па дзве-чатыры хаты ў лясах, ля азёр. Два хлопцы-халасцякі па со­рак з гакам гадоў жывуць на Ва­ло­ках. Трымаюць чатыры каровы, ка­ня, каб не рвалася сувязь са све­там. Вёска Сцежка. Тут калісьці па­ся­лі­лі­ся ленінградцы, купіўшы за ніш­то хутарок. Даўнавата тое бы­ло, бо цяпер горад на Няве за­вец­ца Санкт-Пецярбургам. А вось Зуб­раў­ка, ля яе Зубраўскае во­зе­ра. Яшчэ адно. Лясная дарога – так­са­ма Сцежка, бо яна калісьці ві­ла­ся сярод балот вузенькай, ледзь прык­мет­най для чужога вока.

…Больш за дзевяноста дзеду Мі­ка­лаю. Ён ужо не бачыць нават сон­ца, толькі адчувае яго, шануе, про­сіць не засланяць, калі хто зас­ту­піць спераду цяпло. Затое па­мяць – пры чалавеку, як і родныя мяс­ці­ны. Хутарок Гар­ба­чоў­ш­чы­на. Дзядуля яшчэ трымаецца гу­ма­ру і на назву ўсміхаецца ва­ла­са­тым тварам.

Калінавіца, – мякчэе яго го­лас. – Каліна любіць расці на мак­рэ­чы, а тут хапае вільготных далін.

Дубовіца ўзвышае свае дубы да не­ба. Непадалёку ад дзеда азярцо Ры­ба­кі, вельмі на рыбу шчодрае.

– А адкуль тут Мілінкевічы? – спра­бую высветліць у дзеда яго па­ход­жан­не, бо прозвішча рас­паў­сюд­жа­нае.

– Мілінкевічы – каталікі, іх цар вы­се­ліў сюды пасля паўстання Кас­ту­ся Каліноўскага.

Адкуль – невядома, а за што цар-бацюшка пасяліў магчымых бун­та­роў сярод непраходных ба­лот, у глухамані – кожны школьнік зда­га­да­ец­ца.

– А яшчэ ёсць балота Запечкі, якое цягнецца аж да Святога Ба­ло­та, – доўжыцца дзядулева па­мяць. І яна – нам на вузельчык.

Белы Бохан

Тут жа, на высокім беразе, як на­сы­па­ны, узгорак. Гэта Белы Бо­хан. І тут папрацавалі туркі, аказ­ва­ец­ца, у свой час. Памятаеце, ка­ля Замошшаў узвышаецца Туркава гор­ка? Часта, калі людская памяць ста­но­віц­ца бездапаможнай, па­чы­нае ажываць уяўленне і падказвае, што гэта можа быць курган, пад якім пахаваны правадыр племя. А Бе­лы Бохан па беларуску гучыць ура­чыс­та і запамінальна. Ды і мес­ца яго на высокім котранскім бе­ра­зе, дзе расце-свеціцца галінкамі-ка­ра­ля­мі пад сонцам абляпіха, за­па­мі­на­ль­нае. Глыбока ўнізе, як во­кам кінуць удалячынь і ці ні на паў­кі­ла­мет­ра ўшыркі, ляжыць снежнае пок­ры­ва.

Тут улетку сярод разнатраўя і хмыз­ня­ку ўюцца два рукавы Котры. Бе­ра­гі, не мяркуючы, як у Нёмна. На­вош­та? На гэта пытанне адкажа ба­га­та снежная, завейная зіма пры пе­ра­да­чы сваіх паўнамоцтваў вяс­не, калі Нёман ураз падыме свае ледзя­ныя воды і перагародзіць не­вя­ліч­кай Котры дарогу. Як бы па­чу­жэ­лы муж, адрыне яе векавую ад­да­насць і вернасць, замкнуўшыся ў са­бе, у сваіх пакутах і трывожна па­ня­сец­ца міма. Тады яна таксама, пак­рыў­д­жа­ная, раздражнёная, кі­нец­ца назад, да сваіх вытокаў, шу­ка­ю­чы выйсця ў адзіноце і знойдзе са­бе супынак у высокіх берагах ля Бер­ш­таў. Тут яна разальецца, су­па­ко­іц­ца. Вясновы загадкавы нас­т­рой, аднак, не пакіне яе: тут ёй, рэч­цы, патрэбен рух, і ўжо сама яна насуперак уладару гатова аван­цюр­на спахапіцца, ажыць, шу­каць выйсця ў іншым накірунку. Пры­нам­сі, зусім побач прыгожае, ку­ча­ра­вае ад прыбярэжных дубоў во­зе­ра. Яна нават імя яго ведае – Бер­ш­таў­с­кае – і пасылае ў адзін з цёп­лых дзён туды свае воды. А каб зас­та­вац­ца гордай і незалежнай, ро­біць гэта праз служанку, наз­ваў­шы яе ганарова і знатна – Ба­я­рыш­ка. Няхай ведае і памятае га­нар­лі­вец Нёман, што дарма ад­ры­нуў яе на пачатку вясны, што прый­дзец­ца яшчэ перапрасіць, адысці на ранейшае. А Баярышка па аб­ло­ках то з зоркамі, то з сонцам на сі­нім рушніку нясе возеру шчодрыя да­ры і тут жа, шчаслівая, з іс­к­рын­ка­мі ў вачах, вяртаецца назад, поў­ная рыбы і цёплых водаў возера.

Праходзяць дні. І вось ужо Нё­ман супакойваецца, адыходзіць ад вы­со­кіх берагоў, гатоў прыняць ка­хан­ку да сябе. Котра – куды ж дзе­неш­ся, і чаго не бывае – зноў стрым­га­лоў кінецца да яго, за­ка­ха­ная і шчаслівая.

Белы Бохан зварухнецца ледзь прык­мет­на на хуткаплынныя дзі­во­сы і шчодра запахне пад ужо лет­нім сонцам паземкамі, чарніцай, а по­тым прабудзіць вяршаліны дрэў. І толькі будзе шкада адзінокай аб­ля­пі­хі з пабляклымі, азызлымі ягад­ка­мі, якія нікому так і не спат­рэ­бі­лі­ся за доўгую зіму.

Божы дар

Ва ўсе часы надзеленыя божым да­рам і проста разумныя, прыс­той­ныя людзі, акрамя сваіх асноўных аба­вяз­каў, мелі яшчэ і ўнутраную пат­рэ­бу клапаціцца пра свой край: ве­даць яго гісторыю, зберагаць яе, пе­ра­да­ваць, павялічваць духоўныя і наяўныя багацці дзеля сваіх наш­чад­каў. Пэўна, дзеля ўзаемнасці род­ны край, шчодрая зямля дбай­на ўзносілі на сваіх руках у свет руп­лі­вых, клапатлівых, прыгожых сы­ноў і дачок.

Сяргей Токць, навуковец родам з Бер­ш­таў, прысвяціў гісторыі сваёй ма­лой радзімы цэлы раздзел кнігі “Беларуская вёска ў эпоху зменаў”. Бе­зу­моў­на, падобная праца вы­ма­гае кніжнай дакладнасці, до­каз­нас­ці на аснове архіўных крыніц. І ву­чо­ны піша сцісла і сціпла пра Бер­ш­ты часу Рэчы Паспалітай: “Бершты – гэта звычайная бе­ла­рус­кая вёска.., 34 “дымы”, жылі тут і працавалі асочнікі”. І далей заў­ва­жае, што пераважна ўсе прозвішчы да­лё­кіх продкаў заканчваліся на бе­ла­рус­кае -іч. Тлумачыцца, што яш­чэ ў 1641 годзе асочнікі мусілі ахоў­ваць лясныя абшары ад Ня­ві­шы па рацэ Котра аж да Дубічаў. Цяг­лыя сяляне працавалі на ка­ра­леў­с­кім двары – фальварку. З кан­ца 18 стагоддзя Бершты – пад­да­ныя Расійскай імперыі. Мала што змя­ні­ла­ся: людзі ахоўвалі казённы лес, працавалі ў фальварку. Котра – галоўная водная артэрыя гэтых мяс­цін, па ёй сплаўлялі лес да Грод­на, на Кёнігсберг, на Еўропу. У вёс­цы жылі пераважна маладыя людзі. Факты ўзяты з інвентарнай кні­гі. Няхай сабе. Але якая яшчэ звы­чай­ная вёска (не горад) можа пах­ва­ліц­ца, што яна – радзіма ву­чо­на­га-летапісца, сына, моцна ўлю­бё­на­га ў свой край? Побытава, па-свойску даступна падаюцца чы­та­чу гістарычныя факты далёкай мі­нуў­ш­чы­ны.

У жыцці як у жыцці. Берштаўскія ба­быль і бабылка, калі да таго да­жы­ва­лі­ся, не мелі сваёй хаты, ні­я­кай маёмасці, гаспадаркі. Але ж ка­лі па Берштах вялася інвентарная кні­га, то і статус іх асаблівы. Ужо та­ды ў маёнтку налічвалася двац­цаць азёр. Быў свой шынок, свая кар­ч­ма. Адна бяда ва ўсе часы ак­ру­жа­ла вёску – неўрадлівыя землі. І толькі ўздоўж Котры можна было се­яць, садзіць. Даходзіла, што і ка­ру дрэў, замачыўшы, елі сяляне. Ус­па­мі­на­ец­ца і пра хмель, які па­та­ем­на разводзілі для весялосці. На­ват дападалі берштаўцы з гэтым та­ва­рам аж да Гродна.

Збіраліся вяскоўцы ў горад за­гадзя. Каб нешта купіць да свята ці для гаспадаркі, трэба было спа­чат­ку прадаць. Таму сем’і прадбачліва рых­та­ва­лі­ся ў дарогу, на­за­паш­ва­ю­чы яйкі, ягады, грыбы, сушаную ры­бу, агародніну, калі вялася. Пад ве­чар, на ноч босыя адпраўляліся куп­ка­мі ў няблізкі свет. Лапці – ас­ноў­ны абутак – неслі аж да Па­рэч­ча. Праз лясы і балоты прыходзілі да чыгункі зацемна. Адпачыўшы кры­ху, клалі ў лесе кастры, нібы цы­ган­с­кі табар спыняўся на пас­той. Маладзейшым цёплая цёмная ноч удалечыні ад хаты надавала ра­ман­ты­кі, спрыяла і бадзёрыла пас­ля нуднай працы на паншчыне. Ста­рэй­шыя людзі набіраліся сіл, а за­ад­но і мужнасці, бо хтосьці з іх упер­шы­ню праз гадзіну-другую па­ба­чыць цягнік на свае вочы. А по­тым патрэбна ступіць – не па­хіс­нуц­ца – на прыступкі, увайсці ў пан­с­кія пакоі і паўдня разглядаць праз акно незнаёмыя чужыя землі, не кажучы ўжо пра вялікі, шмат­люд­ны, чужы ва ўсім горад. Праў­да, побач заўсёды месціліся і бы­ва­лыя людзі, на іх і ўвесь спадзеў.

Любоў

Пашанцавала Берштам і тады, ка­лі ў сярэдзіне мінулага стагоддзя пры­е­хаў сюды працаваць малады, то­ль­кі што пасля інстытута, нас­таў­нік. Раённая газета, абласная, мно­гія рэспубліканскія, дзякуючы Івану Ле­пе­ша­ву, радавалі чытачоў ле­ген­да­мі і паданнямі пры­кот­ран­с­ка­га краю. А пісалася дбайнаму ін­тэ­лі­ген­ту з замілаваннем і шмат, бо ду­ша адчувала багатую спадчыну краю: вакол – прасцяг жывапіснай пры­ро­ды, а ў грудзях – вясна. На­ва­кол­ле і дасціпнасць творцы пас­п­ры­я­ла лёсу будучага вучонага-лін­г­віс­та, чулага да студэнтаў і ка­лег чалавека.

Найстаражытная легенда аб па­ход­жан­ні назвы Бераставіца – ад­ной з частак Берштаў – на думку та­ды яшчэ маладога настаўніка за­ча­ла­ся фактычна. Бяроз вакол мнос­т­ва, месца спрыяльнае для выт­вор­час­ці і жыцця. Адзін з паноў ар­га­ні­за­ваў мануфактуру па пе­рап­ра­цоў­цы бярозавай кары, берасты. Так наладзілася вытворчасць дзёг­цю, прадукта накшталт тэхнічнага мас­ла, якім і мясцовыя сяляне змаз­ва­лі не толькі колы, але і бо­ты. З цягам часу слова ‘бераставіца’ трансфармавалася ў Бер­ш­ты. Такім чынам, сцвяр­д­жа­юць сучаснікі, назва Бераставіца больш старажытная. І Бершты ні­бы­та зачаліся на месцы той ма­ну­фак­ту­ры. Старажылы ведаюць і пра тыя ж Гайдукі – таксама частку Бер­ш­таў. Там нібыта жыў панскі гай­дук, які вельмі ўжо даўся людзям у знакі.

Так розныя вёскі ў розныя часы, па розных прычынах і ўтварылі су­час­ныя доўгія, з блытаным раз­мяш­чэн­нем вуліц, але пры­га­жэй­шыя ў Прынёманні Бершты. Яшчэ раз пашанцавала вёсцы, калі сюды амаль паўстагоддзя назад пры­е­ха­ла і засталася назаўсёды маладая нас­таў­ні­ца з імем, што так па­са­ва­ла тутэйшым мясцінам – Любоў. Не свяціліся б вочы яе любоўю – не напісала б яна паэмы “Алея Элі­зы”, прысвечанай выдатнай по­ль­с­кай пісьменніцы Элізе Ажэшцы, не вы­да­ла б зборнічка вершаў “Пад сон­цам”, не нарадзіла б дачушкі Во­ль­гі, якая жыве і працуе ў Ві­цеб­с­ку. Вольга, у сваю чаргу, не стала б навукоўцам ва ўніверсітэце, не на­пі­са­ла б і не выдала паэтычных збор­ні­каў “Табе”, “Ажына”, “В. І. Р.”, а ў адным з яе вершаў не пра­гу­ча­ла б: “прысніся, Котра, дай у вочы да­лё­кім продкам паглядзець”. Каб не Любоў.

Беж ты…”

Пан Ежы нават адклаў мушкет у бок, выцягнуў на канапе ногі, аб­ха­піў­шы галаву рукамі, нібы баяўся яе выпусціць, згубіць, заціх.

Сам ён з-пад Новага Двара. Яго ва­ло­кі цягнуліся аж пад Васілішкі. Не­най­гор­шая зямля засталася ад ба­ць­кі, які загінуў, пайшоўшы са сва­і­мі людзьмі на вайну. Ежы меў яш­чэ даволі не стары будынак. Май­с­т­ры прыязджалі аж з Гародні, дрэ­ва бралі ў пушчы і не па малой ца­не, бо належалі лясы яго вя­лі­кас­ці, каралеўскай уладзе. Асаб­лі­ва стары пан ганарыўся верандай, аб­ві­тай плюшчом, дзе ўлетку пра­ходзі­лі ўсе святы-балі. Бліскучы пар­кет у пакоях, праўда, з гадамі паб­ляк, але таксама яшчэ цаніўся і з часам усё больш напамінаў аб са­бе скрыпам. А яшчэ – стары парк. Адкуль толькі бацькаў са­доў­нік не прывозіў дрэў і кустоў.

Пан Ежы прасвятлеў тварам, ажы­віў­ся, калі ўспомніў далёкае ку­пал­ле на возеры, што далей за пар­кам. Яны з пані Альжбетай зас­та­лі­ся адны пад самую раніцу. Пе­ра­адзе­тыя амаль што ў сялянскае, што адзявалі тыя, збіраючыся ў нач­ное. Альжбета – маладая ўдава з-пад Ліды – наязджала летам у су­сед­ні маёнтак пагасцяваць і ча­му­сь­ці на гэты раз вельмі зат­ры­ма­ла­ся. Толькі апоўнач Ежы зразумеў: дзе­ля яго. Яны плавалі на лодцы, а касцёр мільгаў на беразе, зда­ваў­ся далёкай зоркай, адкрытай не­ча­ка­на панам у свае сорак пяць.

Ужо пачынала прачынацца і плёс­кац­ца між зораў, што жылі ноч­чу ў вадзе, рыба, а яны, як дзе­ці, цалаваліся, пырскаліся вадой і маў­ча­лі пакуль пра самае га­лоў­нае, про тое, што будзе з гэтага да­лей.

Здавалася, усё астатняе яшчэ спа­ла навокал, аднак першым та­ям­ні­цу ночы спасціг Нупрэй, стары ба­ць­каў слуга, які па наказе пана не спускаў вачэй з юрлівага пан­с­ка­га сына, каб не нарабіў шкоды са­бе і маёнтку.

…Пан Ежы ці не прыснуў крыху, бо спахапіўся ад свайго ж храпу. Азір­нуў­шы­ся навокал, зразумеў: да­лей жыць нельга. Рулька муш­ке­та зноў наблізілася да пасівелай скро­ні.

Той жа Нупрэй убярог пана і ця­пер, і яшчэ шмат разоў ад шкодных ду­мак і ўчынкаў.

Ужо пасля вяселля з Данусяй знат­ным, багатым пры добрым жон­чы­ным пасагу здарылася быць яму на фэсце ва ўладаннях караля ля Котры. Рэзідэнцыя стаяла на бе­ра­зе возера, далей ад ракі, і бы­ла на той час даволі запушчанай, бо яго вялікасць перастаў цікавіцца ёй пасля апошніх войнаў з царом. А вось фэсты праходзілі ў ва­ко­лі­цах Бераставіцы шыкоўныя. Ладзі­лі гульбу самі паны, бо нездарма мяс­ці­ны тыя абралі каралі Рэчы Пас­па­лі­тай. Рыхтаваўся і пан Ежы. Справіў сабе ў Гародні фрак з доўгім хвастом і серабрыстую ка­мі­зэ­ль­ку. Валасы, злёгку завітыя, рас­чэ­са­ны спераду на прабор. Ка­рэ­та, табакерка – само сабой. На­ват гаварыў пан у такія дні з асаб­лі­вым пафасам. Адно яму пе­раш­кад­жа­ла, злавала яго заўсёды: гэ­ты прыдуркаваты рэверанс у вы­ка­нан­ні яго пані Данусі. Але пасля бур­гун­д­с­ка­га ці венгерскага віна і пад шчымлівы паланез ці жвавую ма­зур­ку можна было і не зважаць на шапаценне жончыных шаўкоў.

На роўнай прыкотранскай се­на­жа­ці ўжо стаялі каляровыя панскія шат­ры. Шляхта, асочнікі ўвіхаліся, каб усім хапіла месца і каб парадак за­ха­ваў­ся ва ўсім. Тут жа прыслуга зладзі­ла нешта накшталт карчмы. Ка­лі сонца стала прыграваць, паны і паненкі сыходзіліся да ім­п­ра­ві­за­ва­най сцэны, дзе чакалася выс­туп­лен­не лялечнікаў з Гародні.

Усё гатова, каб можна было і па­сядзець, і прылегчы “на сваім пад­вор­ку”, бо дзень доўгі. Уздоўж Кот­ры гучна і звонка азываліся ган­д­лё­выя рады, лаўкі. Гучала тут і там музыка.

…Пан Ежы моцна ўздрыгвае і ледзь не націскае на курок. Аж ха­лод­ны пот высеў на пляскатым шы­ро­кім носе.

– Цьфу, псямаць твоя, – пану ве­ль­мі не хочацца ўспамінаць далей. – Але ж рано ешчэ, рано.

І быццам зноў насустрач яму шы­буе са світай пан Карусь. Сусед не сусед, сябар не сябар, але неш­та адштурхоўвала іх і гняло кож­ны раз пры сустрэчы. Не па­да­ба­лі­ся Ежы і Карусева штыбная па­лач­ка, і лан­цуж­кі, што звісалі з кі­шэ­няў на фрак, і яго з адкінутым вер­хам ка­рэ­та, і лакей у чырвонай адзе­жы­не.

– О, пане Ежы, чэсць, – раз­ня­во­ле­на пачаў першым пан з-пад Скі­да­ля. – То, напэвно, тут юж твуя зймя…

– Сам беж, – нечакана аг­рыз­нуў­ся Ежы.

– То чэго, беж ты…

– Беж ты, – настойваў на­вад­вор­с­кі пан.

– Не, беж ты…

Тут Ежы крутнуўся на вы­са­ка­ва­тай траве у сваіх галантных бо­ці­ках занадта эмацыянальна.

– Ніц не выйдзе, беж ты… бо – ду­эль…

– Бяры, пан Ежы, бяры зямлю ты, – чамусьці падтрымалі, каб да­лей, напэўна, ад граху, аканом і па­ні Дануся.

Толькі пан Ежы ўзлаванай, ім­к­лі­вай паходкай кіраваў да свайго шат­ра. Зямлі ля Котры ён тады не ўзяў, бо надта ж яна здавалася пяс­ча­най, а далей узгорыстай. Праў­да, уздоўж ракі цягнуліся лугі, пад ворыва можна было кавалкі выб­раць, калі прыкласці рукі. Гэта мог зрабіць толькі стары пан, яго ба­ць­ка. Таму не хацелася сябе аб­ця­жар­ваць. Хацелася стаяць на сва­ім. Чым ён горшы за таго Ка­ру­ся, выскачку? Аднак прыдворныя зем­лі пуставаць не маглі, і ка­му­сь­ці гэтае шчасце павінна было дас­тац­ца, як лічыў пан Ежы, амаль сіл­ком.

Той даўні фэст скончыўся для кож­на­га па-свойму. Паны – людзі так­са­ма. “Беж ты, беж ты..,” – ра­га­та­лі на падпітку то там, то тут. “Бяры ты, бяры ты..,” – цішэй ве­ся­лі­ла­ся прыслуга, асочнікі і ла­вач­ні­кі.

Гэтае месца, паміж Бераставіцай і Косцевічамі, дзе ладзіўся калісьці фэст, і пачалі зваць спачатку Беж­ты, а просты люд уставіў пасярод сваё беларускае, цвярдзейшае за ка­мень ‘р’ і так сталі Бершты пад сон­цам. Але што пану Ежы, сас­та­рэ­ла­му і пакінутаму пані Данусяй, гэ­тыя Бершты? Сапраўды – што? Сло­ва, і толькі, бо і цяпер там пус­та. Вось толькі пачуў пан учора ў Га­род­ні, што польскі кароль ма­ец­ца аднавіць у Берштах сваю рэ­зі­дэн­цыю, каб там адпачываць і ладзіць паляванні. А гэта значыць, што яго вораг, пан Карусь, які тады са злосцю, але ўсё-такі ўзяў тыя пяс­ча­ныя землі (каб яны пра­ва­лі­лі­ся пад Котру!), цяпер будзе мець сус­вет­ны гонар разам з каралём па­ля­ваць на дзічыну, можа нават сядзець і гаварыць з яго вялікасцю пра дурня пана Ежы, які калісьці ад­мо­віў­ся ад залатога кавалка. Пан Ежы натужвае ўяўленне, ба­чыць, нібы ў сне, два віхлястыя ру­ка­вы Котры, галантныя паклоны ка­ва­ле­раў перад пышнымі дамамі з глыбокімі дэкальтэ, чуе браз­ган­не шабляў у ножнах, гарэзныя ма­зур­кі і шчымлівыя паланэзы…

Не, такой ганьбы пан Ежы не зня­се… І ён у чарговы раз пад­но­сіць да скроні рульку мушкета.



Святое балота

Алесь выйшаў з аўтобуса, цяг­ну­чы за сабой велізарны – ледзь у пра­ём дзвярэй уціснуўся – рукзак. Да Берштаў ён ехаў адзін. У спя­кот­ны дзень ніхто не адважыўся на да­лё­кую дарогу. Не паверыў хло­пец сваім вачам, калі апусціў сваю нош­ку на траву – на прыпынку ні­ко­га. Звычайна пад аўтобус збіраліся жаў­та­ро­ці­кі паглядзець, хто пры­е­хаў з горада. А пашанцуе ат­ры­маць ласунак – яшчэ лепш. Апош­нія два разы, як бы выпадкова, па­ды­ходзі­ла на прыпынак і Аня. Праў­да, аўтобусам разам з ім еха­ла з працы дадому яе маці. Была пры­чы­на прыйсці дзяўчыне. Алесю ж думалася, што ёй прыемна па­ба­чыць найперш яго, усміхнуцца, а по­тым абарочвацца, адыходзячы, смя­яц­ца, пра штосьці гаворачы з ма­ці.

Сёння ж ні Ані, ні жаўтароцікаў – ні­ко­га. І Алесь прысеў на сваю нош­ку. Ён амаль вырас. Гэтай во­сен­ню яму набяжыць шаснаццаць, то і вырас. Ён сам так лічыць. На сё­лет­нія канікулы ён спланаваў, як ця­пер модна казаць, грандыёзны пра­ект: на свае вочы пабачыць Свя­тое Балота, знайсці яго разам з Аняй, бо дзяўчына адразу ж за­ці­ка­ві­ла­ся яго рамантычным аповедам пра таемную мясціну на радзіме іх дзя­доў. Не тое, што Лізка з першай га­рад­с­кой школы. Тая, колькі хло­пец ні імкнуўся зацікавіць яе мі­ну­лым, у адказ толькі пасміхалася:

– Нейкі ты сам старажытны.

Ну і няхай Лізка падабаецца ін­шым. А Алесь зараз найбольш зак­ла­по­ча­ны дзедам Мікалаем. Нас­таў­нік гісторыі нават прапанаваў на­ладзіць сустрэчу з ім, бо дзед, па-першае, ваяваў. Цяпер пен­сі­я­нер, толькі ў хаце яму не сядзіцца. Ста­рас­та вёскі, прыслугоўвае ў цар­к­ве. Алесю нават крыўдна бы­вае, калі, прыехаўшы на канікулы, па­гу­та­рыць з дзедам як след не ўда­ец­ца. То ў Вольчыных зах­ва­рэ­ла карова, то ў Петруковых з зяцем не­ла­ды, то… А назаўтра ён разам з высокім раённым начальствам у Шчу­чы­не на мітынгу выступае. Ад­ным словам, дзеда ледзь не на ру­ках носяць. Раней быў дзед і дзед, а цяпер унук сам да яго ўсё больш хі­нец­ца, прыслухоўваецца, за­па­мі­нае, нават занатоўвае тое-сёе з яго аповедаў. Пра гэта прасіў нас­таў­нік гісторыі. Аня ў апошнюю сус­т­рэ­чу здзівілася:

– Гэта ты сам напісаў ці адкуль здзёр?

Алесь крыху пакрыўдзіўся, але Ліз­ка, напэўна, сказанула б яшчэ не так. Бацькоў сваіх яна называе праш­чу­ра­мі, то не дзіва, што ён у яе старажытны.

І няхай. Ёй не зразумець, колькі знёс дзед Мікалай у вайну, пас­лу­жыў­шы ў кавалерыі, двойчы ат­ры­маў­шы раненне. Вось толькі як ён апы­нуў­ся ў Іране, хлопцу не да­ходзіць. Расія, Варшава, Берлін і… Іран. Хоць прыпамінаецца верш Пі­ме­на Панчанкі… Дзіўнаватым зда­ец­ца хлопцу і адзін цяперашні дзе­даў занятак. Штодзённа ў сшытку ўжо каля дваццаці гадоў запар паз­на­чаць тэмпературу паветра, за­піс­ваць, пахмурна сёння ці ясна, ма­роз­на ці адліга… Дзед аналізуе за­пі­сы, нават спрачаецца, суп­ра­ць­с­та­іць сіноптыкам і вельмі ра­ду­ец­ца, калі выходзіць па ягоным.

А колькі назваў трымае дзедава па­мяць! Ёсць зусім някідкія, прос­це­нь­кія. Завоня – гэта гразкая, ба­ло­ціс­тая, зарослая хмызняком і ча­ро­там нізіна. Тут пасля снежнай зі­мы разліваецца Котра. Раней ча­ро­там, што там рос, збіўшы яго ў куль ці сноп, крылі хату. А па версе яго кла­лі салому.

А непадалёк ёсць Басава гара. Бас – так звалі мужыка, і па яго іме­ні – узгорак на пясчаным полі. А як горда гучыць – Арлова гара. Бы­ла вёсачка, высачэзная сасна. А на самай яе вяршаліне вёўся арол. Зда­ва­ла­ся б, наўкруг балоты, а на па­гор­ках ішло жыццё сваім ладам. Воў­чыя ямы. Выкапаныя ямы за­кід­ва­лі ламаччам, каб звяруга тра­піў у пастку. Воўчыя сляды – гэта ку­пі­ны на балоце. Прабег воўк – вы­рас­лі купіны-сляды. Усё зай­ма­ль­на для хлопца. Аднак найбольш ва­бі­ла Святое Балота.

З месяц назад настаўнік гісторыі за­га­ва­рыў пра тапонімы, якія жы­вуць наўкол. Варта толькі за­ся­родзіц­ца на слове, падысці да наз­вы з усіх бакоў, распытаць у яго пра яго ж, і яно адкрыецца табе ба­гац­цем падзей і гадоў. Было, што дзед Мікалай гаварыў пра Бе­рас­та­ві­цу, Гайдукі, Косцевічы, але ўнук пус­каў усё міма вушэй. А цяпер… то ці ж не вырас хлопец?

Алесь закінуў за плечы рукзак, па­шы­ба­ваў у бок Косцевічаў. Яшчэ ко­ль­кі хвілін – і дзедава хата. Уся ў зе­ля­ні­не пад старымі яблынямі і гру­ша­мі. Як тут весела, калі з’яз­д­жа­юц­ца чатыры дзедавы сыны і дач­ка са сваімі сем’ямі. Хто са Шу­чы­на, а хто і зусім здалёк. Гэта дзядзь­ка з далёкай Масквы па­а­бя­цаў і прывёз надзіманую лодку для Але­ся. Яшчэ крыху – і паплывуць яны з Аняй да незнаёмага Святога Ба­ло­та. За зіму дзяўчына стала прос­та прыгажуняй: прамы ма­ле­нь­кі носік, пухлая верхняя губка, якая трывожыць, калі глядзіш на дзяў­чы­ну збоку. Губка гэ­тая як бы зап­ра­шае да размовы, бо заўсёды нес­па­кой­ная. Валасы Аня коратка пад­с­т­рыг­ла, а калі схі­ля­ец­ца над кні­гай ці перабірае яга­ды, пас­мач­ка спадае на вочы, і Але­сю заў­сё­ды карціць яе пап­ра­віць. А потым, мо­жа, нават па­ца­ла­ваць дзяўчыну.

“Я абавязкова знайду, пакажу ёй Свя­тое Балота. Заўтра ж ці пас­ля­заў­т­ра”, – запэўнівае сябе Алесь, па­ды­ходзя­чы да дзедавай хаты. Уд­ва­іх панясуць яны надзьмутую лод­ку да Котры, Аня сядзе тварам да яго, зноў патрывожана спадзе пас­мач­ка валасоў на вочы, калі дзяў­чы­на засаромеецца, ад­водзя­чы погляд ад доўгага ягонага муж­чын­с­ка­га позірку.

Але што за прыкол? Вароты дзе­да­вы зачынены на засаўку. Так ро­біц­ца, калі ў хаце нікога няма. Сап­раў­ды, на дзвярах вісеў замок, а віс­ла­ву­хі Весялун хоць і радаваўся сус­т­рэ­чы, але нічога патлумачыць не змог. Лёгкая трывога набегла ў дум­кі, нібы прадвяшчаючы хлопцу кло­пат: “А што я буду гаварыць Ані, калі мы застанемся ўдваіх у лод­цы? Наперадзе ж не адна гадзі­на вандроўкі па рэчцы.”

Найперш трэба ўявіць, што ты сам не нейкі пасрэдны стар­шак­лас­нік Алесь, а прыстойны рыцар сем­нац­ца­та­га стагоддзя, а яна не менш за княжну, украдзеную пад пок­ры­вам ночы. І вось ты вязеш сваю нарачоную ў далёкае, за­гад­ка­вае, рамантычна-ўзнёслае.

І гаворыш, гаворыш, нават лодка спы­ня­ец­ца, каб не перашкаджаць. Аня глядзіць кудысьці ўдалячынь за хлопцавы плечы і пакрыху па­чы­нае бачыць малюнкі, з’явы, пра якія той гаворыць пераканаўча, за­хоп­ле­на, нібы сам там быў.

Аказваецца, войны на зямлі ішлі не толькі за тэрыторыю і багацці, а і за веру. Яшчэ часцей яны рас­па­чы­на­лі­ся за людскія душы, калі ка­та­ліц­кія святары імкнуліся як мага да­лей прасунуцца касцёламі на ўсход, праваслаўнае ж ду­ха­вен­с­т­ва стаяла на сваім. Далёкія падзеі па­кі­ну­лі след на Беларусі, падзя­ліў­шы па веры нават вёскі. У Бер­ш­тах жывуць пераважна пра­вас­лаў­ныя, ці рускія, як тут сказалі б. У суседнім Зубраве, дзе, на жаль, да­жы­ва­юць апошнія старцы, пе­ра­ва­жа­лі католікі. Вялікае Княства Лі­тоў­с­кае ў саюзе з Польшчай мела за веру каталіцызм, пры Расіі пра­ві­ла праваслаўе. Быў час, калі, на дум­ку Алеся, прызнавалася самая спра­вяд­лі­вая вера – уніяцкая. Ця­пер у вялікіх вёсках і мястэчках мір­на ўжываюцца па два храмы. Ме­на­ві­та пра тое і раскажа хлопец Ані, плывучы па Котры. Мала хто ве­дае пра Святое Балота, а яно ж недзе тут, непадалёку, за сем кі­ла­мет­раў ад Арловай гары. Гара ж тая ля Берштаў. На дзесяткі кі­ла­мет­раў цягнуліся балоты ў далёкія ча­сы.

Пачалося ж усё на сушы, калі ксян­дзы-фанатыкі паімкнуліся сі­лай акаталічыць тутэйшых людзей, сталі вучыць сваім ма­літ­вам, прымушаць класці на сябе чу­жы крыж. Пыхнула паўстанне. Дай­ш­ло і да Берштаў. Бачачы, што сі­лы малавата, духавенства наняло ат­ра­ды іншаземцаў, шведскіх і ня­мец­кіх шляхціцаў, якія за вялікія гро­шы былі не супраць памахаць ру­ка­мі на чужой зямлі. Толькі ўзб­ро­е­ныя косамі і цапамі сяляне ва ўсе часы, калі іх асабліва крыў­дзі­лі, умелі за сябе пастаяць.

Адзін з карных атрадаў ля Бер­ш­таў трапіў у пастку і з боем му­сіў адступіць у глыб лясоў і ба­лот. На востраве, сярод неп­ра­ход­най багны, атрад асеў. Загнаны ту­ды ўзімку і пад страхам, ён не здо­леў знайсці выйсця вясной, калі нас­ту­пі­ла разводдзе. Лета таксама не прынесла вызвалення: колькі ні па­сы­ла­лі разведаць мясцовасць, людзі ці зусім не вярталіся ці пры­ходзі­лі ледзь жывыя ні з чым.

Асаблівыя пакуты еўрапейскім шлях­ці­цам прыносіла тое, што яны са­мі аказаліся адрынутымі ад хра­ма, сталі заложнікамі паганскіх ба­лот і лясоў, бо на што было ма­ліц­ца, седзячы ў багне?

Усё ж выйсце знайшлося. На ад­ным з велізарных дубоў пры­шэ­ль­цы, як умелі, выразалі крыж, пачалі спраў­ляць малітвы. Там жа пра­водзі­лі нарады, думалі, як ура­та­вац­ца шматлюднаму атраду.

Сярод зганьбленых ваяроў зна­ходзі­ла­ся некалькі жанчын. Шведка Се­ль­ма не адпусціла свайго Ар­ту­ра ў Польшчу аднаго. Яшчэ і трох ме­ся­цаў не прайшло, як яны па­жа­ні­лі­ся. Муж пры каралеўскім двары, яна ж без памяці ад яго. Якраз той час, калі каханне туманіць блі­жэй­шы бераг, дзе, магчыма, чакае пра­га і асалода жыцця. Здавалася, ме­сяц, і кровапраліццё ў цэнтры Еў­ро­пы скончыцца. Тым больш, што ідуць яны ваяваць супраць ней­кіх дрымучых дзікуноў. Грошай, мо­жа, нават замак чакае ва ўзна­га­ро­ду маладая сям’я. І вось яны абое ў атрадзе, загнаным у пушчу ся­род балот. Адно толькі неба та­кое ж, як над іхняй Скандынавіяй. А выйсця няма.

У рослым тубыльцы, які забрыў сю­ды дзень назад, жанчына ін­ту­і­тыў­на адчула выратаванне. Мяс­цо­вы, зарослы да вушэй барадой і ву­са­мі, па-іхняму не разумеў, але яна пойдзе з ім. Трэба толькі, каб ён яе прызнаў, не баяўся. Сельма ма­лі­ла­ся пад дубам начамі, каб ніх­то не бачыў, і пранікала да чу­жа­ка ў нару, куды таго затачылі, як зве­ра, наваліўшы ламачча зверху, каб не ўцёк. Ніхто не бачыў, як знік­лі барадач і Сельма. Грозныя прак­ляц­ці пасылалі жанчыне на­заў­т­ра моцна барадатыя на тую па­ру самі шведы. Артур, пус­ціў­шы­ся ў роспачы па балоце куды вочы глядзяць, хутка праваліўся ў “чорнае вока”. Сельма вярнулася праз тыдзень. І атрад выратаваўся па дрыготкай сцяжыне сярод спрад­веч­ных балот.

А напярэдадні апошняй вайны по­ль­с­кія ўлады ладзілі на балоце ля дуба з крыжам вялікае маленне ў гонар даўняга пахода. Найхутчэй та­ды назвалі балота Святым.

З цягам часу балота амаль поў­нас­цю асушылі, хтосьці спілаваў дуб, ці, можа, ён сам упаў пад бліс­ка­ві­ца­мі, і засталася толькі назва. Ды яшчэ жывое, трапяткое Але­се­ва ўяўленне пра далёкія падзеі. Не, не толькі ягонае, але і Аніна. Дзяў­чы­на разумее яго, бо і яе радзі­ма тут.

…Прыемна сядзець у цяньку, хрум­с­таць дзедавы яшчэ слаба спе­лыя антонаўкі. Алесь любіць іх най­больш, асабліва на пачатку во­се­ні. Няма больш сакавітага, кісла-цер­п­ка­га і салодкага да знямогі яб­лы­ка.

Раптам, адхінуўшыся ад ствала яб­лы­ні, Алесь зарагатаў, аж Ве­ся­лун разгубіўся і навастрыў вушы. Ва ўяўленні свавольнічаў дзед Мі­ко­ла гадоў за паўсотню назад, бу­ду­чы малалеткам. Во плыве па бер­ш­таў­с­кім возеры статак кароў, а за адной з іх, нават не махаючы ру­ка­мі, павольна сунецца па вадзе бе­ла­га­ло­вы хлапчук. Дзед сам рас­каз­ваў, што без каровы возера не пе­рап­лыў бы, а, учапіўшыся за хвост, – можна. Вось дык пастух! Ве­да­ла б жывёліна – адабрала б хвост за пяконцую пастушкову пап­ру­гу.

Аднак Алесь вырас. Ён ужо па су­р­’­ёз­на­му ўспамінае дзедавы вер­шы:

Крыся, Марыся, сцеражыся –

Наляцелі шведы рыссю.

А далей:

Марыся, Крыся, з лесу ідзь,

Бо шведам збілі іхню прыць.

Эх, дзед, дзед, дзе ж ён сам пра­паў сёння?

Калі залівісты брэх раптам па­мац­неў, Алесь зразумеў, што для гэ­та­га ёсць прычыны. Па вуліцы ў вы­со­кіх рыбацкіх ботах шыбаваў дзед. Павесялеў, адамкнуўшы брам­ку і ўбачыўшы ўнука. На тва­ры яшчэ заставаліся трывога і ўзру­ша­насць, але глыбокія ра­зум­ныя вочы казалі: абышлося, магло быць горш. Па-даросламу па­даў­шы руку, Алесь усё ж хваляваўся:

– Дзе гэта Вы былі, дзе­да? – то­ль­кі на “Вы” навучаны змал­ку звяр­тац­ца да старэйшых.

– Шукалі ўсю ноч і вось да абе­ду…

– Каго, чаму? – тры­во­жыў­ся хло­пец, бо штосьці падказвала – яго да­ты­чыць.

– Ды Аню Сымонаву з Бе­рас­та­ві­цы і сяброўку ейную. Да­ду­ма­лі­ся паг­лядзець Святое Балота і заб­лудзі­лі­ся. Усёй вёскай шукалі.

“Дык вось чаму пуставалі вуліцы і ніхто не сустрэў на прыпынку”, – зда­га­даў­ся Алесь. Чаму ён не пры­е­хаў учора, не апярэдзіў дзяўчат? Ці хоць бы знайшоў, адшукаў Аню перш за вяскоўцаў. Усе мары ру­шы­лі­ся імгненна. Дарэмна цягнуў на гарбе лодку, хваляваўся… А з ін­ша­га боку, здорава, што Аня за­ха­пі­ла­ся яго ідэяй, калі сама ар­га­ні­за­ва­ла паход. Пэўна, ужо не спадзя­ва­ла­ся на яго, Алеся, бо пры­яз­д­жаў ён сюды паўгода назад. Зна­чыць, усё наперадзе. Дзяўчаты не знайшлі Святое балота, толькі ўпу­жа­лі вёску. Сама Арлова гара зру­шы­ла­ся з хлопцавых юных пля­чэй, і ён, нібы ў знак прывітання, цмок­нуў у дзедава сівое жорсткае шча­цін­не. Стары толькі хітравата ўсміх­нуў­ся, абняў унука за плечы. Яны ўдвух падышлі да Весялуна, бо, здавалася, калі той не лізне дзе­да­ва­га бота ці Алесевай рукі, свет кранецца з месца.



Купіны на ўспамінак

Десятая зіма сталася першай та­кой сцюдзёнай, снежнай, з’едліва-на­да­куч­лі­вай у дваццаць першым ста­год­дзі, хоць настальгія па даўно пры­за­бы­тых завірухах, што з да­лё­ка­га дзяцінства, нярэдка пад­с­ту­па­ла. Здавалася, ніводная птушачка яе не перажыве, застаўшыся на Бе­ла­ру­сі. Аж не. Дзесьці пад канец са­ка­ві­ка ў адну з цяплейшых раніц над бела-чорным наваколлем аз­ва­ла­ся птушыная радасць. І най­больш завіхаўся ўсё той на пад­с­т­рэш­шы верабей. Здавалася, так шы­коў­на і заўзята беларускі шэры цы­га­нё­нак яшчэ не спяваў. То пад хлоп­ца-падшыванца адзавецца, то дар­ма пад самога салаўя па­ры­ва­ец­ца ўзяцца.

Калі ж добра ўслухацца, то зра­зу­ме­еш, што ў прыродзе ніякага пла­гі­я­ту няма – кожны жыве і прас­лаў­ляе сябе па-свойму.

І амаль сямідзесяцігадовы Ана­толь – ён жа і прапаршчык, і ба­ць­ка, і дзед – слухае. Першы пачуе жо­ра­ва на балоце, шпака на дрэве. Га­на­ро­ва і раўніва абараняў ён мі­ну­лым летам гняздзечка салаўя, зма­ца­ва­нае на яго чарэшні крыху вы­шэй плоту. Заглядваў, калі бу­ду­чыя бацькі адлучаліся на момант, на яечкі, лічыў і, як школьнік, ха­ваў­ся за вугал, ведаючы, што гас­па­да­ры вось-вось з’явяцца. “Чуеш, чу­еш, як выдае! – гукаў ён праз да­ро­гу, нібы сам навучаў птушку нез­вы­чай­ным спевам і цяпер ад яго за­ле­жа­ла, спяваць ёй ці маўчаць.

Жыве Анатоль натуральна, як і са­ма прырода. Няма сэнсу спра­чац­ца з ім наконт праяў яе жыцця, яе радасцяў і бедаў. Па-першае, ён старажыл амаль, а па-другое, сам вырас, лічы, у пушчы, і, па-трэ­цяе, ён проста адзін такі індывід на бе­лым свеце.

Праз цэлую зіму і да паловы вяс­ны дзівіліся людзі, ідучы паўз яго ха­ты, на незвычайную “архітэктурную форму” метраў тры ўшыр­кі і ўвысь да паловы страхі. Зі­мой, калі падымалася сонца, ледзя­ная глыба пералівалася нас­к­розь зялёнымі адценнямі, звісала ас­не­жа­ны­мі пасмамі вадаспада, на­гад­ва­ла казачна-фантастычную жы­вё­лі­ну паўночнага краю, якая вось-вось зварухнецца і пачне наб­лі­жац­ца. Формы яе ўвесь час змя­ня­лі­ся, раслі ўвысь яркім святлом і апа­да­лі на дол халоднымі сінімі лі­ні­я­мі марозу. Заходзілі людзі, лю­ба­ва­лі­ся. І зноў гаспадар даваў зра­зу­мець, што без яго тут анічога б не стаяла. Сапраўды, такога дзі­ва прыроды ніхто не бачыў, хоць усе разумелі, што прарвала трубу, ва­да пад ціскам тонкім стру­ме­нь­чы­кам ударыла з-пад зямлі да не­ба. Ліючыся, замярзала на працягу зі­мы, ператварылася ў шмат­ко­лер­ную і ўразлівую скульптуру.

Усё натуральна. Як і тое, што су­се­даў бацька на сыходзе жыцця лыж­ку з супам не мог данесці да ро­та – так трэсліся старэчыя рукі, а, пайшоўшы на паляванне, ніколі не вяртаўся без трафею. Прырода бя­рэ сваё, настойвае на сваім.
…Вада ў Котры журчыць, пе­ра­лі­ва­ец­ца. Адзін у яе клопат – спя­шаць. А нам з Анатолем сёння рас­сла­бон, як ён кажа. Наваколле пас­ля зімовай стыні адчула волю, пус­ці­ла ў свет сваіх вестуноў-птушак, і яны ў лесе асабліва шчаслівыя.

– Хіба гэта спевы? – калі за­ходзіць размова пра птушак, ужо шмат гадоў падрад абураецца су­сед. – Нават жаўранка не заўсёды па­чу­еш, курапатак не пабачыш, хоць раней па школьным двары бе­га­лі, а дзеці за імі.

Трэба пагадзіцца: асноўны вораг на­ва­кол­ля – ядахімікаты. Той жа жаў­ра­нак вядзецца ў полі, якое і прас­лаў­ляе, дзівак, наеўшыся ат­ру­ты, што сыплюць і сыплюць з са­май зімы на пачарнелыя вясновыя сня­гі.

У полі жыруюць зайцы, нават ка­зу­лі выходзяць паласавацца. Ко­лісь якіх толькі слядоў не ўбачыш, вый­шаў­шы на снежнае раздолле, уся заалогія краю на чыстым лісце сне­гу, толькі чытай, толькі вучыся, ка­лі не ўмееш.

– А як зайцы грэліся ў мароз на чыс­тым полі! – усклікнуў Анатоль, – грэліся, не інакш. Заблытаюць лі­сіц, сабак, паляўнічых, і самі заб­лы­та­юц­ца.

Так, яблынькі цяпер няма ад каго аб­вяз­ваць калючкамі. Слабейшае, да­лі­кат­нае гіне ад хіміі. А буй­ней­шае, больш хітрае і дасціпнае ўсё роў­на множыцца, падступаецца на­ват да чалавека. Котранскі за­каз­нік таксама павінен паспрыяць уся­му жывому.

Як і паўсюль, дзік трушчыць ку­ку­ру­зу. Перасаджвае барозны, кі­да­ец­ца пад машыны. Часта зва­р­’­я­це­лы ліс адваёўвае сабачыя будкі. Ку­ні­цы пакідаюць сляды на стрэ­хах. Два будынкі Дудкоўскай шко­лы праз цэлую зіму для куніц былі сап­раў­д­ным мальбертам для твор­час­ці. Снегапад засыпле густыя лан­цуж­кі слядоў ад коміна да ко­мі­на, ад падстрэшша да канька, а звяр­кі ўночы зноў у наватарстве прак­ты­ку­юц­ца.

А бабры… Звярка, больш бліз­ка­га да гаспадарлівага чалавека, на­пэў­на, няма. Свае хаткі бабры ста­лі будаваць проста ля дарог. Бы­лі б толькі рачулка-ручаёк і бя­рэз­ні­чак, не кажучы ўжо пра Котру. Прый­шоў адзін такі гаспадар ня­даў­на і на хутар, што стаіць сярод по­ля. На маленькім азярцы, дзе дзе­ці пасля школы лавілі рыбу, зладзіў сабе невялікую напачатку хат­ку. Значыць, не трэба яму і драў­ні­ну сплаўляць. Можна і пад­цяг­нуць па вадзе. Жыў адзін з год. А на вясну прывёў сабе кабеціну-баб­ры­ху, і праз колькі месяцаў ся­м­’я зрабілася шматдзетнай.

– Што цяпер рабіць? – гадаюць ху­та­ран­цы, – дзеці рыбу вудзілі, да­рос­лыя бялізну паласкалі, каня ку­па­лі. А з такімі зубастымі су­седзя­мі як ужыцца?

Попыту на бабрыны мех цяпер ня­ма. Хоць сусед за трох баброў у ся­рэдзі­не мінулага стагоддзя мог ка­ро­ву купіць.

– Трэба ўносіць ядахімікаты ў зям­лю, глыбей, як раней рабілі, – не здаецца сусед, – калісьці кроку не ступіш, каб у купіне на гняздо не нас­ту­піць.

Сапраўды, і балоты заціхлі. Асаб­лі­ва чамусьці сумуецца па кні­гаў­цы як па сімвале прыродных па­во­ль­ных страт.

Калісьці, у пасляваенныя гады, дзе­ці шукалі салодкай спажывы на ку­пі­нах – чмяліны мёд. Гэта нават і не мёд, бо чмялі, што назбіраюць за дзень, тое і з’ядаюць ноччу. На­еў­шы­ся такога ласунку, малыя му­чы­лі­ся з галавой, з жыватамі, то­ль­кі рамантыка і бедны побыт не да­ва­лі спакою.

Маленькіх вавёрак падшыванцы не толькі кармілі, але і спрабавалі зла­віць – хацелася кожнаму сябе сцвер­дзіць. Быў маленькім і Ана­толь. І сядзела за паўметра ад яго спуд­жа­ная, загнаная на самую вяр­ша­лі­ну высокай яліны вавёрачка з ма­лан­ка­мі-вочкамі. Ёй, здавалася, ні­ку­ды не падзецца: елка стаяла адзі­но­ка, хлопчык загнаў звярка-ад­на­год­ку пад неба, за якое не ўча­піц­ца, скочыўшы ўвысь. У мо­мант вока чалавечак шуснуў рукой да вавёрчынага загрыўка, і… Моц­ны боль па ўсёй руцэ праняў аж да сэр­ца, якое і без таго ледзь не выс­кок­ва­ла з грудзей. Знізу бачылі, як яр­кі агеньчык-камячок паляцеў з са­май макушкі дрэва на ніз, ку­ля­ю­чы­ся і б’ючыся аб снежныя галіны. Хто­сь­ці кінуўся за звярком, а іншыя спа­ло­ха­лі­ся за Толіка, які з’ехаў ус­лед за звярком, толькі ўжо з цэлай ла­ві­най снегу. Яго крык патануў у бе­лым пыле. Самых няспрытных пры­сы­па­ла шэранню. Толькі праз мо­мант разабраліся, што, рас­кі­нуў­шы шырока рукі і ногі, сярод іх ля­жыць герой. Ля яго правай рукі снег пабіла раптам у чырвоныя плям­кі. Усе спужаліся, убачыўшы шы­ро­ка раскрытыя вочы, застылы по­зірк у неба. Калі ж позірк пас­п­ра­ба­ваў кагосьці адшукаць, надышло ажыў­лен­не.

– Грызанула, зараза, таму і не зла­паў, – Толік ужо сядзеў на сне­зе, то прыкладаючы свяжэйшы да ран­кі, то злізваючы кроў языком, каб лепш убачыць і іншым па­ка­заць, што яму не надта і баліць.

Вясковыя пасляваенныя хлап­чу­кі не баяліся ні лесу, ні гранатаў, ні дзя­гі. Паглядзеўшы на Толікаў спуск, хтосьці адчуў, што фігуру вы­шэй­ша­га пілатажу можна паў­та­рыць. Няхай не задаецца. Самыя сме­лыя пачалі катацца з вяр­ша­лі­ны дрэва па дужых пышных ел­чы­ных галінах аж на дол, у снег. То­ль­кі гурбу трэба было папраўляць пас­ля кожнай ходкі, каб аб зямлю не ўдарыцца. Пра порткі і па­лат­ня­ныя пальточкі думалі потым дома ўжо мацяркі, калі адважныя “фрыстайлісты” мірна пасопвалі на цёп­лым лежачку, атрымаўшы ад ба­ць­кі бярозавай кашы.

Едзем на пілу”

Глыбокія гістарычныя, даволі праз­рыс­тыя карані мае назва Пі­лаў­ня. Людзі і кніжныя крыніцы свед­чаць, што тут пілавалі дошкі. Зноў у полі зроку – велізарны дуб на пагорку. Прыкмеціла казна мяс­цо­васць: вакол добры будаўнічы ма­тэ­ры­ял – мажныя дрэвы. А по­бач цячэ няхай сабе невялічкая, але хуткаплынная Нявіша. Якраз мож­на выкарыстаць для сплава. Пра­це­ра­бі­лі дарогу, на высокім мес­цы, ля дуба, выкапалі яму. Зра­бі­лі насціл, паклаўшы на яго бэлькі. Пры­вез­лі доўгія пілы. Накочвалі бер­вя­но. Адзін чалавек зверху, дру­гі ў яме. Так пачалася цяжкая, але вельмі патрэбная праца. Уро­чыш­ча назвалі Пілаўнёй. А сяляне ка­за­лі: “Едзем на пілу.”

Яшчэ падказалі добрыя людзі, што на пачатку сучаснай вёсачкі, прос­та ля дарогі, стаіць крыж і ні­бы­та нядаўна на ім вісела бля­ша­ная шыльдачка, на якой выразна праг­ляд­ва­лі­ся тры лічбы:186, а чац­вёр­тая заіржавела. Адразу ж мі­ль­га­ну­ла думка: “А ці не па паў­с­тан­цах Людвіка Нарбута гэты крыж?” Бываў ён са сваімі ад­на­дум­ца­мі паўсюль уздоўж Котры. Вя­до­ма, што ў сакавіку 1863 года ат­рад Нарбута, выходзячы з бла­кад­най Нацкай пушчы, вёў цяжкія баі з царскімі войскамі ў лясах ад лі­тоў­с­кіх цяпер Дубічаў да Новага два­ра і Берштаў. А пра падзеі, якія ад­бы­лі­ся 10 – 11 красавіка, свед­чыць рапарт самога Людвіка Нар­бу­та: “10.04, заняўшы пазіцыю, я пас­лаў атрад коннікаў у Бершты, каб знішчыць мост на рацэ Котра і пе­рар­ваць камунікацыю ад чы­гу­нач­най станцыі Парэчча… На­заў­т­ра, 11.04, непрыяцель прыбыў сі­лай 5 рот пяхоты і сотні казакаў. Выс­ла­ная разведка паведаміла аб наб­лі­жэн­ні… Хаця мясцовасць мне не спрыяла, і я не меў на той час дак­лад­най звесткі аб сіле неп­ры­я­це­ля, вырашыў даць бой. Бог па­ма­гаў нашай зброі. Праціўнік, ма­ю­чы перавышаючыя сілы і дак­лад­ную зброю, начаў націскаць. Ба­ча­чы небяспеку акружэння, я за­га­даў ад­с­ту­паць, што ўдалося зра­біць ве­ль­мі шчасліва.” Ёсць рапарт і гвар­дзей­с­ка­га капітана Ці­ма­фе­е­ва, які камандаваў у гэтым баі ат­ра­дам царскіх войскаў: “…11.04 у 5 гадзін ранку атрад накіраваўся на в. Бершты. Не даходзячы 7 вёрст да гэтай вёскі, атрыманы звесткі ад ва­лас­но­га пісара, што ў ноч на 11.04 мяцежнікі разабралі мост на ра­цэ Котра… Казакі кінуліся ўброд, і атрад бесперапынна рухаўся на в. Пілаўня, дзе атрымаў звесткі, што мяцежнікі знаходзяцца каля Глем­бо­кі, мызы памешчыка Мі­ку­ль­с­ка­га, у якога Нарбут з ксяндзом Гар­ба­чэў­с­кім прыводзілі да прысягі на­вер­ба­ва­ных у навакольных вёс­ках сялян... Як толькі ланцуг страл­коў выйшаў на ўзлесак, ён быў сус­т­рэ­ты моцным аружэйным агнём. Няг­ледзя­чы на гэта, ланцуг, пад­т­ры­ма­ны рэзервамі, пачаў хутка нас­ту­паць на непрыяцеля, месцамі ру­ха­ю­чы­ся па пояс у вадзе, па гус­тым балоцістым лесе. Мяцежнікі кі­ну­лі свае засекі і пачалі адступаць. Ад­с­туп­лен­не іх суправаджалася моц­ным і трапным агнём і рабілася з та­кім умелым выкарыстаннем мяс­цо­вас­ці, што стралкі нашы маг­лі стра­ляць толькі на дым… З на­ша­га бо­ку забіта 2, паранена 5 ра­да­вых, 1 з іх цяжка.”

Вялікая верагоднасць, што крыж у Пілаўні захаваўся ад тых далёкіх падзей да нашага часу ў памяць пра паўстанцаў, пра загінуўшых у ба­ра­ць­бе за вызваленне. На жаль, шы­ль­дач­кі цяпер няма, а ста­ра­даў­ні, вы­шы­нёй не меней за 5 – 6 мет­раў крыж утрымаўся. Ці, лепш ска­заць, яго трымае такая ж старэчая сас­на, абхапіўшы, нібыта аш­чад­най ма­ця­рын­с­кай рукой, смалістай га­лі­най якраз насупраць крыжовай пе­рак­ладзі­ны. Што хаваецца ў гэ­тай жы­вой скульптуры – не ад­га­даць, але каб так спагадліва аб­ха­піць і тры­маць амаль струхнелы крыж, пат­рэ­бен добры кавалак ча­су, бо дрэ­ва расце марудна. Дзеля не­ча­га ж такое патрэбна прыродзе. Да ўся­го, відаць, і сама сасна на­цяр­пе­ла­ся ад перуноў за вякі, але бо­жы і людскі крыж не кідае і сён­ня. Сім­ва­ліч­ная карціна, уразлівы воб­раз для ўсіх, хто ідзе ці едзе па гэ­тай дарозе ля Пілаўні ў бок Кот­ры.



Тут жа, праз колькі хвілін ходу, па­чы­на­ец­ца першы доўгі сучасны мост праз Котру, пабудаваны ня­даў­на. Побач у вадзе тырчаць раз­губ­ле­ныя перад часам пачарнелыя паў­г­ні­лыя палі старога моста. А Кот­ра бяжыць сабе да наступных вя­лі­кіх дарожных магістраляў, што вя­дуць на Ліду і Гродна. Што ёй да нас, грэшных, якія маліліся і мо­ляц­ца на свой жывы сімвал гэтага краю.


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка