Банкаўская і крэдытная сістэма Беларусі




Дата канвертавання14.02.2017
Памер219.79 Kb.

Банкаўская і крэдытная сістэма Беларусі



ЗМЕСТ


УВОДЗІНЫ 2

ГЛАВА 2 6

ФАРМІРАВАННЕ БАНКАЎСКАЙ СІСТЭМЫ БЕЛАРУСІ Ў СКЛАДЗЕ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ Ў ГІСТАРЫЧНЫХ ПРАЦАХ 6

ГЛАВА 3 10

АСАБЛІВАСЦІ КРЭДЫТНЫХ АПЕРАЦЫЙ У БЕЛАРУСКІХ ГУБЕРНЯХ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ ХІХ – ПАЧАТКУ ХХ СТСТ. 10

ЗАКЛЮЧЭННЕ 13

СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ 15



УВОДЗІНЫ


Асноўнай часткай крэдытнай сістэмы выступае банкаўская сістэма, якая прадугледжвае сукупнасць банкаўскіх устаноў. Банкі – велізарнае дасягненне цывілізацыі. Яны ўяўляюць сабой эканамічныя органы, прызначаныя для абслугоўвання ўсіх рынкавых адносін. Банкі варта разглядаць як вядучую састаўную частку бізнэсу дзелавога свету. Яны акумулююць грашовыя сродкі, прадастаўляюць крэдыты, праводзяць грашовыя разлікі, эмітуюцца ў абарачэнне грашовыя знакі, абслугоўваюць рынкі каштоўных папер, аказваюць разнастайныя эканамічныя паслугі.

Банкаўская справа паўстала і развівалася на базе капіталу, які прыносіць працэнты. Яшчэ пры раскладанні першабытнаабшчыннага ладу выкарыстоўваўся ліхвярскі капітал. Сродкі ў пазыку давалі прадстаўнікі вярхоў улады. Развіццё ліхвярскага капіталу і паклала пачатак банкаўскай справе.

У старажытнасці існавалі некаторыя ўстановы, якія выконвалі функцыі банкаў. У гістарычнай літаратуры ёсць указанні на тое, што банкі функцыянавалі ў Вавілоне, старажытнай Грэцыі, Егіпце, Рыме. Яны выконвалі разнастайныя аперацыі – ад камісійных аперацый па куплі, продажы і плацяжоў за кошт кліентаў да выдачы крэдытаў і выступлення ў якасці паручыцеля і даверанай асобы пры здзяйсненні розных актаў і здзелак. Напрыклад, у VIII ст. да н. э. Вавілонскі банк прымаў грашовыя ўклады, выдаваў крэдыты і нават выпускаў банкаўскія крэдытныя білеты «Гуду».

Адным з першых банкаў у сучасным разуменні быў створаны ў 1407 г. – Банк Генуя. Установы, якія маюць рысы банкаў, з'яўляліся ў гандлёвых цэнтрах, такіх як Нідэрланды і Германія. З занятку мянялаў, якія абменьвалі грошы і прымалі іх на захоўванне, паўстала прафесія банкіраў. Такім чынам, вытокі сучаснай банкаўскай справы можна ўбачыць у дзейнасці банкаў у часы старажытнасці і мянялаў у сярэднія вякі.

Банкаўская сістэма на землях Беларусі ў складзе Расійскай імперыі пачала стварацца значна пазней, чым у краінах Захаду, і ў сваім развіцці прайшла некалькі этапаў. Умоўна можна вылучыць пяць этапаў: 1-ы – з сярэдзіны XVIII ст. да 1860 г. – перыяд стварэння і функцыяніравання банкаў як дзяржаўных (казённых); 2-і – з 1860 па 1917 г. – перыяд развіцця і ўдасканалення банкаўскай сістэмы; 3-і – з 1917 па 1930 г. – фарміраванне новай савецкай банкаўскай сістэмы; 4-ы – з 1932 па 1987 г. – стабільнае функцыяніраванне сацыялістычнай банкаўскай сістэмы; 5- ы – з 1988 г. па цяперашні час – фарміраванне сучаснай разгалінаванай банкаўскай сістэмы, якая адпавядае рыначнай эканоміцы.

Такім чынам, на сучасным этапе фарміравання і развіцця банкаўскай сітэмы ў Рэспубліцы Беларусь натуральным з’яўляецца зварот да гісторыі яе ўзнікнення на беларускіх землях з мэтай выкарыстаць папярэдні вопыт і не дапусціць магчымых памылак, якія існавалі ў мінулым. Гэта як раз і сведчыць пра актуальнасць тэмы дадзенага даследавання.

Аб'ект даследавання – банкаўскія і крэдытныя ўстановы ў Беларусі.

Прадмет даследавання – банкаўскія і крэдытныя ўстановы ў Беларусі ў другой палове ХІХ – пачатку ХХ стст.

Мэтай даследавання з'яўляецца вывучэнне гістарыяграфіі банкаўскіх і крэдытных устаноў Беларусі ў складзе Расійскай імперыі.

Задачамі даследавання з'яўляюцца:



  • разглядзець фарміраванне банкаўскай сістэмы Беларусі ў складзе Расійскай імперыі ў гістарычных працах;

выявіць асаблівасці крэдытных аперацый у Беларускіх губернях у другой палове ХІХ – пачатку ХХ стст.

  • Даследаванне будавалася на прынцыпах сістэмнага падыходу з выкарыстаннем метадаў назірання, вымярэння, супастаўлення, абстрактна-лагічнага аналізу.

ГЛАВА 1

ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦЫ ДАСЛЕДАВАННЯ

Пытанне аб развіцці банкаўскіх і крэдытных устаноў з'яўляецца актуальным у сучаснасці, улічваючы тое, што ў банкаўска-крэдытнай сістэме Рэспублікі Беларусь ёсць таксама шэраг цяжкасцяў, якія патрабуюць рашэння. На сёняшні дзень крэдытна-банкаўская сістэма Беларусі прадстаўлена Нацыянальным банкамРэспублікі Беларусь і камерцыйнымі банкамі розных відаў, што сведчыць пра двухузроўневасць банкаўска-крэдытнай сістэмы нашай краіны.

Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь знаходзіцца ва ўласнасці дзяржавы і дзейнічае выключна ў яе інтарэсах. Нацыянальны банк пры фарміраванні і правядзенні нацыянальнай грашова-крэдытнай палітыкі абапіраецца на камерцыйныя банкі другога ўзроўню, якія забяспечваюць прадухіленне інфляцыі і дасягненне эканамічных паказчыкаў, устаноўленых у асноўных напрамках грашова-крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь.

Зыходзячы з гэтага можна правесці аналогіі развіцця банкаўскіх і крэдытных устаноў Беларускіх губерняў у другой палове XIX – пачатку XX стст. і сучасныя тэндэнцыі развіцця банкаўска-крэдытных адносін.

Шэраг беларускіх і расійскіх даследчыкаў у сваіх працах разглядалі праблемы развіцця і функцыянавання банкаўска-крэдытных устаноў.

Так, напрыклад, у кнізе Ю.Л. Грузіцкага «Гісторыя развіцця грашова-крэдытнай сістэмы Беларусі» разглядаюцца асноўныя, найбольш важныя этапы станаўлення і развіцця грашова-крэдытнай сістэмы дзяржавы на розных стадыях гістарычнага і эканамічнага развіцця, адзначаюцца характэрныя асаблівасці станаўлення грашовых і крэдытных адносін у эпоху феадалізму [6].

Пад рэдакцыяй А.І. Лаўрушына выдадзены дапаможнік «Банкаўская справа»[4]. Гэта сучасны падручнік для студэнтаў, які адпавядае сучасным патрабаванням мадэрнізацыі банкаўскай сістэмы. Матэрыяльная база раскрываецца на вялікай колькасці прыкладаў. У кнізе даецца дакладная характарыстыка банка як элемента банкаўскай сістэмы. Разглядаюцца пытанні банкаўскіх магчымасцяў у адносінах да спажыўца і арганізацыі банкаўскіх аперацый.

У сваіх працах Цяляк О.А. неаднаразова звяртае ўвагу на развіццё і сучасны стан банкаўскай сістэмы Беларусі [ 7, 8 ]. На наш погляд, аўтар праводзіць важную працу, дае рэальную ацэнку развіцця банкаўскай і крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь, бачыць пэўныя недахопы і магчымыя шляхі іх пераадолення. Нельга не пагадзіцца з высновай О.А. Цяляк аб тым, што банкаўская і крэдытная сістэма ў нашай рэспубліцы аказвае вялікі ўплыў на развіццё эканомікі. Тым самым праблемы, якія разглядае Цяляк О.А., з’яуляюцца вельмі актуальнымі.

У.І. Галубовіч у вучэбным дапаможніку «Экономическая история Беларуси» разглядае некаторыя пытанні развіцця крэдытнай сістэмы Беларусі і сістэматызуе іх [2]. Гэты падручнік таксама закранае і шэраг іншых аспектаў, звязаных з Беларускай гісторыяй перыяду капіталізму. Аўтар звяртаецца да развіцця фінансавай сістэмы беларускіх губерняў, закранаючы тыя сістэмы, без якіх не можа адбыцца развіццё эканомікі: будаўніцтва чыгунак, сельская гаспадарка і прамысловасць, дзейнасці некаторых крэдытных устаноў. У.І. Галубовіч праводзіць экскурс па фінансавых сістэмах беларускіх губерняў.

Таксама для напісання працы быў выкарыстаны матэрыял з афіцыйнага сайта Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь [10], дзе коратка разглядаецца гісторыя ўзнікнення і развіцця банкаўскіх устаноў на беларускіх землях. Пераглядаецца пытанне пра дату ўзнікнення банкаўскай сістэмы Беларусі .

Гісторыя заснавання і дзейнасці першых банкаўскіх устаноў на тэрыторыі Беларусі ў другой палове XIX –пачатку XX стст. мала даследавана ў айчыннай гістарыяграфіі. Яшчэ менш інфармацыі захавалася пра дзейнасць дробных крэдытных устаноў. Дарэвалюцыйная гістарыяграфія развіцця і дзейнасці банкаўскіх і крэдытных устаноў беларускіх губерняў другой паловы XIX –пачатку XX стст. наогул адсутнічае. Недастаткова вывучанае пытанне эканамічнага развіцця Беларусі не дае нам магчымасці ў поўнай меры выкарыстаць гістарычны вопыт, які з'яўляецца адным з галоўных матываў вывучэння гісторыі і ў цэлым.

ГЛАВА 2

ФАРМІРАВАННЕ БАНКАЎСКАЙ СІСТЭМЫ БЕЛАРУСІ Ў СКЛАДЗЕ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ Ў ГІСТАРЫЧНЫХ ПРАЦАХ


Прамыя звесткі аб развіцці банкаўскай справы на тэрыторыі сучаснай Беларусі адсутнічаюць аж да канца XVIII ст. Аднак, згодна з заўвагай

Цяляк О.А.,калі ўважліва даследаваць гістарычныя дакументы, можна з вялікай доляй дакладнасці аднавіць развіццё крэдытных адносін на беларускіх землях [8,С 20].

З сярэдзіны IX стагоддзя Полацк з'яўляўся адным з найважнейшых па эканамічным значэнні гарадоў на землях усходніх славян. Па Дзвіне праходзіў буйны гандлёвы шлях з Еўропы ў Візантыю, дзякуючы якому Полацк ператварыўся ў асноўны транзітны цэнтр – шлях «з варагаў у грэкі».

Несумненна, такі важны гандлёвы цэнтр пры велізарным абароце тавараў і абарачэння мноства манет з розных краін не мог абыходзіцца без паслуг банкіраў-мянялаў і ліхвяроў .

Заканадаўства часоў ВКЛ у XV – XVI стст. утрымлівала шматлікія нормы, якія рэгулявалі парадак ажыццяўлення тых ці іншых банкаўскіх аперацый (напрыклад, Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г., раздзел «Аб запісах і продажах» [11]). Аднак банкі ў поўным сэнсе гэтага слова з'явіліся пазней.

Першыя банкі на беларускіх землях былі створаны ўжо ў сярэдзіне XVIII ст. У Расійскай імперыі, састаўной часткай якой пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795 гг.) сталі беларускія землі, банкаўская сістэма пачала развівацца ў адпаведнасці з расійскім заканадаўствам. Так, характэрная асаблівасць першых банкаў – Дваранскага і Купецкага, заключалася ў тым, што яны знаходзіліся не ў прыватнай, а ў дзяржаўнай уласнасці.

У 60-х г. XIX ст. была праведзена рэформа крэдытнай сістэмы: былі ліквідаваныя казённыя банкі, арганізаваны новыя дзяржаўныя крэдытныя ўстановы, стала дазволена ствараць недзяржаўныя банкі.

31 мая 1860 г. быў утвораны Дзяржаўны банк Расійскай імперыі. Паступова яго аддзяленні пачалі адчыняцца ў губернскіх гарадах Беларусі (Гродна – 1864 г., Мінск – 1881 г., Магілёў і Віцебск – 1883 г.). Губернскія аддзялення мелі права крэдытаваць прамысловасць і гандаль, аплачваць купоны па працэнтных паперах, прымаць ўклады , выдаваць пазыкі пад заклад працэнтных папер, акцый і аблігацый , ажыццяўляць іншыя функцыі [5, c. 416].

Асаблівую ролю ў развіцці краіны і яе крэдытнай сістэмы адыграла будаўніцтва сеткі чыгунак з сярэдзіны XIX ст., якое суправаджалася з'яўленнем рознага роду крэдытных устаноў і сялянскай рэформай 1861.

На беларускіх землях, якія ўваходзілі ў склад Расійскай імперыі, да канца XIX ст. былі адкрыты аддзяленні Дзяржаўнага банка, камерцыйныя банкі , ашчадныя касы , таварыствы ўзаемнага крэдыту і іншыя ўстановы.

Імператар Мікалай I выдаў імянны Указ ад 30 кастрычніка 1841 г «Аб заснаванні ў Расійскай імперыі ашчадных кас» з мэтай «дастаўлення недастатковых ўсякага звання людзям сродкаў да зберажэнню верным і выгадным спосабам». З тэксту ўказа вынікала, што з’яўленне ашчадных кас было накіравана перш за ўсё на захаванне і прымнажэнне капіталу небагатай часткі насельніцтва краіны.

Першыя ашчадныя касы адчыніліся ўжо ў 1842 г. пры захоўных казнах ў Санкт-Пецярбургу і Маскве.

Так, у сувязі з развіццём будаўніцтва чыгунак у губернскіх гарадах на тэрыторыі Беларусі адчыняліся аддзяленні Дзяржаўнага банка Расійскай Імперыі (Мінск – 1881 г., Віцебск – 1883 г., Магілёў – 1883 г., Гродна – 1884 г.) Акрамя фінансавання патрэб чыгуначнага будаўніцтва, губернскія аддзяленні мелі права крэдытаваць прамысловасць і гандаль, займацца абменам старых крэдытных білетаў на новыя і буйных наміналаў на дробныя і наадварот, аплачваць купоны па працэнтных паперах, прымаць грашовую наяўнасць ад юрыдычных і фізічных асоб для пераводу ў Дзяржбанк і яго канторы і аддзяленні, прымаць уклады, выдаваць пазыкі пад заклад працэнтных папер, акцый, аблігацый [2 , с. 163].

Вядома, што з устаноў Дзяржаўнага банка першае месца па аб'ёму ўліковых аперацый займала Маскоўская кантора, другое – Адэса, бліжэй да канца ХІХ ст. – Кіеў. Мінскае аддзяленне было пятым у гэтым спісе, апярэдзіўшы, такім чынам, усе іншыя аддзяленні Паўночна-Заходняга краю. Напрыканцы ХІХ ст. Мінск стаў найбуйнейшым банкаўскім цэнтрам у рэгіёне.

У 1870 г. быў заснаваны Гомельскі гарадскі грамадскі банк. Пазней ствараліся гарадскія банкі ў Полацку, Віцебску, Барысаве, Магілёве, быў утвораны Мінскі камерцыйны банк. Акрамя таго, ладзіліся таварыствы ўзаемнага крэдыту (Мінск, Кобрын, Магілёў і інш.) Да канца XIX ст. найбуйнейшым банкаўскім цэнтрам у Паўночна-Заходняй рэгіёне стаў Мінск [10].

Нягледзячы на тое, што першапачаткова Дзяржаўны банк заставаўся самым буйным камерцыйным банкам у Расійскай Імперыі, з 1870-х гг. яго становішча стала мяняцца ў сувязі з развіццём недзяржаўных крэдытных устаноў. Фарміруючы кліентуру, яны пераманьвалі пазычальнікаў ільготнымі ўмовамі крэдытавання.

У экспазіцыі Нацыянальнага банка па гісторыі фінансавых устаноў ёсць білеты і акцыя Мінскага камерцыйнага банка вартасцю 250 рублёў выпуску 1896 г. Вядома, што 21 красавіка 1873 г. міністрам фінансаў Расійскай Імперыі быў зацверджаны Статут гэтага банка, а 10 верасня ён пачаў сваю працу. Заснавальнікамі банка сталі прадстаўнікі мясцовага бізнэсу. Асноўны капітал пры стварэнні быў вызначаны ў памеры паўтара мільёна рублёў.

У адпаведнасці са Статутам Мінскі камерцыйны банк меў права на ўлік векеаляў, атрыманне плацяжоў па каштоўных паперах і вэксалях, аперацыі з каштоўнымі металамі, прыём укладаў, захоўванне каштоўнасцей, перавод грошай у гарады, дзе знаходзіліся яго аддзяленні. Свае прадстаўніцтвы банк меў не толькі на тэрыторыі Беларусі – у Гомелі, Магілёве, Пінску, але і ў іншых гарадах Імперыі: Лібаве, Ромнах, Канатопе, Жытоміры, Белай Царкве, Чаркасах, Варажбе, Сумах, Роўне.

У выніку праведзенай у другой палове ХІХ ст. рэформы банкаўскай справы ў Расійскай Імперыі да пачатку ХХ ст. была створана разгалінаваная крэдытная сістэма, арганізаваны банкі новага тыпу, з'явіліся і атрымалі развіццё якасна іншыя банкаўскія аперацыі. У склад крэдытнай сістэмы ўвайшлі Дзяржаўны банк, камерцыйныя акцыянерныя банкі, іпатэчныя банкі, таварыствы ўзаемнага крэдыту, гарадскія банкі, крэдытная кааперацыя. Усё гэта з'яўлялася дастаткова ўстойлівай, зладжанай сістэмай аж да 1917 г.

Да 1908 налічвалася 5 гарадскіх грамадскіх банкаў у Гомелі, Віцебску, Полацку , Ігумене і Барысаве . Аднак яны не атрымалі шырокага развіцця , так як дзяржаўныя ашчадныя касы знаходзіліся ў больш выйгрышным становішчы з прычыны падтрымкі дзяржавы. У Мінску і Гомелі працавалі гарадскія ламбарды, больш за 50 пазыказберагальных таварыстваў і 20 таварыстваў ўзаемнага крэдыту [6 , c. 72].

У 1917 г. банкаўская сістэма Расійскай імперыі перастала існаваць. 14 снежня 1917 г. УЦВК прыняў Дэкрэт «Аб нацыяналізацыі банкаў», у адпаведнасці з якім банкаўская дзейнасць аб'яўлена дзяржаўнай манаполіяй. Пазней быў выдадзены Дэкрэт «Аб рэвізіі сталёвых скрынь у банках» і створаны Народны банк РСФСР з канторамі і аддзяленнямі на месцах.

Несумненна, агульныя тэндэнцыі развіцця крэдытнай сістэмы Расійскай імперыі прадвызначылі развіццё крэдытных адносін на тэрыторыі беларускіх зямель, якія ўваходзілі ў іх склад, і паўплывалі на далейшае функцыянаванне крэдытнай сістэмы краіны ў перыяд незалежнага існавання.

Вылучаюць шэраг асаблівасцяў, звязаных, пераважна, з шырокім распаўсюджваннем на беларускіх землях сістэмы дробнага крэдыту: гарадскія, сельскія і дробныя банкі, заснаваныя на мясцовым капітале, загады грамадскага догляду, пазыка-ашчадныя і крэдытныя таварыствы, мірскія капіталы, ашчадныя касы і пазыковы казны, банкірскія дома і канторы, ламбарды. Адной з прычын, якія садзейнічалі развіццю менавіта сістэмы дробнага крэдыту, з'явілася фінансаванне дадзеных зямель у XVIII–XIX стст. па рэшткавым прынцыпе ў сувязі з адсутнасцю буйной прамысловай буржуазіі і аграрнай скіраванасцю рэгіёну, блізкасцю ўзніклі раней і больш развітых Цэнтральнага, Прыбалтыйскага, Пецярбургскага і Польскага прамысловых раёнаў. Шматлікая прысутнасць дробных крэдытных устаноў была абумоўлена таксама нацыянальным фактарам: актыўным удзелам габрэйскіх капіталаў, выкарыстаннем найбагацейшага вопыту габрэяў-фінансістаў, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё крэдытнай сістэмы Беларусі.

Аналіз прац айчынных гісторыкаў паказаў, што да канца XIX – пачатку XX стст. на беларускіх землях сфармавалася шматузроневая крэдытная сістэма. Дзяржаўныя і прыватныя банкі абслугоўвалі, у асноўным, буйных пазычальнікаў; крэдытныя патрэбы дробных кліентаў былі ў падпарадкаванні разгалінаванай сістэмы суіскальнікаў дробнага крэдыту, рэсурсная база якой фармавалася, у тым ліку, за кошт сродкаў Дзяржаўнага банка.

Такім чынам, можна канстатаваць, што і ў беларускай і ў расійскай гістарычных навуках адсутнічаюць спецыяльныя працы, у якіх разглядаецца гістарыяграфія пытання развіцця банкаўска-крэдытнай сістэмы на беларускіх землях у другой палове ХІХ – пачатку ХХ стст.

ГЛАВА 3

АСАБЛІВАСЦІ КРЭДЫТНЫХ АПЕРАЦЫЙ У БЕЛАРУСКІХ ГУБЕРНЯХ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ ХІХ – ПАЧАТКУ ХХ СТСТ.

На мяжы XIX – XX стст. у беларускіх губернях Расійскай імперыі рознага тыпу, сярод якіх на вядучыя пазіцыі выйшлі акцыянерныя камерцыйныя банкі кароткатэрміновага крэдыту.

У 1846 г. быў прыняты закон, які вызначаў неабходнасць адкрыцця ашчадных кас пры Загадах грамадскага догляду. За 15 наступных гадоў такія касы былі адкрыты практычна ва ўсіх губернскіх гарадах.

Развіццё прадпрымальніцтва ў гаспадарчым жыцці ў ходзе рэформы 60-70-х гг. ХІХ ст., яго заканадаўчая падтрымка (напрыклад, прамысловы закон 1863 г. замацоўваў права на свабоду прадпрымальніцтва, гэта значыць на заняткі вытворчай і камерцыйнай дзейнасцю), з'яўленне першых кааператываў у гарадах і вёсках паслужылі штуршком для развіцця крэдытных кааператываў. Яны арганізаваліся ў форме пазыкі зберагальных і крэдытных таварыстваў. Пры гэтым у іх праўленнях пераважалі дваране (ссудосберегательные таварыства), а таксама памешчыкі і духавенства (пазыказберагальныя таварыства). Гэта паслужыла прычынай зацвярджэння ўрадам у 1869 г. двух разнавіднасцяў тыпавых кааператыўных Статутаў: для сельскіх крэдытных кааператываў і для пазыказберагальных кас гарадскога тыпу [3, c. 128].

У 1870 г. на Другім з'ездзе сельскіх гаспадароў былі заснаваны спецыяльная камісія па пытаннях дробнага крэдыту і Камітэт па сельскіх пазыказберагальным і прамысловым таварыствам пры Маскоўскім грамадстве сельскай гаспадаркі з аддзяленнем у Санкт-Пецярбургу. Гэты камітэт праводзіў вялікую працу па стварэнню новых пазыказберагальных таварыстваў, распаўсюджваў звесткі пра іх, дамагаўся розных ільгот для іх з боку дзяржавы і інш. Не без яго дапамогі ў 1871 г. быў прыняты закон, у адпаведнасці з якім земствам давалася права засноўваць крэдытныя арганізацыі, а таксама рэкамендавалася выдзяляць сродкі для прылады сельскіх пазыказберагальных таварыстваў. З 1872 таварыствам было прадастаўлена права атрымання крэдытаў у Дзяржаўным банку. Дзякуючы гэтым мерам, толькі за 6 гадоў (1872–1877 гг.) Пры ўдзеле земстваў было заснавана 782 таварыствы, а да 1883 г. іх колькасць павялічылася да 1006. Яны былі адкрыты ў 295 з 500 паветаў Еўрапейскай Расіі і налічвалі каля 270 тысяч членаў. Аднак адсутнасць шырокай сацыяльнай базы і дробязяўная рэгламентацыя дзейнасці з боку земстваў прывялі да заняпаду гэтага віду таварыстваў. Да 1888 г., напрыклад, было зачынена 395 пазыказберагальных таварыстваў, з іх 124 ( 31,4 %) - па прычыне няўмення весці справу , 61 ( 15,4 %) – па нявыплаце даўгоў членамі, 48 (12,2 %) – па неатрымання або спынення крэдытаў, 17 ( 4,3 %) – па выхаду або смерці распарадчыкаў і інш., непрадукцыйнае выкарыстанне пазык сялянамі стала прычынай пачатку іх таварнага крэдытавання (прыладамі працы, лесам , матэрыяламі для кустарнай вытворчасці) [4 , с 201]..

Больш прымальным для расійскага сялянства апынуўся іншы тып кааператыва – бяспаявыя крэдытныя таварыствы , дазволеныя да ўстановы ў 1895 г. «Палажэннем аб установах дробнага крэдыту»

Гэты год можна назваць пачаткам другога этапу развіцця дробнага крэдыту. Палажэннем аб установах дробнага крэдыту вызначаліся крыніцы іх сродкаў – пазыкі звонку, а таксама ўводзіліся два іншых тыпу устаноў дробнага крэдыту: пазыказберагальныя таварыствы (кааператыўныя ўстановы з паявых узносаў ) і сельскія валасныя банкі (установы саслоўныя ).

Фарміраванне асноўнага капіталу бяспаявых крэдытных таварыстваў за кошт пазык Дзяржаўнага банка спрыяла ўзнікненню ў перыяд з 1898 па 1904 гг. 227 такіх таварыстваў. Акрамя таго, 18 крэдытных таварыстваў арганізавалася без садзейнічання з боку банка. Адначасова, для ажыццяўлення нагляду за ўстановамі дробнага крэдыту, у Дзяржаўным банку была ўведзена пасада інспектара крэдытных таварыстваў[6,с. 89].

Нягледзячы на меры, што прымаліся, ўзровень развіцця дробнага крэдыту ў краіне прызнаваўся нездавальняючым. Да пачатку 1904 колькасць зарэгістраваных устаноў складала: па пазыказберагальным таварыствам - 936, крэдытным таварыствам – 340. На 1 таварыства даводзілася 51,4 тыс. жыхароў, тады як у Германіі – 4,8 тыс. жыхароў; на 1 жыхара Расіі прыпадала 0,5 руб. сродкаў , якімі размяшчалі гэтыя ўстановы , у Германіі – 8,0 руб.[1 , с. 270]

У чэрвені 1904 г. было зацверджана новае Палажэнне аб дробным крэдыце, якое дало штуршок бурнаму развіццю крэдытных устаноў у перыяд з 1905 па 1917 гг. і які можна лічыць трэцім этапам развіцця дробнага крэдыту ў Расіі. У сваёй аснове становішча паўтарала стары закон, але мела мэта з улікам дзесяцігадовага вопыту стварыць новыя арганізацыйна – эканамічныя ўмовы для павышэння эфектыўнасці і паскарэння развіцця крэдытнай кааперацыі. У арганізацыйным плане гэтыя навіны зводзіліся да наступнага.

Быў урэгуляваны парадак дзейнасці пазыказберагальных і крэдытных таварыстваў і створаны новы тып устаноў дробнага крэдыту – грамадскія пазыказберагальныя касы. Вялікая колькасць такіх кас утварылася ў выніку пераўтварэння старых саслоўных устаноў дробнага крэдыту ў новыя. Грамадскія пазыказберагальныя касы сталі адзінай арганізацыйн -прававой формай грамадскіх сялянскіх крэдытных устаноў [7, c. 257].

Былі створаны земскія касы з правам выдачы пазык і вядзення аперацый з асобамі ўсіх саслоўяў. Земская каса засноўвалася па пастанове земскага сходу, і яе асноўны капітал фарміраваўся за кошт сродкаў земства, а таксама пазык са сродкаў Упраўлення па справах дробнага крэдыту Дзяржбанка. Яны атрымалі права:

• садзейнічаць прыладзе пазыказберагальных і крэдытных таварыстваў;

• атрымліваць пазыкі (у тым ліку і ў Дзяржбанка), прымаць ўклады, а таксама выдаваць пазыкі як установам дробнага крэдыту ўсіх тыпаў, так і асобным сельскім гаспадарам;

• вырабляць пасрэдніцкія аперацыі па даручэнні кліентаў;

• ажыццяўляць функцыі нагляду за стварэннем па іх ініцыятыве ўстановаў дробнага крэдыту .

Гэта значыць земскія касы сталі выступаць сувязным звяном паміж разрозненымі ўстановамі дробнага крэдыту, з'яўляючыся правобразам будучых рэгіянальных крэдытных кааператываў.

Новы крок быў зроблены ў справе цэнтралізацыі дзяржаўнага кантролю за дзейнасцю ўстаноў дробнага крэдыту . Пры Дзяржбанку было заснавана спецыяльнае Упраўленне па справах дробнага крэдыту, на якое ўскладаецца вышэйшы нагляд за ўсімі ўстановамі і агульнае фінансаванне з банкаўскіх сродкаў. Усе ўстановы малога крэдыту былі перададзеныя ў вядзенне Міністэрства фінансаў. Акрамя гэтага быў утвораны Міжведамасны Цэнтральны Камитет па справах дробнага крэдыту, у які ўваходзілі прадстаўнікі ўсіх зацікаўленых ведамстваў: Міністэрства фінансаў, Міністэрства ўнутраных спраў, Міністэрства земляробства і дзяржаўных маёмасцяў і Міністэрства юстыцыі і дзяржаўнага кантролю [9, c. 36].

На месцах ствараліся губернскія камітэты па справах дробнага крыдыту. Згодна з Палажэннем 1904 г. яны мелі права хадайнічаць аб адкрыцці устаноў дробнага крэдыту, вырашаць пытанне аб мэтазгоднаасці іх дзейнасці ў той ці іншай мясцовасці, аб выдачы пазык з казённых сродкаў, аб прызначэнні рэвізій і інш. Непасрэдны нагляд над ўстановамі дробнага крэдыту ажыццяўляўся інспектарамі кіруючых кантор і аддзяленняў Дзяржбанка, якія знаходзіліся ў іх штаце. Рэвізіі падлягалі толькі тыя кааператыўныя крэдытныя ўстановы, якія карысталіся крэдытам або пазыкай Дзяржаўнага банка.

ЗАКЛЮЧЭННЕ


Да нядаўняга часу датай узнікнення банкаўскі устаноў на землях Беларусі лічылася 3 студзені 1922 г.  пачатк працы ў Мінску Беларускай канторы Дзяржбанка пры Наркамаце фінансаў Беларускай ССР, але былі праведзены даследаванні архіўных матэрыялаў, якія сведчаць аб тым, што першыя банкаўская ўстанова на землях Беларусі з'явілася раней, а менавіта 8 студзеня 1870 г.Указам Сената Расійскай Імперыі ў Гомелі быў утвораны гарадскі грамадскі банк. З гэтага часу і бярэ свой пачатак гісторыя станаўлення і развіцця банкаўска-крэдытнай сістэмы Беларусі.

Асаблівую ролю ў развіцці краіны і яе крэдытнай сістэмы адыграла будаўніцтва сеткі чыгунак з сярэдзіны XIX ст., якое суправаджалася з'яўленнем рознага роду крэдытных устаноў .

На беларускіх землях , якія ўваходзілі ў склад Расійскай імперыі, да канца XIX ст. былі адкрыты аддзяленні Дзяржаўнага банка, камерцыйныя банкі , ашчадныя касы , таварыствы ўзаемнага крэдыту і іншыя ўстановы.

У губернскіх гарадах на тэрыторыі Беларусі адчыняліся аддзяленні Дзяржаўнага банка Расійскай Імперыі ( Мінск – 1881, Віцебск – 1883, Магілеў 1883 , Гродна 1884 ) Акрамя фінансавання патрэб чыгуначнага будаўніцтва, губернскія аддзяленні мелі права крэдытаваць прамысловасць і гандаль, займацца абменам старых крэдытных білетаў на новыя і буйных наміналаў на дробныя і наадварот, аплачваць купоны па працэнтных паперах, прымаць грашовую наяўнасць ад юрыдычных і фізічных асоб для пераводу ў Дзяржбанк і яго канторы і аддзяленні, прымаць уклады, выдаваць пазыкі пад заклад працэнтных папер, акцый, аблігацый.

Нягледзячы на тое, што першапачаткова Дзяржаўны банк заставаўся самым буйным камерцыйным банкам у Расійскай Імперыі, з 1870-х гг. яго становішча стала мяняцца ў сувязі з развіццём недзяржаўных крэдытных устаноў , якія прываблівалі пазычальнікаў ільготнымі ўмовамі крэдытавання.

У выніку праведзенай у другой палове ХІХ ст. рэформы банкаўскай справы ў Расійскай Імперыі да пачатку ХХ ст. была створана разгалінаваная крэдытная сістэма, арганізаваны банкі новага тыпу, з'явіліся і атрымалі развіццё якасна іншыя банкаўскія аперацыі. У склад крэдытнай сістэмы ўвайшлі Дзяржаўны банк , камерцыйныя акцыянерныя банкі, іпатэчныя банкі, таварыствы ўзаемнага крэдыту, гарадскія банкі, крэдытная кааперацыя. Усё гэта з'яўлялася дастаткова ўстойлівай, зладжанай сістэмай аж да 1917 г.

Да 1908 налічвалася 5 гарадскіх грамадскіх банкаў у Гомелі, Віцебску, Полацку, Ігумене і Барысаве. Аднак яны не атрымалі шырокага развіцця , так як дзяржаўныя ашчадныя касы знаходзіліся ў больш выйгрышным становішчы з-за прычыны падтрымкі дзяржавы. У Мінску і Гомелі працавалі гарадскія ламбарды, больш за 50 пазыказберагальных таварыстваў і 20 таварыстваў ўзаемнага крэдыту.

Такім чынам, да канца XIX  пачатку XX стст. на беларускіх землях сфармавалася шматзвённая крэдытная сістэма. Дзяржаўныя і прыватныя банкі абслугоўвалі, у асноўным, буйных пазычальнікаў; крэдытныя патрэбы дробных кліентаў былі ў падпарадкаванні разгалінаванай сістэмы суіскальнікаў дробнага крэдыту, рэсурсная база якога фармавалася, у тым ліку, за кошт сродкаў Дзяржаўнага банка. Дадзеную мадэль функцыянавання крэдытнай сістэмы лічым неабходнай рэалізаваць на сучасным этапе развіцця Рэспублікі Беларусь, як найбольш адпаведную патрэбнасцям ўсіх катэгорый пазычальнікаў, адэкватную пераходнаму тыпу эканомікі і якая найбольш садзейнічае эканамічнаму развіццю краіны.



Нягледзячы на актуальнасць разглядаемага пытання для развіцця сучаснай крэдыіна-банкаўскай сістэмы Рэспублікі Беларусь, на наяўнасць пэўнай колькасці прац, прысвечаных разгляду праблемы станаўлення і развіцця банкаўскай і крэдытнай сістэм на беларускіх землях, адсутнічаюць спецыяльныя гістарычныя даследаванні, у якіх бы разглядалася гістарыяграфія заяўленага ў тэме пытання. Гэта сведчыць пра актуальнасць тэмы дадзенага даследавання.

СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ




  1. Банковская энциклопедия / Пол общ.ред. проф. Яснопольского А.Н. Киев., 1414. – С. 270.

  2. Голубович, В.И. Экономическая история Беларуси / В.И.Голубович; под ред. В . И .Голубовича. – Минск: Экоперспектива, 2001. – C. 163 .

  3. Жытко, А.П. Дваранства Беларуа перыяду катталізму, 1861 1914 гг. / А.П. Жытко / Манаграфія / Навук. рэд. Фамш В.М. – Мінск: ВВЦ. БДПУ, 2003. – С. 128

  4. Лаврушин А .И Банкавское дело : система кредитования / О.И.Лаврушин, О.А.Афонасьева,С.Л.Корниенко ; под.ред. засл. деят. науки РФ ,д-ра экон. наук, проф. О. И. Лаврушина . 3 изд., доп.  М : КНОРУС ,2007 С.201.

  5. Морозан, В.В. История банковского дела в России ( вторая половина XVII первая половина XIX в.) / В.В. Морозан. – СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 2001. – С. 416.

  6. Рябцевич, В.Н. История развития денежно-кредитной системы Беларуси: учеб. пособие / В.Н. Рябцевич, Ю.Л. Грузицкий. – Минск: «Экоперспектива», 2002. – С. 72-92 .

  7. Теляк, О.А. Исторические аспекты возникновения денег и эволюция их теорий // Банковская система: устойчивость и перспективы развития. Материалы международной научно-практической конференции по вопросам банковской экономики / Гл. ред. проф. К.К.Шебеко. Пинск, 2010. – С. 256-258.

  8. Теляк, О.А. Зарождение и современное состояние банковской системы Беларуси // Банковская система Украины в условиях глобализации финансовых рынков. Материалы Международной научно-практической конференции. Черкассы, 2010. – С. 20-23.

  9. Юровский, В.Е. История финансовой системы Российской империи в XIX в. / В.Е. Юровский // Вопросы истории, 2001. – №2. С. 36.

  10. Банкі на тэрыторыі Беларусі [Электронны рэсурс]. – 2014. – Рэжым доступу: http://www.nbrb.by/bel/today/history.asp – Дата доступу: 22.04.2014.

11.Статут Великого княжества Литовского 1588 года [Электрон .ресурс]. / Подг. О.Лицкевич. Мн., 2002-2003.  Режим доступа: http://starbel.narod.ru/statut1588.htm.



База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка