Стар М. Багун. Рэволюцыі (верш)




старонка9/17
Дата канвертавання14.02.2019
Памер3.43 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   17

Баранавых ярка падкрэсьлівае, што гэта ня сумленны, адданы прадстаў- нік Савецкай ўлады, гэга не абарон- ца працоўных. Сапраўдным абарон- цам працоўных, іх кіраўніком, які стаіць за праўду, які дапамагае пра- цоўным будаваць лепшае жыцьцё— гэта зьяўляецца партыец Мацьвейчык. Хаця гэты вобраз паказаны цьмяна, але ён адчуваецца тэй сілай, тым падмуркам, на якім будуецца новая вёска, на якім будуюцца цяперашнія колгасы і саўгасы. Гэты вобраз зьяў- ляецца нязьменным правадніком пра- цоўных у іх будаўніцтве. Гэты вобраз характарызуе нам сам Сініцкі.

Канешне,—кажа ён,—каб пра ўсё „балаўство“ маё празедаў Мацьвей- чык,—мне не паздаровілася-б... Я ду- маю.. Ён, як сабе ні кажы, чалавек парадку і добрадзейства. Чорт іх ве- дае гэтакіх партыйцаў, як ён: ня жыць перш-на-перш для сябе, а для некага... памойму адна недарэчнасьць. А ён іменна, жыве для ўсіх гэтых засмуголеных, што ня ўмеюць зьвя-

заць два словы, людзей. Па-мойму— бязглузьдзіца.

„—I канешка, каб ён ведаў, што ў маёй папцы па зямельных справах ляжыць каля дваццаці неразгледжа- ных заяў розных Вушкіных.. ён на- пэўна ашалеў-бы...“ (ст. 111-112).

Ужо гэтая характарыстыка вызна- чае нам вобраз Мацьвейчыка, як ча- лавека адданага справе працоўных, справе будаўніцтва новае вёскі.

Астатнія вобразы, якія сустрака- юцца ў аповесьці „Чужая зямля“ (а іх досыць шмат) чаго-небудзь сама- стойнага сабой не ўяўляюць. Усе яны так ці іначай зьяўляюцца ўскоснымі дапаможнікамі для выяўленьня харак- тараў асноўных, характарызуемых намі вобразаў.

Галоўныя псыхолёгічныя вобразы аповесьці — „Чўжая зямля“ наміраз- гледжаны. Іншыя, не псыхолёгічныя вобразы ўяўляюць сабой бадай ня мен- шы інтарэс, у сэнсе вьіяў^еньня агуль- най накіраванасьці і ідэі твору, але спэцыяльна я на іх застанаўляцца ня буду, а абмяжуюся кароткай іх агуль- най характарыстыкай, — на колькі яны сугучны, компануюць з вобраза- мі псыхолёгічнымі.

Композьшыя ановесьці цалкам ком» пануе характару разьвіпьця псыхолё- гічных вобразаў. Тут нельга ўзяць які-небудзь вобраз у паасобку ад іншых вобразаў і ўявіць цалкам яго клясавую сугнасьць. Кожны вобраз уяўляе сабой частку сыстэмы, у якой адчуваецца тая ці іншая соцыяльная група або кляса. Вобразы рухаюцца масай. Адчуваецца масавая сугычка вооразаў аднаго соцыяльнага пласту з вобра’амі другога, супроцьлеглага па сваёй мэтаім.чненасьці. Увесь час узьнікае супярэчнасьць паміж вобра- замі не на глебе індывідуальнага ха- рактару, а на глебе соцыяльна-кля- савага, на глебе клясазых ідэалаў.

У час бела-польскай окупацыі шы- рока дзейнічаюць вобразы кулакоў і зусім мала вобразы працбўных. Зьмя- няюцца гісторычныя абставіны, улада пераходзіць у рукі працоўных—бачым адваротнае: шырока дзейнічаюць

91


С. КУНІЦКІ

вобразы працоўных, а кульцтва неяк згаупазана толькі каля сваііго хутара. Яму няма разгону

Гэта цалкам компэнуе з агульнай накірованасьцю аповесьш,'з яе ідзяй.

Тое самае можка наглядаць і ў пэйзажных вобразах.

Калі падаецца пэйзаж вёскі часу бела-польскай окупацыі, " о ў ім (пэй- зажы) мы бачым нешта забіт?.е, ня- прыгледжанаг, гніяое, на якое і сон- ца ня сьвеціць і ніхто ўвагі не зва- рочвае. Хаты ўросшы ў зямлю, стрэ- хі параскіданы, вокны пазатыкі?;:ы анучамі. Вёска—нібы сірата якая, што ня мае каму паскардзіцца, ня мае свайго абаронцы. Тады як хутары, у якіх жывуць кулакі, шумяць вясё- ласьцю, бурляць жыцьцём. У хутарох адбываюцца балі, кахаецца бязьдзей- ная моладзь, адчуваецца іх апякун— белапольская ўлада.

Зьмяняецца політычны лад, бачым зусім адваротнае і ў пэйзажы. Да- статкова глянуць на пэйзаж той са- май вёскі, і ў ім можна ўбачыць не- шта радаснае, расквітаючае. Растуць новыя будынкі, якія ўздкмаюцца вы- сока. Праглядваюць вялікія сьзетлыя вокны. Адчуваецца як, з усьмешкай на твары, рухаецііа працоўнае сялян- ства—будуе лепшае жыцьцё.

Глянуць на хутар, там кешта за- стылае. ІДі калі ўзяць пэйзаж прыро- ды, які падаецца но- чу, у час бела- польскай окупацыі, бачьш нешта су’.; нае, замёрлйе.

Цемра ночы аж сыпле іскры. На небе ані аднае зоркі. Але цёплая ноч. Ціха на абшарах вясковьіх сядзіб, ні аднаго гуку. Там, на выгане, што здратаваны конскімі ды каровінымі капытамі, таксама ціха. Пераверну- тае чорнае куп'е-жужалка маўчыць. нібы дрэмле. I аж да раніцы дрэмле, датуль, пакуль ізноў не раскатур- хаюць яго, не перавернуць на другі бок конскія ды каровіны капыты (ст. 51.).


Як бачым, і композыцыя і пэйзаж цалкам адпавядаюць псьхо-ідэолёгіч- най накірованасьці твору, яго ідэі.

Гэтая сугучнасьць, гэтая адпавед. насьць ва ўсіх компанетах сьведчыць аб ступені мастацгсасьці твору, сьвед. чыць аб тым, што С. Баранавых асі- ліў свой творчы замысел, адлюстра. ваушы рачаіснасьць праз сыстэму во- бразаў, выявіўшы праз гэтую сыстэ- му ідэю таго соцыяльнага пласту ся- лянства, быцьцё якога вызначыла і самога пісьменьніка.

Бязумоўна ступень мастацкасьці аповесьці „Чужая зямля“ мы ня ўзды- маем вьісока таксама, як і не апус- каем яе нізка.

Сгупень мастацкасьці ўзьняць вы- сока нельга таму, што на самой апо- весьці адчуваюцца часткова нейкія нарасьці. Маюцца некаторыя кавалкі, якія, калі не мяшаюць, не зацямняюць выяўленьню асноўнай ідэі аповесьці, дык ва ўсякім разе бяз іх магчыма абыйсьціся.

Гэтую нарасьць чыта-і можа адчуць сам, калі дойдза ў аповесьці да таго месца, дзе падаецца вясельле ў вёс- цы Пячуркава. Калі Габрусь з вескі Машкі бярэ солтысавага брата Тода- ра дачку ГІаладзю і дзе польскі жаў- нэр Казюк застрэліў Ваціка, сына батрака. Гэтае месца неяк стаіць у баку ад выяўленьня асноўнай ідэі твору. Гэтае месца ўяўляе сабоіі як- бы асобны ад апозесьці малюнак.

Таксама нельга не заўважыць на самы канец аповесьці, дас аз, які падаецца ў выглядзе дзеньніка. Гэты дзеньнік дае разьвязку аповесьці. Бязумоўна, бяз гэгага дзеньніка ці бяз эпілёга аповесьць была-б без кан- ца, таму што дзеньнік падае весткі, што абрэзалі кулакоў, падае весткі аб лёсе Лёлі і Сініцкага. Але-ж самьі дзеньнік зьяўляецца некаторым пау- тарэрьнем ужо таго, што падавала- ся, ці лепш сказаць выяўлялася ў процэсе разьвіцьця ранейшых падзей. Менавіта гэтае паўтарэньне мае ме:ца ў абмалёўцы вобраза Ромус . Вобраз Ромуся. у асноўным яго ськетаадчу- ваньні, нам ужо падаецца да даска- зу аповесьці. У дасказе ж цікава для чыта^а даведацца, якія ў Рому- ся, як кулацкага сына, адносіны да

92


АПОВЕСЬЦЬ СЫМОНА БАРАНАВЫХ „ЧУЖАЯ ЗЯМЛЯ *

службы ў чырвонай арміі. Але ўжо зьяўляецца зусім непатрэбным папра- бязнае спыненьне на яго агульнай нзкі- рованасьці, як клясавай існасьці яго, што робіць ў дзеньніку С. Баранавых.

Патрэбна таксама адзначыць і на культуру мовы С. Баранавых.

Наогул мова пісьменьніка багата ; ваёй лексікай (лексікай сялянскай), адзначаецца сакавітасьцю. Праўда су- стракаюцца некаторыя словы вузкага лровінцыялізму: „караб:<алася“, . джэ- гаючы", „прывярзецца", „балбес“, „га- вэнда“, „важач", „шалыгаў" і інш. Сустракаюцца. ня зусім зразумелыя словы: „трыб“, („зьбілася з трыбу"), „чнару“, „бі корцікам“.

Таксама можна сустрэць у С. Ба- ранавых ня зусім выразныя сказы: „ня знойдзеш гадзіннага часу“, „да- ігрывай музыку“, „тлела доўгім кно- гам“ і інш.

Але на падставе азначаных неда- хопаў нельга сказаць, што апозесьць „Чужая зямля“ не мастацкая.

Ужо тое, што аповесьць „Чужая зямля“ ў аскоўным, па сваёй форме адлюстраваньня, адпавядае гісторыч- най рачаіснасьці, адпасядае самому зь1«есту і ідэі аповесьці, ідэі пэўна- га соцыяльнага пласту сялянства, на пэўнай ступені гісторычнага разьвіць- ця, кажа, што аповесьць заслугоўвае ўвагі з мастацкага боку.

Якую-ж асноўную ідэю праводзіць аўтар праз сваю аповесьць „Чужая зямля“, і з якой яркасьцю гэіа ідэя выяўляецца для ўспрыняцьця чытачу?

На наш погляд, асноўная ідэя, якую аўтар паклаў у аснову сваёй аповесьці і якую ў пэўнай меры праз дынаміку вобразаў выявіў—, гэта ідэя ўзаемаадносін дзьвюх супроцьлеглых па сваёй канчатковай мэце кляс: з аднаго боку кляса куляцтва і, з другога боку працоўнае сялянства. Баранавых на працягу ўсяе аповесьці падкрэсь- лівае характэрныя рысы кулака; яго эксплёататарска-буржуазныя тэндэн- цыі, яго прагнасьць да нажывы, яго нацыяналізм, індывідуалізм, тэндэн- цыя паказаць сябе, вылучыць сябе

чым-небудзь з грамадзтва. На пра- цягу ўсяе аповесьці гэтыя характэр- ныя рысы Баранавых падкрэсьлівае ўсім узмахам пяра. Ён адносіцца да гэтых рыс ад’доўна, з агідай. Ён цал- кам стаіць на баку працоўных, якія раней адчулі на сабе ўсе гэтыя ку- лацкія тэндэнцыі, якія пры цару і бе- лапольскай окупацыі Беларусі зьяў- ляліся ўгнаеньнем глебы для буржу- азна-кулацкай кветкі, пах якой быў прыемным і царскаму і пасьля бела- польскаму ўраду. Ён цалкам стаіць на баку тых, якія з энэргіяй пера- будоўвалі фэўдальную вёску, якія раз- бураюць глебу буржуазна-кулацкага квятніка і якія цяпер узорваюць гле- бу вялікіх колгасаў і саўгасаў і са- дзяць чырвоныя кветкі, пах якіхпры- емны для ўсяго працоўнага народу і пах якіх канчаткова атручвае Трам- біцкіх, Клямкавых, Ліпскіх, як кля- савую існасьць.

Мы бачым, як увесь гэты кулацкі пэрсонаж аповесьці: і Клямка, і Трам- біцкі, і Ліпскі, і Ромусь, і Лёля, сваёй клясавай сутнасьці не мяняюць. Аб- ставіны савецкай ўлады на іх ня дзейнічаюць. Яны ўвесь час хаваюць у саве затоеную злосьць і чакаюць вьшадку зноў схапіць за шыю пра- цоўных.

Яны чакаюць сваіх збавіцеляў. Ула- да працоўных іх ня грэе.

„—Тыдзень, вашэці, месяц, год, —• кажа Клямка да Трамбіцкага, — год, будзем чакаць, а ня будзем рабіць вясельля. Датуль будзем чакаць, па- куль апошні іхні лысы чорт ня вы- едзе з мястэчка. Так, так, проша пана.


Нават паўтара гады будзем ча- каць, — кажа Трамбіцкі. — Канешна, гэтага ніколі ня будзе. За паўтара гады: — уга! Як векавечны камень уросшы ў зямлю, і яго ня скранеш з месца—гэтак нашыя за паўтара гады ўрастуць у Маскве.

Тое-ж самае мы бачым, калі Рому- ся забіраюць у чырвоную армію.

Трамбіцкі увесь час яго навучае каб ён ня служыў бальшавікам, каб

93


С. КУНІЦК!

ён, як толькі чуць што будзе чуваць, што набліжаюцца палякі, уцякаў да хаты.

— „Абы толькі чуць што, дзеткі, казаў Трамбіцкі,—ну, рухі вайсковыя і ўсё такое—дамоў адразу. Адразу ідзі дамоў. Ідзі, каб мала хто бачыў цябе. Бо нашы... нашы, ягамосьць, незаводня тут будуць. Тады згніеш там, прападзеш у гэтых недавяркаў“. (ст. 83).


Мы бачым, што ў кулака адна на- дзея на зварот „нашых“.

Яшчэ досыць яскрава сьцьвярджае думку пісьменьнік Баранавых, што кулак ніяк ня можа пайсьці за пра- цоўнымі—гэта вобраз Лёлі.

Здавалася-б Лёля, як маладая асо- ба, магла-б успрыняць уплыў новай грамадзкасьці, паддацца яе ідэям. Але гэта ня так. Лёліны думкі, погля- ды сходзяцца з поглядамі бацькі, з поглядамі Трамбіцкага. Яна таксама тоіць агіду да бальшавікоў, таксама ня можа зьліцца з новым.

Калі ўперад мы яе бачылі вясёлай, бесклапотлівай паненкай, якая мары- ла пра каханьне, замужнасьць, дык цяпер, у абставінах улады працоўных, гэтая бесклапатлівая паненка абуд- жана сваімі клясавымі інтэрэсамі, нянавісьцю да бальшавікоў. Яна так- сама лічыць вялікай памылкай, што Ромусь пайшоў у чырвоную армію.

Лёля часта ляжала дома, ужо ў пасьцелі, з думкамі невінаватага дзі- цяці:

Дрэнна Ромусь робіць. Яму казаў бацька,—ня слухае: прападзе. Пры- дуць палякі—ня вернецца. Позна та- ды будзе. Да бальшавікоў могуць прылічыць (ст. 91).

Нават Ромусь, якого мабілізавалі ў чырвоную армію, і той ніяк ня мо- жа зьліцца з колектывам апошняй. Ён ня можа абараняць тых ідэй, якія абараняе чырвоная армія. Яго кляса- вая прырода ня можа распусьціцца нават у такім колектыве, як чырво- ная армія. Ён увесь час шукае тэй шчыліны, праз якую-б можна было-б уцячы. Урэшце гэту шчылінку ён зна- ходзіць і ўцякае. Ідучы па дарозе

дамоў, ён марыць: „Мне здавалася во-во нагоняць палякі, захопяць па’ лякі, адбяруць мяне... добрыя мае палякі“ (ст. 142).

Ідэю, што кулак да канца вораг працоўных, Баранавых яскрава і праў. дзіва, такім чынам, даводзіць да канца.

Яскравым відаць і тое. што толькі працоўныя самі, пад кіраўніцтвам сва- ёй партыі, пад кіраўніцтвам Мацьвей- чыкаў, могуць будаваць сваё лепшае жыцьцё. На баку апошняга знахо- дзіцца і ўвесь аўтор аповесьці. Але ня гледзячы на ўсю шчырасьць С. Ба- ранавых, пры выяўленьні соцыяльнай супярэчнасьці, мы яго аднясём да пла- сту серадняка, серадняка, ідучагаўсь- лед за беднатой.

У гэты соцыяльны пласт мы адно- сім С. Баранавых на падставе раз- глядаемай аповесьці, на падставе ана- лізу сыстэмы яго вобразаў.

Ужо той факт узаемаадносін пра- цоўнага сялянства, ябатрака“ Лука- ша Вушкіна да кулацтва, як да су- процьлеглай па сваёй клясавай сут- насьці соцыяльнай групы, наш погляд сьцьвярджае.

1 „батрак“ Вушкін і сялянства (пра- цоўкае) у цэлым да кулацтва адно- сяцца з нейкай мяккасьцю, уласьці- вай менавіта серадняку, але не бед- няку і ні ў якім разе батраку.

Баранавых гэтыя ўзаемаадносіны не паказаў у данай аповесьці ў аб- востраных клясавых супярэчнасьцях, у гарачым клясавым запале, а ў ней- кім загульваньні працоўнага сялян- ства з кулаком у суседзтва, хоць гэ- тае загульваньне, поўнае сарказму, які балюча б‘е па кулацкай псыхо- лёгіі і які паказвае бязумоўную су- пярэчнасьць паміж кулацтвам і пра- цоўным сялянствам.

Паказаць у абвостранай клясавай барацьбе, паказаць адбіваемы ў апо- весьці гісторычны момант у гарачым клясавым запале з боку працоўнага сялянства і асабліва з боку батрацт- ва Баранавых ня мог у сілу таго, што той соцыяльны пласт серадняцтва, прадстаўніком якога зьяўляецца Ба- ранавых, гэтай клясавай вастраты,


АПОВЕСЬЦЬ СЫМОНА БАРАНАВЫХ „ЧУЖАЯ ЗЯМЛЯ“

гэтага гарачага запалу ня мог так адчуць, як адчуваў бядняк і асабліва батрак у гэты гісторычны момант.

Гэтае наша аднясеньне С. Барана- вьіх да пласту серадняцтва, да таго пласту серадняцтва, якое ідзе за бед- яатой, за сьцягам комуністычнай пар- тыі, яшчэ сьцьвярджаецца і тым, як у аповесьці паказваецца час бела- польскай окупацыі Беларусі.

Мы ведаем, што гэты момант так- сама характэрны абвостранымі кля- савымі адносінамі з боку працоўнага сялянства і асабліва бядняцтва і ба- трацтва (ня кажучы ўжо аб пролета- рыяце, паколькі даных вобразаў у аповесьці няма) да панска-польскага ўладства.

Мы ведаем, што ў часы бела-поль- скай окупацыі Беларусі белапольская ўлада цалкам стаяла на абароне эксплёатуючай клясы.

Для заможнікаў, капіталістых, ку- лакоў былі створаны ўсе ўмовы для іх далейшага росту пр&з эксплёата- цыю працоўных мас.

Працоўнае сялянства, было цалкам супроць такой ўлады. Працоўнае ся- лянства з энэргіяй ішло на дапамогу пролетарыяту змагацца супроць оку- пантаў-паноў і іх парадкаў.

Працоўнае сялянства ўжо ўбачыў- шы проблеск Кастрычніка, убачыўшы

Савецкую ўладу, як ўладу працоўных ных, бязумоўна не магло востра не супярэчыць зноў той-жа панска-капі- талістычнай ўладзе, пад якой прахо- дзіла ўсё жыцьце селяніна, сэнс якога ён ужо зразумеў.

Мы ведаем, што ў гэты час унутры ўлады акупантаў адбываецца вострая барацьба пролетарыяту і працоўнага сялянства за зварот улады саветаў.

Тысячы пролетарыяў, тысячы бела- рускага сялянства ідуць у лясы, скла- даюць узброеныя партызанскія атра- ды і адтуль б‘юць па ўладзе акупан- таў, па ўладзе зямляўласьнікаў-капі- талістых.

Вось гэты характэрны момант так- сама належным чынам не адзначаны ў аповесьці. У аповесьці гэты момант паказаны без асаблівых клясавых су- пярэчнасьцяй, якія (абвостраныя су- пярэчнасьці) на справе, у рачаіснась- ці мелі месца.

Гэтага С. Баранавых у сваёй апо- весьці дакладна не паказаў.

Наогул аповесьць „Чужая зямля" заслугоўвае ўвагі, як па каштоўнась- ці тэй ідэі, якую яна выяўляе, так і з боку мастацкага.

Працоўнага чытача яна будзе за- пальваць клясавай нянавісьцю да ку- лацкіх ідэй, будзе запальваць твор- чым энтузыязмам убарацьбе за на- шае будаўніцтва.

95


т



Ал. Кучар

П

іра адну рэакцымную аповесьць

(Кузьма Чорны—„Лявон Бушмар")

Чалавеку цяжка перарабіцца адразу. Можна думаць і і ава-
рыць іначай, а сам чалавек доўга будзе ранейшым. Так.
як ляцяць кожны год, абы толькі заіуіакрэе веснавы сьнег.
гусі над Бушмаравай сялібай, так, я* адлятаюць яны над гэ-
тымі-ж ля:амн назад, абы толькі пацямнее ад старасьці на
іржышчы белае павуціньце, гэтак сваімі дарогамі будзе ха-
дзіць чалавек, пакуль увесь узыдзе на дарогі іншыя.


(„Лявон Бушмар", сгпар. 48).

I. 1 ская літаратура змагаецца за паказ

жывога ч ала века, клясавага

ч а л а в е к а.

3 надворнага боку і з першага по-
гляду апошняя аповесыдь Кузьмы
Чорнага „Лявон Бушмар“ куды ў
большай ступені, ніж іншыя яго творы,
ня толькі ня супярэчыць асноўным
за
дачам, пастаўленым перад рэволю-
цыйным пісьменьнікам для адбіцьця
рачаіснасьці рэконструкцыйнага пэ-
рыоду, а, наадварот, адпавядае гэтым
задачам, стаіць у поўнаіі адпаведна-
сьці з гэтьімі задачамі. Калі ўраней-
шых творах Кузьмы Чорнага, як ро-
ман „Зямля", зборкік апавяданьняу
„Верасьнёвыя ночы", бракавала ў ад-
біцьці пасызякастрычнікааае вёскі,
соцыяльнай гастрыні, поўнага адбіць-
ця клясавых узаемаадносін, клясавага
змаганьня, дык у гэтай апошняй апо
весьці здавалася-б усё добра.


Туг вам і колектывізацыя на вёсцьі,
і абрэзка зямлі кулака, і экслёатацыя
кулаком Бушмарам батракоў і, на-
рэшце, адчынены наступ кулака на
колгас. 3 дапамогаіЧ падкулачнікау
Бушмар падпальвае колгас.


А людзі ў Кузьмы Чорнага яшчэ
якія „жывыя", ні жаднай адзнакі
штампу, шаблённасьці...


ПРА АДНУ РЭАКЦЫЙНУЮ АПОВЕСЬЦЬ

Пролетарская літаратура ў сучасны, рэконструкцыйны пэрыодпаставіла пе- рад сабой вялікую задачу аўладаньня творчым мэтодам дыялектычнага ма- тэрыялізму-—як адзіным мэтодам па- знаньня рачаіснасьці і актыўнай цера- робкі яе.

Пролетарская літаратура паставіла перад сабой задачу паказу рачаісна- сьці ва ўсёй яе паўнапе, ва ўсіх яе супярэчнасьцях, перамагакьні гэтых супярэчнасьцяй і станаўленьні новае якасьці, паставіла перад сабой за- дачу найбольш поўна і праўдзіва ад- біць клясавыя баі, якія адбываюцца ў Савецкім Саюзе пры рашучай схват- цы за пергмогу соцыялізму, і самой быць дзейным і актыўным фактарам у гэтых баёх.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   17


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка