Юры Туронак Беларуская кніга пад нямецкім кантролем




старонка3/7
Дата канвертавання02.01.2017
Памер1.35 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

Генеральная акруга Літва

Вялікае значэнне Вільні як нацыянальнага цэнтра Заходняй Беларусі пачало слабець ужо ў 30–х гадах, калі польскія ўлады паступова спынялі дзейнасць беларускіх грамадскіх і культурных арганізацый і выганялі з роднага краю іх актыўных удзельнікаў. Значэнне Вільні яшчэ больш паслабела пасля далучэння восеню 1939 г. заходнебеларускіх абшараў да Савецкай Беларусі і тэрытарыяльнага размежавання БССР і Літвы. Беларуская грамада ў Вільні раптоўна апынулася ў становішчы ледзь не замежнай эмігранцкай групоўкі з абмежаванымі сувязямі з насельніцтвам заходніх абласцей БССР. Да таго, гэтая групоўка пачала прыкметна змяншацца — адны перасяляліся ў Беларусь, іншых савецкія ўлады арыштоўвалі і вывозілі, урэшце некалькі дзесяткаў дзеячаў напярэдадні акупацыі Літвы Чырвонай Арміяй у другой палове чэрвеня 1940 г. выехала з Вільні на абшар нямецкай акупацыі.

Падчас нямецкай акупацыі ў Вільні існаваў адноўлены Беларускі нацыянальны камітэт, працавала беларуская гімназія і настаўніцкая семінарыя, з сакавіка 1942 г. выдаваўся штотыднёвы «Беларускі Голас». Аднак наўрад ці гэтыя мерапрыемствы былі задуманыя як спроба актывізацыі беларускага руху на абшары Літвы. Паводле Язэпа Малецкага, старшыні БНК у 1941—1942 гг., галоўным заданнем камітэта была падборка кадраў для працы ў Беларусі, куды накіравалі некалькі сот чалавек36. З ліку шматлікіх да вайны ўдзельнікаў кнігавыдавецкага руху ў Вільні засталіся нямногія — ксёндз Адам Станкевіч, Станіслаў Грынкевіч, Францішак Аляхновіч і некалькі іншых.

У такіх варунках за тры гады нямецкай акупацыі ў Вільні выйшлі толькі тры беларускія кніжкі, з якіх дзве — Патрэбнейшыя выняткі з Рытуалу і вучнёўскі малітаўнік Вучыся і маліся апрацаваў і выдаў у 1943 і 1944 г. ксёндз Адам Станкевіч. Паводле «Беларускай Газэты» (29.03.1944 г.), да выпуску малітаўніка прычыніліся віленскія беларусы–каталікі, відаць, шляхам аказання грашовай падтрымкі.

Трэцяя кніга — 25–лецьце Беларускае Гімназіі ў Вільні 1919—1944 выйшла стараннем кіраўніцтва гімназіі, юбілей якой святкаваўся ў красавіку 1944 г. У кнізе змяшчаліся друкаваныя кірыліцай і лацінкай тэксты гадунцоў гімназіі ды іншых дзеячаў.

Генеральная акруга Латвія

Больш стабільным чым у Літве было становішча беларускай меншасці ў Латвіі. Праўда, і там культурна–асветная дзейнасць беларускіх арганізацый ужо ў 30–я гады абмяжоўвалася латышскім урадам, а ў 1940/41 г. была цалкам спынена савецкімі ўладамі, аднак гэтыя падзеі не выклікалі такой значнай міграцыі беларускай інтэлігенцыі, як у Вільні. У выніку, ва ўмовах нямецкай акупацыі няцяжка было аднавіць ранейшыя арганізацыйныя структуры.

Важную ролю ў грамадскім жыцці латвійскіх беларусаў адыграў Канстанцін Езавітаў. У жніўні 1941 г. ён узначаліў Беларускі нацыянальны камітэт у Рызе, які кіраваў працай мясцовых камітэтаў ва Ўсходняй Латвіі, галоўным чынам па аднаўленні школ і гурткоў мастацкай самадзейнасці.

Значную ролю адыграў К. Езавітаў і ў аднаўленні кнігавыдавецкай дзейнасці ў Латвіі. Поспех у гэтай справе залежаў не толькі ад дазволу акупацыйных уладаў, але таксама, і то не ў меншай меры, ад наяўнасці сродкаў, пра якія мусіў рупіцца сам выдавец.

..\temp\naj&jez.jpg

Я. Найдзюк і К. Езавітаў.
Рыга, 17 лютага 1942 г.


Са збору Лены Глагоўскай.*

  • На адвароце здымка дэдыкацыя: «Паважанаму грамадз. Найдзюку на добры ўспамін аб Рызе. К. Езавітаў. 17 лютага 1942 г.»

З такой мэтай узнікла ідэя стварэння грамадскага выдавецкага фонду, якая ажыццяўлялася арганізаваным парадкам сярод настаўнікаў. Як паведамляла «Раніца» (26.07.1942 г.), першыя пачалі збіраць грошы на выданне падручнікаў і іншых кніг настаўнікі Дзвіншчыны, з якіх кожны прызначыў на выдавецкі фонд адну месячную зарплату. Гэтая акцыя працягвалася і ў наступным годзе, а сабраныя грошы перадаваліся ў распараджэнне К. Езавітава.

Незалежна ад настаўніцкіх складчын, якія, вядома, не маглі забяспечыць выдавецкіх патрэбаў, К. Езавітаў, напэўна, спадзяваўся і на іншыя грашовыя паступленні і на базе сваіх аптымістычных разлікаў развіваў амбітныя планы. Акрамя школьных падручнікаў ён імкнуўся выдаваць кнігі для дзяцей, музычную і навуковую літаратуру, слоўнікі. Працаваў сам і заахвочваў да супрацоўніцтва іншых аўтараў, мастакоў, кампазітараў, наладзіў кантакты з менскімі выдаўцамі Янкам Станкевічам і Язэпам Найдзюком, які ў лютым 1942 г. адведаў яго ў Рызе.

Летам 1942 г. К. Езавітаў сумесна з П. Бруноўскім і П. Масальскім закончылі апрацоўку беларуска–нямецкага слоўніка, які планавалі выдаць у нямецкім выдавецтве ў Рызе37. У канцы жніўня Я. Станкевіч даслаў яму рукапісы апрацаваных Зоф’яй Дабрынскай падручнікаў — лемантара, чытанкі Наша кляса і выдадзеную ў Празе яе Арытмэтыку з прапановай перавыдання ў Рызе38. На заклік Езавітава адгукнуліся Аляксей Туранкоў і іншыя менскія кампазітары, а таксама дырэктар гімназіі ў Зілупэ на Люцыншчыне Сяргей Сахараў, які падрыхтаваў да друку зборнік народных твораў. У выдавецкую дзейнасць уключылася і рыжская мастачка родам з Чарнігаўшчыны Аляксандра Бяльцова, якая рыхтавала малюнкі да праектаваных кніжак для дзяцей.

Супрацоўнікаў і матэрыялаў прыбывала, але фінансавыя магчымасці відавочна не адпавядалі аптымістычным спадзяванням К. Езавітава. Таму, кіруючыся камерцыйным разлікам, ён пачаў з музычнай літаратуры, якая ўяўлялася больш прыбытковай, чым школьныя падручнікі.

Пры значным попыце на музычныя творы ў Латвіі і Беларусі планаваныя паступленні з іх продажу павінны былі хутка палепшыць фінансавае становішча выдаўца і паспрыяць рэалізацыі яго праграмы.

На працягу сямі месяцаў — ад лістапада 1942 да траўня 1943 г. — К. Езавітаў выдаў у Рызе 10 паасобных беларускіх народных песень і рамансаў з нотамі ў гарманізацыі кампазітараў: М. Зінчука Палыночак, Т. Самохінай Непагодны вечар, А. Спаскага Астры, А. Туранкова Маладыя гады, Лета, Скрыпка, Вечар, Лявоніха, Слуцкія ткачыхі і У садочку цвітучым, а таксама два зборнікі: М. Мікалаевіча 3 беларускія народныя песьні і А. Туранкова 7 беларускіх рамансаў. Усе творы былі выпушчаныя накладам ад 1000 да 2000 асобнікаў і атрымалі высокую ацэнку рэцэнзентаў А. Карповіча («Новы Шлях», 1943, №18) і М. Шчаглова («Беларуская Газэта», 8.09.1943 г.).

Аднак музычная літаратура не дала спадзяванага прыбытку, у сувязі з чым К. Езавітаў быў вымушаны абмежаваць ранейшыя праекты. У палове 1943 г. быў надрукаваны невялікі Статут Беларускага аб’яднаньня ў Латвіі і, пасля доўгага чакання, у лістападзе 1943 г. выйшла яго чытанка Беларуская школа, перадрукаваная з даваеннага рыжскага выдання. Урэшце ў траўні 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей Камарочак, якая, здаецца, была апошнім выдавецкім здзяйсненнем К. Езавітава.

Некалькі кніг засталося ў рукапісах. Не былі выкарыстаны дасланыя Я. Станкевічам лемантар і чытанка З. Дабрынскай, зборнік народных твораў С. Сахарава, а таксама беларуска–нямецкі слоўнік. Затое планавалася выданне Арытмэтыкі З. Дабрынскай. Летам 1943 г. быў атрыманы дазвол нямецкіх уладаў на выпуск гэтага падручніка, пасля чаго К. Езавітаў здаў яго ў друкарню, але ці з–за нястачы грошай ці з–за іншых прычынаў да канца акупацыі прэса не паведамляла пра яго надрукаванне.

Акрамя К. Езавітава, энтузіястам выдавецкай працы ў Латвіі быў Мікола Панькоў, які ўзначаліў у Дзвінску ініцыятыўную групу па падрыхтоўцы Беларускай Народнай Энцыклапедыі. У ёй планавалася 50—55 тыс. артыкулаў, тысячы здымкаў, малюнкаў, картаў, дыяграм і інш. У залежнасці ад падтрымкі гэтай ініцыятывы творчай інтэлігенцыяй Панькоў спадзяваўся скончыць падрыхтоўку энцыклапедыі не пазней 1944 г.39  Задума была нерэальная і не магла здзейсніцца.

Беластоцкая акруга

Да нямецкай акупацыі беларускія кнігі ў Беластоку амаль не выдаваліся, сціплыя патрэбы мясцовага насельніцтва пакрываліся пастаўкамі віленскіх, а з восені 1939 г. — менскіх выданняў. Адсутнасць выдавецкай традыцыі і мясцовых творцаў была асноўнай прычынай стагнацыі кнігавыдавецкай справы і падчас акупацыі. Нямецкая адміністрацыя доўгі час яе не стымулявала і абмяжоўвалася выпускам для беларусаў Беластоцкай акругі штотыднёвіка «Новая Дарога» і перыядычных календароў «Гаспадар».

Рухавіком інтэлектуальнага жыцця ў Беластоку быў у той час вядомы паэт і гісторык, віленчук Хведар Ільяшэвіч — старшыня Беларускага аб’яднання і рэдактар «Новай Дарогі». У кастрычніку 1943 г. ён прыцягнуў да супрацоўніцтва прыбылага з Магілёўшчыны паэта Масея Сяднёва, які апрацаваў у Беластоку зборнік успамінаў і артыкулаў пад загалоўкам Ахвяры бальшавізму, а таксама зборнік сваіх вершаў Ад сына твайго, Беларусь. На пачатку 1944 г. Беларускае аб’яднанне рашыла выдаць абедзве кнігі М. Сяднёва і пасля атрымання дазволу ўладаў выслала іх у кёнігсбергскую друкарню.

Як пісаў аўтару М. Сяднёў, абодва зборнікі друкаваліся ў Кёнігсбергу адначасова і ў ліпені 1944 г. ужо былі гатовыя. Аднак падчас бамбавання горада зборнік вершаў згарэў, а Ахвяры бальшавізму цудам ацалелі. Усё ж друкарня не магла выслаць ацалелы наклад Беларускаму аб’яднанню ў Беласток, які ў міжчасе быў заняты Чырвонай Арміяй. Кніга была адпраўлена Беларускаму камітэту самапомачы ў Берлін, дзе неўзабаве апынуўся і яе аўтар40.

Таксама не здзейсніўся выпуск двух школьных падручнікаў — лемантара і чытанкі для II—III класаў. Адзін з іх апрацаваў інспектар беларускіх школ Беластоцкай акругі Аляксей Грыцук, а другі — іншы настаўнік, праўдападобна, П. Санчык. Абедзве кніжкі на пачатку 1944 г. былі адпраўлены ў кёнігсбергскую друкарню і там згарэлі ў выніку ваенных дзеянняў 41. Такім чынам, рэальны вынік кнігавыдавецкай дзейнасці ў Беластоку абмежаваўся адной кнігай Сяднёва Ахвяры бальшавізму, якая распаўсюджвалася ўжо толькі сярод эмігрантаў у Нямеччыне.

Чамусьці не шанцавала Беластоку. У 1943 г. Беларускае Аб’яднанне планавала выдаць зборнік народных казак Беласточчыны і зборнік беларускіх песень, які рыхтавалі мясцовыя кампазітары З. Арлоў і А. Евец42. Аднак ніводзін з іх не быў складальнікамі скончаны.

У апошнія месяцы акупацыі Х. Ільяшэвіч разгортваў новыя праекты кнігавыдавецкай дзейнасці ў Беластоку — планаваў выдаць лепшыя творы беларускай літаратуры ў серыі «Беларуская Народная Бібліятэчка», пераклады сусветнай класікі ў серыі «Бібліятэка перакладаў» і іншыя кніжкі43. Гэтыя праекты перакрэсліла наступленне Чырвонай Арміі. Летам 1944 г. Ільяшэвіч выехаў у Берлін, дзе ажыццяўляў сваю задуму.

Генерал–губернатарства

Заснаваны на пачатку 1940 г. Беларускі камітэт у Варшаве на працягу ўсёй сваёй гісторыі фармальна не займаўся выдавецкай дзейнасцю. Аднак з ініцыятывы камітэта 19 ліпеня 1942 г. было створана пры беларускай праваслаўнай парафіі ў Варшаве Царкоўнае брацтва імя святога Юрыя, якое з апрабацыяй Варшаўскага мітрапаліта Дзіянісія выпускала рэлігійную літаратуру на беларускай мове44.

У 1942—1943 гг. старшынёй брацтва быў пратаерэй Хведар Барэцкі, настаяцель беларускай праваслаўнай парафіі ў Варшаве, яго намеснікам — доктар Антон Краскоўскі, а сакратаром — Мікола Ждановіч, які адначасова ўваходзіў у склад кіраўніцтва камітэта. Праз Ждановіча камітэт ажыццяўляў фінансавую і іншую дапамогу брацтву ў яго выдавецкіх мерапрыемствах. Акрамя таго, Ждановіч з’яўляўся неафіцыйным рэдактарам выдаванай літаратуры.

Першай кніжкай, выдадзенай брацтвам, стаў надрукаваны ў жніўні 1942 г. Нармальны статут праваслаўных царкоўных брацтваў. Вясной 1943 г. выйшаў вялікім накладам Беларускі праваслаўны малітвеньнік, апрацаваны на падставе даваеннага падручніка С. Паўловіча Першая навука закону божага, а таксама Беларускі праваслаўны патэрык, прысвечаны пытанням гісторыі Праваслаўнай царквы ў Беларусі. Акрамя таго брацтва выпусціла невялікі царкоўны каляндар на 1943 г. Як паведамляла «Раніца» (9.01.1944 г.), брацтва пачало рыхтаваць выпуск другога сшытка Патэрыка, які, аднак, не ўбачыў свету.

З увагі на абмежаваны попыт у Генерал–губернатарстве кіраўніцтва брацтва ў паразуменні з Беларускім камітэтам рашыла значную частку накладу малітвенніка распаўсюдзіць бясплатна сярод беларусаў у Нямеччыне, што і было зроблена на пачатку 1944 г.45

Нямеччына

Калі да 22 чэрвеня 1941 г. беларускім выдаўцам на тэрыторыі Нямеччыны забаранялася выказваць варожае стаўленне да Савецкага Саюза, то ва ўмовах нямецка–савецкай вайны такое патрабаванне, вядома, ужо не мела сэнсу. Змяніўся тон «Раніцы», але не беларускіх кніжных выданняў, якія, дарэчы, выпускаліся рэдка і на фоне ажыўленай дзейнасці рускіх і ўкраінскіх выдаўцоў былі малапрыкметныя.

Беларускі камітэт самапомачы ў Берліне толькі ў другой палове 1942 г. пачаў спарадычна выпускаць кнігі і брашуры, што было заслугай Міколы Абрамчыка і яго жонкі Ніны. Стараннем Абрамчыка летам 1942 г. БКС выдаў дзве кнігі — Якуба Коласа Сымон–Музыка і зборнік вершаў Ларысы Геніюш Ад родных ніў. Першая з іх была перадрукам даваеннага віленскага выдання, а другую падрыхтаваў да друку Вітаўт Тумаш, карыстаючыся тэкстамі, апублікаванымі ў «Раніцы» і атрыманымі ад аўтаркі з Прагі. Абедзве кнігі былі адначасова надрукаваныя ў пражскай друкарні «Палітыка» і ў верасні 1942 г. рэкламаваліся на старонках «Раніцы».

Згодна з агульнапрынятым правілам бібліяграфіі месцам выдання кнігі лічыцца сядзіба выдавецтва, а не друкарні. Для прыкладу: ВШПЛМ частку сваіх кніг друкавала ў Вільні, але месцам іх выдання заўсёды лічыўся Менск. Аднак на выдадзеных берлінскім камітэтам кнігах Коласа і Геніюш як месца іх выдання пазначана Прага. Прычына гэтай недакладнасці невядомая. У той час Чэхія была не самастойнай дзяржавай, а пратэктаратам у складзе Нямеччыны, у сувязі з чым абедзве кнігі выйшлі з паметкай Рrіnted in Germany.

Пасля вайны няраз распаўсюджваліся выказванні пра канфіскацыю нямецкімі ўладамі кнігі Я. Коласа Сымон–Музыка, прычынай чаго было знаходжанне аўтара ў СССР. Невядома, у якой ступені гэтыя звесткі адпавядалі сапраўднасці. Пад кантролем нямецкай цэнзуры выйшла не толькі кніга Я. Коласа, але і Беларуская граматыка камуніста Б. Тарашкевіча, а сям–там ставіліся гурткамі мастацкай самадзейнасці п’есы Купалы, які таксама быў эвакуяваны ў СССР. Пра канфіскацыю нічога не было вядома, напрыклад, у варшаўскім беларускім камітэце, які бесперашкодна распаўсюджваў Коласаву кнігу. Урэшце, нельга ігнараваць і паведамлення «Раніцы» ад 9/16.05.1943 г. пра поўны распродаж выдадзеных БКС кніг Я. Коласа і Л. Геніюш.

У кнігавыдавецкай дзейнасці ў Нямеччыне брала ўдзел таксама жонка Міколы Абрамчыка Ніна Ляўковіч–Абрамчык. У 1942/43 г. яна апрацавала і выдала пад грыфам БКС, або яго берлінскага філіяла, пяць рознай велічыні кніг. Усе яны выдаваліся лацінкай, рататарнай тэхнікай з пазнакай «на правох рукапісу».

Першым выданнем гэтай серыі быў невялікі зборнік папулярных песень і патрыятычных вершаў пад загалоўкам Беларусь у песьнях, які, мяркуючы па рэкламных аб’явах «Раніцы», з’явіўся не пазней верасня 1942 г. Неўзабаве была надрукаваная кніга Гісторыя Беларусі ў картах, апрацаваная паводле лекцый, якія ў 1941/42 г. чытаў Мікола Абрамчык на курсах беларусаведы ў Берліне. Кніга ілюстравалася 12 гістарычнымі картамі і малюнкамі Баляслава Барткевіча. Выйшла яна накладам 3500 асобнікаў і распаўсюджвалася, між іншым, у беларускіх школах Беласточчыны і Варшавы.

Пад канец 1942 г. выйшлі брашура 25 сакавіка і апрацаваны айцом Віктарам Шутовічам зборнік 20 беларускіх калядак пад загалоўкам Калядныя песьні. Выдавецкую серыю Ніны Абрамчык закончыў апрацаваны ёю і выдадзены вясной 1943 г. зборнік 30 беларускіх папулярных песень, рамансаў і прыпевак Пад гоман вясёлы.

Пад канец лістапада ці на пачатку снежня 1943 г. Абрамчыкі выехалі ў Парыж, аднак да таго часу не праяўлялі ў Берліне новых выдавецкіх ініцыятыў. Магчыма, на гэта паўплываў слабы попыт на рататарныя выданні лацінскім алфавітам, якія залежваліся і цэлыя два гады не сыходзілі з рэкламных аб’яваў «Раніцы».

Апошнім выданнем БКС быў перадрукаваны з «Беларускай Газэты» Тэстамэнт Уладзіміра Жылкі. Ён выйшаў у палове 1944 г., у выніку старанняў Антона Адамовіча, які высока цаніў гэты твор. З агульнай колькасці 8 выданняў БКС толькі зборнік вершаў Ларысы Геніюш быў новаапрацаванай кнігай, а ўсе астатнія — перадрукам раней апублікаваных твораў.

Акрамя Берліна беларускія кніжкі выдаваліся ў Празе. У першай палове 1942 г. стараннем Янкі Станкевіча пражскі філіял БКС выпусціў Арытмэтыку З. Дабрынскай, а ў 1943 г. Васіль Русак выдаў ці перавыдаў свой зборнік Беларускія (крывіцкія) песьні.

Выдавецкая дзейнасць у Берліне ажывілася ў другой палове 1944 г. У канцы ліпеня сюды прыбыў з Беластока былы рэдактар «Новай Дарогі» Хведар Ільяшэвіч, які працаваў у рэдакцыі «Раніцы» і, нягледзячы на мізэрныя перспектывы, спрабаваў рэалізаваць свае выдавецкія праекты. Фактычна, Чырвоная Армія, што спынілася ўлетку на 1944 г. на Вісле, набіраючы сілы для канчатковага наступлення, дала яму на тое некалькі месяцаў часу.

Гэты час Х. Ільяшэвіч скарыстаў для выпуску сямі кніжак у серыі «Народная бібліятэчка»: Ю. Віцьбіча Нацыянальныя сьвятыні і Вяліскія паўстанцы, Гэньдзікаўскія змагары, У. Глыбіннага Смаленшчына — адвечная беларуская зямля, А. Музыкі Прыгоды Панаса і Тараса, Л. Радзіміча Адам і Ева, Чабор, М. Шчаглова Беларуская музычная культура, а таксама зборнік Дудар, у які ўвайшлі апавяданні В. Ластоўскага, М. Гарэцкага, А. Савіцкай, Ядвігіна Ш., А. Падгорнага і С. Палескага.

Шэсць першых кніг былі надрукаваны на газетнай паперы, яны мелі аднолькавы фармат і аб’ём (31—32 старонкі). Гэта дазваляе меркаваць, што яны выйшлі як дадатак да «Раніцы». Сёмая кніга Дудар выйшла ў той самай серыі «Народная бібліятэчка», але з паметкай Vineta, відавочна, яна была апрацаваная ў беларускім аддзеле гэтага выдавецтва, які да снежня 1944 г. існаваў у рамках берлінскага міністэрства прапаганды. Дудар выйшаў прыкладна ў тым самым фармаце, што і папярэднія кнігі гэтай серыі, але ва ўдвая большым аб’ёме. Яго выпусціла дзяржаўнае выдавецтва іншамоўнай літаратуры.

Таксама ў другой палове 1944 г. у Берліне была заснавана невядомым выдаўцом іншая серыя — «Бібліятэчка каліноўцаў», у рамках якой выйшла толькі адна кніга — трэцяе, пашыранае Я. Найдзюком выданне В. Ластоўскага Што трэба ведаць кажнаму беларусу. Хутчэй за ўсё і яна была выдадзена як дадатак да «Раніцы».

Летам 1944 г. пасля адступлення з акупаваных тэрыторыяў СССР нямецкія ўлады паступова абмяжоўвалі прапагандысцкую ролю «Вінэты». Урэшце 1 снежня яе беларускі аддзел быў падпарадкаваны Беларускай цэнтральнай радзе ў Берліне і працягваў дзейнічаць як Беларускае інфармацыйнае бюро (БІБ).

У снежні 1944 г. БІБ выпусціла апрацаваную яшчэ ў жніўні брашуру К. Езавітава Беларуская Цэнтральная Рада адзіны правамоцны прадстаўнік беларускага народу і планавала выданне выступлення М. Шкялёнка на Другім усебеларускім кангрэсе ў Менску ў якасці брашуры пад загалоўкам Беларускі народ уневажняе бяспраўныя пастановы, а таксама іншую брашуру К. Езавітава Усебеларускі кангрэс. Паводле інфармацыі айца А. Надсана, дырэктара Беларускай бібліятэкі імя Ф. Скарыны ў Лондане, быў зроблены друкарскі набор брашур і змакетаваны адбіткі для карэктуры, але наўрад ці паспелі іх надрукаваць. З–за гэтага абедзве брашуры БІБ у наш каталог не ўключаны.

Таксама як у Менску, Рызе, Беластоку і Варшаве некаторыя кнігі, падрыхтаваныя да друку ў Берліне, не ўбачылі свету па прычыне ваенных дзеянняў. Летам 1944 г. П. Бакач закончыў апрацоўку нарысаў па гісторыі беларускай літаратуры, якія ў хуткім часе меліся быць надрукаваныя на беларускай і нямецкай мовах46. Пакуль што невядома пра лёс гэтай кнігі — ці яна загінула ў вогненным Берліне, ці захаваўся недзе яе рукапіс. Пад канец 1944 г. згарэў у берлінскай друкарні зборнік беларускіх народных песень і ўласных музычных твораў М. Равенскага47. Такі ж лёс спаткаў і кнігу Я. Кіпеля Беларусы ў савецкіх канцлягерох, якая была падрыхтавана да выдання ў «Вінэце» і ў лютым 1945 г. загінула падчас бамбардавання Берліна48.

Не ўсё, аднак, знішчалі саюзніцкія бомбы, прыкладам чаго быў лёс Нямецка–беларускага слоўніка (27 тыс. слоў), апрацаванага Аляксандрам Калошам, Васілём Камароўскім і Янам Пятроўскім. Пасля падпісання з выдавецтвам Bernard und Graefe дамовы на яго выданне 10 снежня 1942 г. складальнікі перадалі выдавецтву рукапіс, атрымалі прадбачаную дагаворам частку ганарару і пачалі распаўсюджваць у прэсе паведамленне пра яго хуткі выпуск. Пра гэта пісалі не толькі «Беларуская Газэта» (16.01.1943) і «Новая Дарога» (7.02.1943), але нават пскоўская «За родину» (2.02.1943). Паведамляўся нават тэрмін выпуску — пачатак сакавіка 1943 г.

Тым часам складальнікі чакалі карэктуры і рыхтавалі другую частку — Беларуска–нямецкі слоўнік. Аднак у лютым 1943 г. выдавецтва адмовілася надрукаваць слоўнік. На запытанне аўтара Я. Пятроўскі не выявіў прычыну рашэння выдавецтва49. Не выявіў яе адкрыта ён і ў сваіх Мэмуарах, аднак змешчаная ў іх крытыка паводзін суаўтараў А. Калошы і В. Камароўскага і іх мовазнаўчых кваліфікацый дазваляе меркаваць, што гэтай прычынай была марная якасць аўтарскага матэрыялу50.

Відаць, падобнай была якасць апрацаванага ў 1942 г. вялікага зборніка публіцыстыкі У. Глыбіннага Жыве Беларусь. Аўтар прапаноўваў яго бадай усім беларускім выдаўцам, але ні яго захады, ні шумны патрыятычны загаловак не выклікалі іх зацікаўлення. Як выявіла Лена Глагоўская, зборнік У. Глыбіннага закончыў сваю вандроўку ў аддзеле рукапісаў Акадэмічнай бібліятэкі ў Вільні.

Нямецкія беларускамоўныя выданні

Амаль пятую частку ўсіх выданняў, выпушчаных у гадах II сусветнай вайны на беларускай мове, складалі кнігі і брашуры, выдадзеныя нямецкімі выдаўцамі. Агулам выяўлена 19 тытулаў, з якіх 17 захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы і Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь. У каталозе не ўлічаны выдадзены ў лютым 1944 г. нямецкім выдавецтвам Франка ў Рызе Нямецка–руска–беларуска–польскі ілюстраваны слоўнік, прызначаны для нямецкіх вайскоўцаў. Агульная колькасць беларускамоўных нямецкіх выданняў, напэўна, была большая, і можна спадзявацца, што некаторыя з іх будуць выяўлены ў будучыні.

З ліку нямецкіх выданняў толькі нямногія мелі практычны прыкладны характар. Да іх адносяцца выдадзены ў 1942 г. паштовым упраўленнем Сьпіс абанентаў Менскай аўтаматычнай тэлефоннай сеткі і Кароткая інструкцыя Цэнтральнага гандлёвага таварыства «Усход». Да гэтай катэгорыі выданняў можна яшчэ залічыць апрацаваны Гансам Лёе невялікі Нямецка–беларускі слоўнік (Берлін, 1944), які прызначаўся для нямецкіх службоўцаў, але маглі ім карыстацца і беларусы.

Аднак пераважную частку нямецкіх выданняў складалі папулярныя брашуры, якія прызначаліся для палітычнай прапаганды і дыскрэдытацыі савецкага рэжыму, апафеозу нацыянал–сацыялістычнай Нямеччыны і яе правадыра Адольфа Гітлера, схілення насельніцтва акупаваных усходніх абшараў да супрацоўніцтва з акупацыйнымі ўладамі.

На вокладках 13 прапагандысцкіх брашур (гл. каталог, № 105—117), акрамя загалоўкаў і зрэдку аўтараў, не падаваліся ніякія бібліяграфічныя дэталі, у прыватнасці, месца і год выпуску, выдавецтва і месца надрукавання, неабходныя для ідэнтыфікацыі іх паходжання. Усё ж адна акалічнасць дае такую магчымасць: прапагандысцкія брашуры выдаваліся на некалькіх мовах народаў акупаваных тэрыторыяў СССР (аўтару вядомы беларускі, рускі і літоўскі варыянты брашуры Гітлер і дзеці), прычым не бралася пад увагу нацыянальная спецыфіка адрасатаў выдання. А гэта значыць, што іх выдаўцом былі не прапагандысцкія службы ў Менску, але цэнтральная арганізацыя ў Берліне. Такой арганізацыяй была «Вінэта» — спецыялізаванае выдавецтва, створанае ў 1941 г. у рамках міністэрства прапаганды. У «Вінэце» дзейнічаў таксама беларускі аддзел, у якім пад кіраўніцтвам Яна Пятроўскага працавала група беларускіх перакладчыкаў.

Іншай установай, якая імкнулася разгарнуць выпуск прапагандысцкіх беларускамоўных брашур, было прэсавае выдавецтва Генеральнага камісарыята ў Менску. Асноўнай сферай яго дзейнасці сталі перыядычныя выданні — газеты, часопісы, календары, а таксама радыёвяшчанне і плакаты, аднак з восені 1942 г. выдавецтва пачало рыхтаваць серыю брашур пад грыфам «Новая пара». 15 красавіка 1943 г. «Беларуская Газэта» паведаміла пра выпуск першага сшытка серыі пад загалоўкам Праваднік для жадаючых адбудовы Беларусі, які быў прысвечаны прапагандзе ідэі Новай Еўропы і супрацоўніцтва яе народаў. Аднак пра выпуск наступных сшыткаў прэса больш не паведамляла. Магчыма, на першым сшытку і закончылася планаваная серыя.

Прапагандысцкі характар мела і невялікая кніга П. Штыра Слова да маладых людзей, выдадзеная ў палове 1944 г. міністэрствам акупаваных усходніх абшараў. Яна прызначалася беларускай моладзі, якая вясной 1944 г. апынулася ў Нямеччыне, і заклікала яе да працы і змагання за ідэалы Новай Еўропы.

6 Жумарь С. Оккупационная печать на территории Беларуси в годы Великой отечественной войны. Минск, 1999. С. 20.

7 Кубэ В. Ліст да А. Розенберга ад 17.09. 1941. Архіў актаў новых у Варшаве, александрыйскія мікрафільмы. Т–454, ролік 21/668.

8 Жумарь С. Цыт. праца. С. 21

9 А.М. (Апанас Мартос) Матэр’ялы да гісторыі Праваслаўнае Беларускае Царквы (Перыяд савецкай і нямецкай акупацыі Беларусі). Нямеччына, 1948. С. 135—136.

10 Туронак Ю. Трагізм і загадкавасьць лёсаў. Да гісторыі беларускага каталіцкага душпастырства ў Мінску. Наша вера. 1996. №1 (2).

11 Міністэрства акупаваных усходніх абшараў. Дырэктыва для рэйхскамісараў Остланд і Украіна ад 12.12.1941, Архіў актаў новых у Варшаве. Александрыйскія мікрафільмы. Т–454, ролік 20/871.

12 Найдзюк Я. Ліст да аўтара ад 18.09. 1979 (архіў аўтара).

 13 Беларуская газэта. 15 кастрычніка 1942.

 14 Раніца. 22 сакавіка 1943.

 15 Міністэрства акупаваных усходніх абшараў. Дырэктыва для рэйхскамісараў Остланд і Украіна ад 8.03.1942. Архіў актаў новых у Варшаве. Александрыйскія мікрафільмы. Т–454, ролік 20/907.

 16 Беларуская школа, студзень 1942, №1.

 17 Тамсама, верасень—кастрычнік 1942, №5.

 18 Жумарь С. Цыт. праца. С. 223.

 19 Даклад Э. Штраўха ад 25.07.1943. «Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte». 1956. Heft 1. S. 81—82.

20 Справаздача «Евы» (Зоф’і Дабрынскай) з падарожжа ў Менск у ліпені 1942 г. Архіў актаў новых у Варшаве. Фонд Дэлегатуры ўрада, 203/VII—45, с. 23.

21 Раніца. 10 студзеня 1943.

22 Лісты Я. Станкевіча да К. Езавітава ад 19.07. і 31.08.1942 // Спадчына. 1999. №5—6.

23 Найдзюк Я. і Касяк І. Беларусь учора і сяньня. Менск, 1993. С. 284.

24 Беларускі народны каляндар на 1944 г. Менск, 1944. С. 94.

 25 Бессэнсоўныя выказванні Касяка пра кнігу Станкевіча адлюстроўвалі яго стаўленне да тагачасных дзеячаў каталіцкага паходжання, якіх ён падазраваў у скрытай прапольскай дзейнасці. Не маючы іншых магчымасцяў, Касяк складаў менскаму СД надуманыя даносы на Я. Станкевіча, В. Іваноўскага, Я. Найдзюка і іншых. Гэтая справа разглядалася ў 1946 г. падчас выбараў у Беларускі нацыянальны камітэт у Нямеччыне, калі Я. Станкевіч адмовіўся супрацоўнічаць з Касяком за ягоныя даносы на Іваноўскага; у чым, пасля сведчання былога перакладчыка ў Менскім СД Віктара Чабатарэвіча, Касяк быў вымушаны прызнацца (гл. Л. Галяк. Успаміны. Частка другая. ЗША, 1983. С. 62). На сваё апраўданне Касяк пазней напісаў, што беларусы змагаліся з польскай акцыяй «тымі сродкамі, якія былі даступныя» (гл. І. Касяк. З гісторыі Праваслаўнай царквы беларускага народу. Нью Ёрк, 1956. С. 121.)

 26 Беларуская Газэта. 18 сакавіка 1943.

 27 Пра перадумовы канфлікту Кубэ і СС, які паўплываў на справу БНС і Ермачэнкі, гл. шырэй у працы Ю. Туронка Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Мінск, 1993. С. 114—149.

 28 Голас Вёскі. 11 лютага 1943.

 29 Найдзюк Я. Ліст да аўтара ад 18.09. 1979 (архіў аўтара).

30 Кіпель Я. Эпізоды. Нью Ёрк, 1998. С. 212.

31 Паводле інфармацыі Я. Найдзюка з 1980 г. — Ю.Т.

32 Пра гэтыя перыпетыі А. Салаўя гл. Антон Адамовіч. Жыцьцё й паэтычная спадчына Алеся Салаўя ў кнізе Нятускная краса. Алесь Салавей. Збор твораў. Нью Ёрк — Мэльбурн, 1982. С. 307—311.

33 Turonek J. Wacław Iwanowski i odrodzenie Białorusi. Warszawa, 1992. S. 92.

 34 Кіпель Я. Цыт. праца. С. 222.

 35 Другі Ўсебеларускі Кангрэс. Выданьне БЦР. Мюнхэн, 1954. С. 24—25.

 36 Малецкі Я. Пад знакам Пагоні. Таронта, 1976. С. 54.

 37 Раніца, 26 студзеня 1942.

 38 Станкевіч Я. Лісты да К. Езавітава ад 19.07. і 31.08. 1942. Спадчына, 1999. №5—6.

 39 Новая Дарога. 5 верасня 1943.

40 Сяднёў М. Ліст да аўтара ад 2.10.1995 (архіў аўтара).

41 Relacja Aleksandra Hrycuka… // Białoruskie Zeszyty historyczne». 1999, №11. С. 228—234.

42 Новая Дарога. 25 ліпеня 1943.

43 Жумарь С. Цыт. праца. С. 40.

44 Раніца. 19 ліпеня і 4 кастрычніка 1942.

45 Раніца. 21 лістапада 1943 і 22 студзеня 1944.

 46 Раніца, 6 жніўня 1944.

 47 Равенскі М. Аўтабіяграфія // Спадчына. 2000. №4. С. 208.

 48 Кіпель Я. Цыт. праца. С. 231.

 49 Пятроўскі Я. Ліст да аўтара ад 20.08. 1986 (архіў аўтара).

50 Пятроўскі Я. Мэмуары. Стагодзьдзе ў рэтраспэкце (1905—1945). Кніга першая. Слуцак—Гэйнсвіль, 1988. С. 320—321.
1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка