Сакавіцкімі шляхамі, Па-над белымі снягамі Дзень, святы для ўсіх плыве1, За сабою нас заве




старонка1/2
Дата канвертавання27.12.2017
Памер365.54 Kb.
  1   2
У с т у п .
Сакавіцкімі шляхамі,

Па-над белымі снягамі

Дзень, святы для ўсіх плыве1,

За сабою нас заве –

На шырокія прасторы,

Дзе былога гонар, дух,

Дзе ляціць да зор, угору

Спадзяванняў нашых круг.
А ў Брылях2 завейных – гола.

І ці ёсць тут дзе жыццё?..

Ёсць! Бяжыць, гляджу, Мікола 3 -

Зараз будзе зноў зліццё

Нетаропкае гаворкі

З надвячоркам, што заціх –

Пад зіхценнем светлай зоркі

І пад шэпты чорных крыг,

Што таўкуцца на Рудэі4

І ў Расту5 плывуць ажно…

Г о с ц ь .
Тут у сенцах грукат: “Дзе я?!

Ну, нічога ж не відно, -

Хоць бы лямпачка якая!

Эй, Панас, чорт пабяры!..

О, а я цябе гукаю!

Ну, здароў, харэй стары!”
І, рассеўшыся ўрачыста,

Распачаў аповед свой:
Дзень сягоння быў вячысты:

Разгарнуўся той сувой

Сакавіцкай слаўнай даты!

Ну, і мы з брылеўскай хаты

Разам з Алачкай-каханкай6

З ранку ў свята паляцелі.

Эх, на жаль, няма ў нас танка –

Вось бы з зайздрасцю глядзелі

Магілёўскія на нас!

Танк у дзень такі – як раз!

К а с т у с ё ў .
Напярэдадні Рыгорка –

Кастусёў7, той самы, наш –

Ды сваёй скорагаворкай,

Ды ў брылеўскі мой бліндаж

Пазваніў: “Пачнецца свята

Там, дзе Ленін і Сярго

Аб’ядналіся заўзята

Каля Болдзіна таго8.
А семнаццатай гадзіне

Мы пачнем адтуль хаду,

І сваім настроем грымнем,

І развеем мы нуду –

Каб адчулі беларусы

Дваццаць пяты дзень вясны!

Годзе ўжо канаць у скрусе –

Хай канаюць вунь яны !”…
О, натхніўшыся Рыгорам,

Можна плысці і праз мора,

Горы можна перайсці –

Каб куточак той знайсці

Непаўторнага, святога,

Ад якога на душы

Светла, лёгка… Ты пішы!..”
Памаўчаў у задуменні,

Пасапеў у сівы вус –

І ўспамінаў тых імгненні

Развінулі зноў абрус.

А л я к с а н д р Р ы г о р а в і ч .
Трэба тут, браток, адзначыць:

Горад – гэта ого-го!

Я імкнуся там пабачыць

Шмат каго і шмат чаго –

Калі зрэдку залятаю

На бліскучы той асфальт:

І сяброў я там вітаю

І яны крычаць мне: “Хальт!”9
Вось і сёння: нос – угору,

Бо мяне, дарэчы, сам

Аляксандр – эх! – Рыгорыч

Запрасіў у гарвыканкам10.
Во! Ты бачыш, як прыспела

І якія людзі тут!..

І да тых прыступак смела

Скіраваўся наш маршрут.
Гмахам велічны будынак

За блакітам тых ялін11, -

Сэрца робіць аж прыпынак!..

Супакойся, сэрца, блін!
І праз позірк вартавога –

Ой, глядзеў той хлопец строга! –

На паверх залезлі трэці

І – налева. Надпіс свеціць:

Канцылярыя”. Ого!


Як знайсці мне?..” – “Вам каго?” –

( Там жанчына вось такая ) –

Тут Рыгоравіч у вас…” –

Пачакайце – пагукаю!

Ой, ён некуды як раз

Выйшаў! Вунь пінжак ягоны!..

Ён для нас амаль што свой,

І такі неугамонны

Наш Рыгорыч – ой, ёй, ёй!”
Не паспелі на банкетках

Мы падумаць: “Дзе той чмель?..” –

Як нясецца ён ракетай,

Прыціскаючы партфель,

Міма нас, у нейкіх думах…
Я крычу: “Агееў12, стой!”

( Так – Агееў! А ты думаў,

Што Рыгоравіч не той?! ).
Ой! – убачыў, - вас вітаю!

Я ж вось тут амаль жыву:

Партархіў той разграбаю –

Кішкі хутка тут парву!


Ж а д а н н е .
Ну, шаноўныя, -- да справы!

Бачу, у вас жаданне ёсць

Адшукаць у траўні ўправу

На тыднёвую мілосць

Адпускных перажыванняў –

І ў чаканні Прагі млець13.
Тых сяброў ёсць абяцанне14.

І да Чэхіі ляцець

Нам праз Польшчу давядзецца.

Ад прыпынкаў нам не дзецца:

Кракаў будзе нас прымаць –

Той, што немцы падарваць

Не змаглі ў суровы час15.
А адтуль ужо як раз

І рукой падаць да Прагі –

Злата Прага”!.. Тую смагу



Будзем півам наталяць, -

Апасля вы піва браць

У рот не будзеце паўгода!
Там, вядома жа, “Свабода”16,

І Скарынавы сляды17,

Й беларускага народа

Прыхаваныя гады18
Векапомную імпрэзу

Падрыхтуем для сяброў –

Хай паслухаюць гарэзы

Трапятанне родных слоў.
Жыць? Гатэль? Ой, гумарысты!

Можа, “Хілтан”19 вам падаць?

Будзем чынна ў полі чыстым

Мы світанкі сустракаць,

Пазяхаючы дрыготка

У байскауцкіх20 мяхах.

То не жах, сябры, - знаходка!

Так – танней! Нашто размах?..

Вунь Зіноўеў21 і Ульянаў22

Па-сапраўднаму, не сп’яну

Засяліліся у шалаш23 -

Потым быў такі кураж!..
Ну, давайце вашы грошы

І адбіткі пашпартоў!

Усё, пабег, мае харошыя:

Спраў яшчэ – як тых клапоў!”
І прапаў у калідоры,

Шаматнуўшы барадой.

Ён такі: сказаў - падорыць

Слой з гаючаю вадой…

Н а С а д о в а й .
Зноў ахоўнік ля ўвахода, -

Бокам, бокам з тых вышынь

І хутчэй адтуля ходу!..
І ужо аднекуль: “Дзынь!” –

Подых чуецца далёкі

Волі, сэрцы там пяюць –

І гісторыі аблокі

Над Садовай24 паўстаюць.
І па стомленаму бруку,

Ля гімназіі старой25

Мы пайшлі на тыя гукі

Надвячоркавай парой.
Сакавіцкая аблога,

Задуменны Магілёў…

І – пякучка-насцярога

Міліцэйскіх патрулёў.
Вунь Жэглоў, а вунь Шарапаў26,-

Колькі ж вас, чорт пабяры!..

Ой, глядзі: атрад АМАПу27

На аўтобусе ў двары!
Ай, Алёнушкін28 - палкоўнік,

Нашых нораваў ахоўнік -

У папахе, с рацыяй,

Пэўна, у прастрацыі

Міма нас пратупацеў,

Нешта ў рацыю крахцеў, -

Краем вуха разабраць

Здолеў я: “Яб..на маць!”…
Да чаго тут падрыхтоўка?

Мо, чакаецца вайна?..

Калі што, у мяне вінтоўка

Прыхавана ля гумна.
О, знаёмыя асобы:

Бора Бухель29, Салаўёў30,

Вунь і Краўчанка31 без слоў

Аглядае ўсе вантробы.
Абчапляўшыся значкамі,

Бел-чырвона-белы ўвесь

( Да мяне, маўляў, не лезь! )

Серж Нягацін32 - вось ён, з намі.
Тут і моладзь у банданах33,

І сур’ёзныя мужы –

Прыхінуліся аддана

Да святочнай той імжы.

М а н д а р ы н ы .
А пад “пушкінскім” балконам34 -

Лёсам, часам нескароным –

Строгі Зміцер Салаўёў.

Нас убачыў: “Эй, Яцкоў!

Вось трымайце!” - і абрынуў

Нам у рукі мандарыны.
І аранжавыя зоркі

Паплылі ва ўсе бакі –

Пад паглядам пільным, зоркім:

Міліцэйскія палкі

Аж дыханне затаілі –

Рэвалюцыя! Майдан!

Ох, аранжавым мы ўпілім!”35
Але ўлётак чамадан

Нераскрытым нікнуў долу:

Міліцэйскага дазволу

Вось на гэты распаўсюд

Нават Бухель не дамогся,

Хочь упэўнена запрогся

Утварыць чарговы цуд –

Паскакаў на перамовы,

Ну, а там за словам слова,

Спрэчка ажно да аблок

І – прыступкі ў “варанок”36.
Во, “хапун”37 ужо пачаўся:

Вунь Нягаціна цкуюць, -

Той, вядома ж, раскрычаўся:

Ой, ратуйце! Ой, заб’юць!”



І народ па-партызанску

Падцягнуўся, загудзеў:

Не чапайце хлопца, гансы!” –



Тут Алёнушкін забздзеў

І Сірожу адпусцілі.

Н а в і н а .
Ой, ці чуеце? Схапілі –

З навіною Салаўёў, -

Толькі што мне пазванілі

І сказалі: “Кастусёў

Ні за што арыштаваны!”

Вось уладай што абрана –

Самых лепшых выбіваць!

Як жа гэта ўсё стрываць?!”
І ўзвілося хваляванне

Над схмурнелай грамадой…
Ноч адыдзе.

Будзе ранне –

І світанне неспакой,

Што пануе сёння хціва,

Памяце усім на дзіва, -

Глянь, што робіць беларус!

Дзе адвечны той прымус?..”
Змоўк Мікола ў задуменні,

Абдымаючы імгненні

Зрокам, кінутым у час…

К о л а с .
А далей, браток Панас,

Нас панесла на сустрэчу

Ажно з Коласам 38 самім!

Не, не з тым, што ў бронзе вечнай

Развінае свой кілім39, -

З Уладзімірам, чый тата40

Будаваў заўжды заўзята

Хату мрояў тэатральных,

Мог усё крытыкаваць.

Ну, а сын паўстаў харальна

Ў рэжысуры. І здымаць

Давялося шмат, цікава41.

Абавязаны ён славай

Магілёву: тут, у нас,

Фільм рабіў у першы раз42.
Марыць ён інтэлігентаў –

Гэтых вечных інсургентаў43-

Аб’яднаць вакол сябе –

Каб на заўтрашняй сяўбе

Шчыра, моцна, без прынукі

Падхапілі зерне рукі

І засеялі раллю

Нашай будучыні. Вось!
Дай кілішак я наллю –

Перасохла горла штось!

Ух!.. З чаго ты гэта гоніш?..

Т о ў с ц і к .
Во й гатэль той – “Магілёў”44;

Дубравенкаўскія гоні45

Заспявалі нам без слоў…
Не відаць чамусь нікога,-

Стой, як пень, тут і палай!..

Ай, глядзіць вунь нехта строга,-

Ой, то ж Тоўсцік Мікалай!46

Ён жа з Коласам заўсёды,

Як Купала Янка47 - з тым

Прыклад розуму і згоды

На шляху ліхім, крутым.
І з тутэйшых: у абкоме48

Ля Ляонава49 сядзеў;

Млеў пасля ў газетнай строме50 -

Вельмі ўважліва глядзеў

На Айчыну. І аднойчы –

Напярэдадні той ночы –

Мой артыкул ціскануў51 -

Пра ліхога кандыдата,

Што напорыста, заўзята

Абяцаў краіне краты.
Як жа я тады уткнуў!..
Вер не вер: усё збылося, -

Аж мурашкі па спіне!..

Вось такое, брат, двукоссе

Наляцела на мяне!..

З н а ё м с т в а .
Ну, далей. Угледзеў Тоўсцік,

Павітаўся. Вось і госці:

Колас!” – голас, нібы гром.

Я – Алесь! І астраном!”52
І адразу нейкі гоман:

Ала – ў “Кола”53 з астраномам,

Мы ж у “Вольве” рэжысёра

Паляцелі ўлева, угору –

Адшукаўся ўміг начлег.
Не ў Брылях, на жаль, ён – эх! –

Дошку б я тады прыбіў:

У гэтым доме Колас быў”.


Ад Вавілава, ля ФАКу54,

Праз заснежаны шанхай

Кіламетр, здаецца, з гакам, -

Вось і дом55. Шуміць там гай –

Магілёўцы ўжо паціху

Хвалявацца пачалі:

Дзе ж гасцей тых носіць ліха?



Ну, нарэшце ўжо дайшлі!”…
Чынна, строга, з насцярогай

Павіталі менчукоў, -

У нас, маўляў, свая дарога,

Ну, а вашых тых шляхоў

Зараз хібы ўсе пабачым,

Зразумеем – хто тут мачо56.

Калі што, дык мэкнем здачы,-

Мы такія! А то як?..
І Нягацін, і Шчарбак57,

Клімуць58, Суднік59, Булавацкі60,

І Агееў, і Васіль61

Тут прыйшлі гуляць не ў цацкі,

Бо лунае над усім

Гістарычная прастора –

Да сябе заве, угору, -

Гэта трэба зразумець…

Р э п а р т а ж .
Ой, ну дайце паглядзець! -

На святло тэлеэкрана

Насцярожыўся Шчарбак, -

Во: расейцы без падману

Круцяць мінскі наш бардак!”62
І мы ўсе пасуравелі,

Углядзеўшыся ў той жах –

Як АМАПаўцы ляцелі

І рабілі, што хацелі,

Як на скурчаных руках

Кайданы зазіхацелі…
Вось такія сёння справы,

Мой браток, - ці грэх, ці два!

Крок улева, крок управа

І – трымайся галава!..
Трэба нам на гэту ласку

Пад рукою мець заўжды

Бранірованую каску –

У тым шлеме ад бяды

Захінёмся, як бывала

У гісторыі не раз.

З - з а к р а т а ў .
Тут для нашага кагалу

Надышоў навейшы час:

Пад зіхценне перазвону –

Там такія, брат, званы –

З сенцаў выкаціўся гонар,

Паказаліся яны

Кастусёў Рыгор Андрэіч

І Рыгорыч Васількоў63.
І ўзарваліся над рэем

Прывітанні сябрукоў,

І узрушылася хата!..
Гэта ж, братка, ого-го:

Хлопцы вылезлі з-за кратаў,

Нацярпеўшыся ўсяго!..

З а т р ы м а н н е .
І адразу: “Як там? Што там?..”

І Рыгор пачаў хаду:
Хлопцы! Выйшаў я з работы,

Да тралейбуса іду.

Тут Бычко са мною, Саша64,

І Падліпскі тут Іван65;

Пра жыццё гамонім наша

І пра наш Туркменістан66.
На гадзінніку – шаснаццаць.

Раптам ззаду тупат, крык:

Ну, за вамі, блін, не ўгнацца!”

Усё, - падумаў я, - кірдык!..”67.
Павярнуўся: у цывільным

Трое хмурных дзецюкоў –

Абступілі гэтак шчыльна:

Грамадзянін Кастусёў?



Вас папросім затрымацца

Для размовы тэт-а-тэт:

Трэба ў справе разабрацца –

І ўсіх мух ад тых катлет

Аддзяліць рукою цвёрдай!”
Што патрэбна гэтым мордам?..
Запытаў: “А вы адкуля? “ –

Паказалі ўсё без слоў,

Свае “ксівы” разгарнулі –

Глянь ты: прапаршчык Хартоў68,

Шэраговец нейкі справа,

Злева – Новікаў, маёр69.
Хлопцы, хуценька да справы!

Ну, які ў вас тут сыр-бор?

Пачакайце: зараз звякну

Я Рыгорычу - туды !..
Слухай, дзядзька, мне тут вякнуць

Не даюць! Паслаць куды?

Не, - сур’ёзныя жа людзі!

Ты давай-ка падграбай –

Трэба стукнуць тут у грудзі,

Каб затросся гэты гай!..
Тыя вылупілі вочы –

А каму жа я званіў?

Хто ж, скажыце мне, ахвочы,

Каб Рыгорыч уваліў?
Пацішэлі: “Вам, шаноўны,

Трэба ў Ленінскі РАУС!”70

Я ім мякка так: “Панове!

Штой-та робіцца? Прымус?

Я – затрыманы ці хто тут?!

Не? Бывайце!” А яны:

Зараз мы АМАПа роту



Свістанём!” Ну, мне вайны

Не патрэбна – ранавата.
Каб жа ўсе жылі яны

І здарова, і багата!..
Ды, тым больш, на скрыжаванне

Шмідта й Габраўскай71 народ

Падцягнуўся і пытанні

Забухцеў. Я напярод

Падлічыў наступствы тыя:

Могуць хлопцаў і пабіць.

Ім кажу: “Пайшлі, крутыя!

А то зараз бараніць

Давядзецца. Не стрымаю –

Бо, што маю, то і маю!”


П а д с т а в а .
Ну, прыйшлі ў той РАУС цьмяны –

І пачулася крозь гам:

Тут у нас абмаляваны



Горад увесь. Скажыце нам:

І адкуль такое гора?

Хто на сценках і заборах

Пра Луку і пра муку72,

Пра Эўропу і пра жопу73

Рэгулярна стракаціць?”
Ах, ты, маць тваю іціць!

У эксперты запісалі, -

Проста нейкі Эрмітаж!

Ой, мяне бы не чапалі

І не лезлі ў мой бліндаж!..
Хлопцы, кіньце вы дурное!

Ну, які “графітчык”74 я?

Вось гідраўліка75 - святое,

Там я знаю дах..я.

Дзе якая жалязяка,

І які дзе болт уткнуць –

Гэта ведаю з адзнакай,

Тут мяне не абмінуць!”

В а с і л ь к о ў .
У гэты момант зашумела

Наваколле да асноў

І ўляцеў Рыгорыч смела –

Наш Віталя Васількоў.
І адразу: “Ну-ка, ну-ка –

Гэта што за праізвол?”

Тут яму скруцілі рукі –

Ён здзівіўся: “Вось дазвол –

Я жа праваабаронца!

Калі будзеце ламаць,

Будзе ў клетку вам аконца!

Смірна ўсім, такую маць!”
Васількоўскія паперы,

Дзе ўсяго там да халеры,

Пачыталі і вяртаць

Нават і не захацелі.
А Віталь ім: “Звар’яцелі!

Там пра гэта затрыманне

Ўжо па радыё таўкуць –

Уся “Свабода” з прыдыханнем

Задудзела й будзе дуць!
І наогул: наш Андрэіч –

Ён абкома сакратар!76

Тут жа – прапаршчык дурэе!

Ну ты, прапар, і змагар!

На каго руку паднялі?

Дзе субардынацыя?!

Тут – палкоўніцкія хвалі!

Вызывай па рацыі!”

С к а р г а .
І напраўду – хлопцы тыя,

Ачмурэлыя ў канец,

Пазванілі: “Нам тут шыюць!

Будзе зараз нам пі..дзец!

Не было такога з веку!..”
Не паспеў заціхнуць хнык,

Як ляціць Іван Тупека77 -

Падпалкоўнік, кіраўнік.
Паглядзеў на наш клапоўнік

І пачаў без лішніх слоў:

Там Алёнушкін, палкоўнік,



Й падпалкоўнік Ермакоў78

У вашай скарзе79 фігуруюць.

Трэба ехаць у УУС80,

Бо за скаргу нас мардуюць!

І нашто нам гэты флюс?”
Калі трэба – што тут зробіш?

Я жа бачу: цягнуць час.

Ды й няёмка ў той вантробе, -

Вунь як зыркаюць на нас!..
Ну, паехалі. Й адразу

Гучна з рацыі: “Адбой!

У Кастрычніцкі81 заразу –

Там хай пішуць “опер” свой!”
Так карцела крыкнуць: “Годзе!” –

Ды Віталь забараніў.

Тут і Краўчанка Валодзя

Абарону узмацніў.
Нешта чыркнуў я ў паперах –

І бягом за тыя дзверы!
Дзве гадзіны – як злізала:

Васемнаццаць на двары!

Там гісторыя паўстала –

Мы ж вось тут, чорт пабяры!..

С т р а ж .
Ды старонку у канспекце

Лёс не тую разгарнуў –

І на Пушкінскім прашпекце82

Нас ДАІшнік83 тармазнуў.
Побач “Космас”84, Пушкін85 млее,

Хлопец з палкай слупянее;

Не – не пройдзе тут бардак:

Начэку заўжды Лабяк!86
І пачаў: правы, педалі;

А ці грукае паддон?

Ну-ка, фарай паміргалі!

А ў аптэчцы ёсць гандон?

Нешта мала вунь саляркі!

А чаму памяты “Форд”87?

Колер нейкі дужа маркі!

Ду-ду-ду-ду-ду-ду… Чорт!..
Адчапіліся ад стража

Мы праз сорак аж хвілін!

Вось такая, хлопцы, лажа!

Невязуха сёння, блін!..
Ну, нічога! Тут мы – з вамі!

Справу зараз зробім мы.

Пасябруем, мо, дамамі –

Побач нашыя дамы!”
І, пачуўшы ад Рыгора

Той амаль што дэтэктыў,

Мы ў другое ўплылі мора,

Завялі другі матыў…

Р а з м о в а .
Распачаў Мікола Тоўсцік –

Пра яднанне, чыннасць, лёс;

Што мы тут – зусім не госці,
Што пытанняў сёння стос,


Што патрэбна вырашэнне

Варушэнняў грамады:

Не адчуеш тых цячэнняў –

Недалёка да бяды.
І таму Ўладзімір Колас

Сёння тут. І хоча ён,

Каб пачуўся кожны голас,

Каб пачуццяў бомкнуў звон…
І Георгіевіч з ходу

Завязаў вузельчык свой,

Каб прысутнаму народу

Перадаўся неспакой –

За спрадвечнае маўчанне

Там, дзе трэба не маўчаць;

За фальшывае гучанне,

Што паспелі мы абраць;

За самотны лёс Айчыны,

І за нашу ролю там,

Дзе шануецца Учынак,

А не чорных сварак гам.
І патрэбна разуменне,

Хто такі інтэлігент

Ці ўладар свайго імгнення,

Ці вар’ят, які ушчэнт

Разбурае мілагучнасць

Паміж небам і сабой…
Ёсць адвечнае,

Ёсць штучнасць

Выбар толькі за табой.
І нырнулі мы глыбока

Ў строму тых шаманскіх слоў.

І сваё прыжмурыў вока

Ў задуменні Кастусёў.
І пытанні ўсцяж пасеяў

Вечар той: з усіх бакоў –

Пра сваё спытаў Агееў,

І маўклівы Васількоў

Нешта трапнае агучыў;

І Шчарбак паклаў да кучы

Ўсю сваю неардынарнасць;

А Аўраменка бясхмарнасць,

Як заўжды, занатаваў…
І адказ на ўсё гучаў.
І сышліся, безумоўна,

Ўсе на тым, што трэба нам

Штосьці вывучыць нанова,

Нешта выкінуць у хлам,

І – яднацца: без яднання

Будзе вечнае змярканне,

І ніколі тое сонца

Не загляне у аконца,-

Ды й аконца тое дзе?..

П а с а д а .
Зноўку Тоўсцік грамадзе

Прапанову: “Хлопцы, трэба

Тут ячэйку88 ўсталяваць –

Каб было бясхмарным неба,

Каб магло заўжды лунаць

Меркаванне магілёўцаў –

І каб чула ваша слоўца

Наша Рада89. Ну, вы як?

Згодны? Добра! І, вядома,

Вам спатрэбіцца маяк –

Каб свяціў вось тут, ля дому,

Зрухі каардынаваў.

Я так думаю: да спраў

Далучыце вы Яцкова, -

Ён, вядома ж, баламут,

Але там, дзе трэба Слова

Ці павага да высноў –

Зробіць ён усё зэр гут90.

Вырашайце!”

Над пакоем

Цішыня спляла кілім.

Крэхнуў Клімуць: “Раз такое –

Пагадзіцца трэба з тым!

Мы жа ведаем Міколу,-

Хай працуе! Калі што –

Дапаможам, мы ж - наўкола!

Будзе добра ўсё! А то!..”
Аксакала91 падтрымалі

І мяне вось так абралі92.
Ну, а потым, як вядзецца, -

Чарка, шкварка між размоў.
Як мне гэта адгукнецца?..

К о д а .
Ты, Панас, хоць пару слоў

Мне сказаў бы у падтрымку –

Бачыш, кінула куды!

Ай, давай грамульку дрынкну

Ды пайду, а то брады

На Рудэі ўжо шапочуць, -

Вунь світанак паўстае…”
І праз міг у ноч пакрочыў,

Рассыпаючы свае

Успаміны, хваляванні…
Ну, да новага спаткання!


31 сакавіка – 13 жніўня 2005 г.
  1   2


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка