Уладзімір караткевіч: я люблю цябе




Дата канвертавання09.02.2017
Памер69.58 Kb.
Уладзімір КАРАТКЕВІЧ: Я ЛЮБЛЮ ЦЯБЕ

Я кажу гэтыя словы Жанчыне, якую патаемна і бязмерна люблю ўсё сваё жыццё.

Яна вартая любові кожнага, бо яна велічная і гожая, як неба, чыстая, як крынічны струмень, добрая, як сонца і хлеб, жывая і вечная, як мора.

Мы, мужчыны, стрыманы народ. Мы пачынаем крычаць пра сваю любоў толькі тады, калі яна вось-вось задушыць нас, калі мы адчуваем, што гінем ад яе, што не можам больш.

Слухай мяне, улюбёная.

Слухай, маці-зямля.

Зямля маіх нябёс, маёй каханай,

Маіх сяброў, маёй спявучай мовы.

Я раблю зараз забароненую законамі прыстойнасці справу: цытую самога сябе. Гэта ўрывак з маналога Кастуся Каліноўскага, урывак з п'есы, якую я нядаўна напісаў. Ведаю, што цытаваць самога сябе неэтычна, і, аднак, свядома іду на гэта. Апраўдвае гэтую маю выхадку толькі тое, што ніколі ніводны глядач гэтага маналогу не пачуе: словы Кастуся заглушае пошчак барабанаў — апошняе, што герою давялося чуць.

...І ў гэты час

Хачу табе аддаць сябе самога,

Каб ведала, як я цябе люблю.

Аддам азёрам —

вочы, чуб — ільнам,

Смех — ручаінам, песні —

цёмным пушчам...

А душу — кожнаму

з братоў сапраўдных,

Каб кожны меў хоць трохі ад мяне.

Гэтага маналогу ніхто не пачуе. Ён так і застанецца толькі на паперы. Гэтым ён выгадна адрозніваецца ад тысяч іншых маналогаў. Падумайце толькі, ён нікога ў тэатры не прымусіць ні расчаравацца, ні засумаваць. Даволі, каб мяне апраўдаў нават самы строгі суд.

І таму даруйце мне.

І ты таксама даруй мне і дазволь прынікнуць да тваіх ног, улюбёная мая. Я ведаю, ты ад гэтага не станеш больш багатай, цябе любяць усе, але гэта патрэбна мне ў нялёгкі для мяне час.

Таму што я люблю цябе.

Дзіўна, я не памятаю, як я ўпершыню зразумеў, што я люблю. Магчыма, таму, што першы ўдар майго сэрца ўжо быў сведчаннем адданасці. А магчыма, таму, што не з мяне ўсё пачалося, бо прадзед мой і прашчур — гэта таксама я, і гэты я любіў цябе задоўга да сябе самога.

А можа, гэта пачалося тады, калі я ўпершыню, як заварожаны, сачыў за скокамі сонечных плям у лопухавых нетрах або ўначы, праз глыбокі сон, чуў, як па даху барабаняць, бубняць і ракочуць цяжкія яблыкі, скочваючыся з галін у траву.

Цяжкія, як гіры, васкова-зялёныя яблыкі.

Я люблю цябе, зямля мая.

Ты пралягла хвалістымі абшарамі ад Дняпра да Буга, і па дарогах тваіх ступалі ногі майго продка, узутыя ў скураныя поршні, як ступаюць цяпер мае.

Ты — гэта сэрца маё, мой першы ўздых і апошні выдых, і ўсё жыццё паміж імі, і рука маці, і вусны каханай, да якіх прынікаеш, як да жарала крыніцы ў спякотны дзень.

Ты — шыпшына, што вырадзілася з руж на сядзібах спаленых хат. Ты — вясёлка над хатай, дзе нараджаецца чалавек. Ты — непакорлівы чартапалох на магіле волата.

Ты — песня. Ты — праўда.

Кроў твайго народа ў маіх жылах. А гэта азначае, што ў душы маёй твая памяркоўнасць да людзей усіх вер і ўсіх рас, калі яны прыходзяць са жменяй каласоў, а не з мячом.

Калі я з табою — мне больш нічога не трэба. Калі я далёка — сэрца маё, як напоўнены ветразь, што цягне карабель да родных берагоў.

Я твой да канца.

Бясконцыя чароды людзей — ад Адама — праходзяць перада мной, усміхаюцца і пагражаюць мне. І я павінен цягнуць цяжар іхняй любові і нянавісці, подзвігаў і памылак.

Ад гэтага не ўцячэш. Іхняя кроў плыве ў маіх жылах, густая, яркая, напоеная лютасцю і дабрынёй, злосцю і пяшчотай.

І няспынны ток гэтай крыві — як няспынны ток вод майго Дняпра, маёй вялікай ракі.

Ён віраваў у тое, мінулае, лета, ён ніяк не хацеў увайсці ў трубу, Дняпро. На нязлічаныя вёрсты былі залітыя паплавы, і калі мы ішлі па іх з таптухай — вада была нам вышэй калена, а кветкі — па самыя грудзі. Мора кветак і мора вады.

А потым я і сябра, чужы па народзе і родны па духу чалавек, прыплылі на чаўне да падножжа старажытнага гарадзішча і ўзышлі на яго і ўбачылі за сабою мора кветак, а перад сабою — на дванаццаць вёрст — мора вады, зелянеючае астравамі, звінячае птушыным крыкам. І сябра ціха сказаў:

— Я цяпер разумею, дзе чалавек упершыню зразумеў, што можа лётаць.

Дажджы вымылі з зямлі на гарадзішчы наканечнікі стрэл, і мы збіралі іх. А потым я знайшоў паўкруглы наздраваты камяк шлаку са споду домніцы: тое, што засталося ад выплаўленага ў ёй металу. Металу, з якога продак зрабіў меч, каб сустракаць ім ворага, або нарог для сахі, каб араць сваё поле.

Хто ведае, што ён з яго зрабіў? Я нічога не ведаю аб ім.

Я блытаю яго з яго продкамі і нашчадкамі, як мае нашчадкі будуць блытаць мяне з ім. Таму што пройдуць такія вялікія тысячы год, што ўсім будзе ўсё адно. І мой курган зблытаюць з іхнімі. І справу маю зблытаюць з іхняй справай. Ці здолеюць людзі адрозніць "стралу" ад "стрэльбы" ў век, калі забудзецца самое слова "зброя"?

І ўсё ж я з ім, даўнім майстрам, і з імі, нашчадкамі, таму што я ёсць кропля цэлага мора, вечнага мора, імя якому — народ.

І ніводная кропля не выпарыцца бясследна, не зліўшыся ў вяках са сваім морам. А мора не знікне бясследна з твару зямнога.

Праўду кажу я вам.

Я вечны, бо я імгненне вечнасці — як ты, як ён, як усе мы.

Мы вечныя яшчэ і таму, што ў нас сонечныя вочы, што бязмерная наша дабрыня, а душы нашыя — як вясёлкі ў вышыні і як зоры.

Мы вечныя, таму што мы — зямля.

Я люблю цябе, зямля.

Я толькі слабы чалавек, які памыляецца і не заўсёды ідзе прамым шляхам. Я мог забываць цябе, але я кожны раз вяртаўся да цябе. А потым ужо не мог пакінуць і, хаця б на імгненне, забыць.

З таго часу, як зразумеў, што толькі табе я абавязаны ісцінай.

Яна простая, тая ісціна, простая, як ты сама: не імкнуцца быць халопам і не жадаць халопаў, вечна ваяваць за шчасце людзей і любоў паміж імі, служыць зямлі і людзям, любіць іх, бо яны — усе яны — тое самае, што я.

Быць чалавекам на гэтай зямлі: верным каханню і сябрам, літасцівым да жывёл, кветак, дрэў.

Ведаць, што ў цябе тваіх толькі чатыры рэчы: душа (а гэта тое самае, што талент), жыццё, сэрца і гонар.

І душа твая належыць богу праўды, жыццё — народу, сэрца — каханай, а гонар — нікому на свеце, акрамя цябе самога.

Я люблю цябе, бо я належу табе, а ты належыш мне.

Тут, недзе побач, пакуль яшчэ невядомая мне, але ўжо каханая, ходзіць дзяўчына, якая стане маёй жонкай, тут будуць жыць мае дзеці і дзеці маіх дзяцей. І яны будуць любіць гэтыя берагі, піць ваду гэтых рэк і абмываць ёю сваіх нованароджаных.

Гэта іхняе. Гэта будзе іхнім заўсёды.

Давеку.


І за гэта я прысягаю служыць табе ўсё жыццё так верна і моцна, як толькі можа служыць сын, мужчына, чалавек.

Калі б мне прапанавалі золата ўсяго Эльдарада, прыгажэйшых красунь усёй зямлі, бяссмерце, палацы Альгамбры і талент трох Шэкспіраў за адну прыгаршчу тваёй глеістай або пясчанай зямлі — я засмяяўся б. Таму што, згадзіўшыся на гэта, я заслужыў бы тваю пагарду.

Нашто мне золата, калі з табою я багацейшы за ўсіх, а без цябе — жабрак, калі ты кожную восень кідаеш мне пад ногі ўсё золата тваіх гаёў.

Нашто мне красуні, калі недзе тут ходзіць адна са сціплай сваёй усмешкай, лепшая дзяўчына зямлі, якая гаворыць на адной са мною мове і любіць тое, што я, і якую я прымушу пакахаць мяне, таму што ніхто не будзе да яе больш пяшчотны і больш верны.

Нашто мне бяссмерце, калі я бессмяротны ў табе і з табой. Нашто мне яно, калі я ведаю, што не магу памерці, а як усё ж памру, дык гэта здарыцца ад захаплення перад тваёй прыгажосцю, ад захаплення, якое поўніць сэрца і можа разарваць яго.

Нашто мне замкі, калі кожная беларуская хата — мой прытулак і мой дом, дзе мяне палюбяць, дзе мяне абароняць, дзе мяне зразумеюць.

Нашто мне чужы талент, калі ты дала мне свой, за які я ўдзячны табе і якім я толькі і хачу славіць цябе.

Нашто мне ўсё гэта, калі адна твая пядзя, калі адна пясчынка з тваіх ніў даражэй за ўсё. Калі ты дала мне шчасце нарадзіцца з тваіх нетраў, калі ты даеш мне шчасце жыць на табе, калі ты дасі мне апошняе шчасце: стаць калі-небудзь табою.

Духам сваім, водгукам песні, целам сваім.

Не можа памерці той, хто належыць табе.

Я не веру ў гэта. Але калі гэта ўсё ж прыйдзе і смерць будзе стаяць нада мной, як стаяў у казцы д'ябал над ператвораным у камень чалавекам. Калі гэты д'ябал будзе прыслухоўвацца да ўдараў сэрца ў глыбіні каменя і тупаць нагамі і ў ярасці крычаць: "стукае — стукае — стукае!" — ты помні толькі адно.

Кожны ўдар — гэта сцверджанне маёй любові.

Чуеш — яно стукае?! Чуеш?! Чуеш?! Яно замірае, але стукае.

— Я люблю цябе!

— Я люблю!

— Люблю!

ШЧЫМЛІВАЕ ПРЫЗНАННЕ Ў ЛЮБОВІ
У дні святкавання 80-гадовага юбілею Уладзіміра Караткевіча прапануем увазе чытачоў "Звязды" не апублікаванае да сёння эсэ "Я люблю цябе", рукапіс якога захоўваецца ў аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ф. 11, воп. 2, адз. зах. 332). Твор, відаць, напісаны ў 1963 або ў 1964 годзе, што пацвярджаецца ўскоснымі сведчаннямі. Па-першае, у тэксце прыгадваецца п'еса "Кастусь Каліноўскі", а яе першы варыянт датуецца 1963 годам. Па-другое, пісьменнік гаворыць пра "нялёгкі для мяне час" — магчыма, той, калі напрыканцы таго ж года быў рассыпаны набор кнігі "Леаніды не вернуцца да Зямлі", у якую павінны былі ўвайсці аднайменны раман і аповесць "Дзікае паляванне караля Стаха" (кніжнае выданне аповесці з'явілася праз 10 гадоў, а рамана пад іншай назвай "Нельга забыць" — праз 20).

"Я люблю цябе" — сапраўдны гімн роднай зямлі, узвышанае слова пісьменніка-патрыёта, звернутае да Беларусі. У айчыннай літаратуры няма, бадай, такога яскравага, трапяткога і шчырага твора, знаёмства з якім пакідае ўражанне светлай радасці і кранальнай тугі, пацвярджае неабмежаваныя магчымасці публіцыстычнага слова ўплываць на чытача, запрашаць яго да сумоўя і пераконваць у слушнасці аўтарскага светабачання. А слова, прапушчанае праз Караткевічава сэрца, "распятае за ўсе мільярды двухногіх", мае найвышэйшае напружанне і, як маланка, працінае і сэрца чытача, пакідаючы незабыўны след.



У творы адсутнічае найменне Радзімы, толькі аднойчы сказана пра "беларускую хату" і суадносяцца з Беларуссю Кастусь Каліноўскі ды Дняпро з Бугам. Такая пабудова эсэ дазваляе кожнаму прадстаўніку чалавечай супольнасці бачыць за прадметам любові сваю краіну, захапляцца ёю да самазабыцця. Але Караткевіч услаўляе найперш Беларусь — "Зямлю пад белымі крыламі". "Любіце гэтую сваю святую зямлю аддана і да канца. Іншай вам не дадзена, дый непатрэбна", — у гэтых пазнейшых словах пісьменніка канцэптуальна выяўлена галоўная інтэнцыя яго слугавання ў імя Бацькаўшчыны.
Пятро ЖАЎНЯРОВІЧ, кандыдат філалагічных навук


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка