Дзеяслоў – часціна мовы, якая абазначае дзеянне ці стан прадмета як працэс І выражае яго ў граматычных катэгорыях трывання, стану, асобы, ладу, часу




Дата канвертавання07.02.2017
Памер445 b.



ДЗЕЯСЛОЎ – часціна мовы, якая абазначае дзеянне ці стан прадмета як працэс і выражае яго ў граматычных катэгорыях трывання, стану, асобы, ладу, часу.



Сінтаксічная роля дзеяслоўных формаў неаднолькавая. Асабовыя (спрагальныя) формы ў сказе заўсёды выказнікі (таму іх яшчэ называюць прэдыкатыўнымі): Лес супакойвае, разганяе трывогу, нервознасць (І.Шамякін). Сонца забегла за хмурынку і знікла зусім (С.Грахоўскі). Інфінітыў можа быць любым членам сказа.

  • Агульная характэрная сінтаксічная прымета ўсіх дзеяслоўных формаў – здольнасць кіраваць скланяльнымі часцінамі мовы, якія выступаюць у ролі дапаўнення ці акалічнасці: прывезці з горада, прывязі з горада, прывезены з горада.



АСНОВЫ ДЗЕЯСЛОВА

  • Аснова інфінітыва вызначаецца шляхам аддзялення суфіксаў -ць, -ці, -чы: спява-ць, вез-ці, бег-чы. Яна супадае з асновай прошлага часу дзеяслова, якая вызначаецца аддзяленнем суфікса прошлага часу: збіра-ць – збіра-ў, чыта-ць – чыта-ў. Аднак у асобных дзеясловах асновы інфінітыва і прошлага часу адрозніваюцца: вес-ці – вяд-уць – вё-ў, ся-чы – сяк-уць – сек.







ЗВАРОТНЫЯ дзеясловы – гэта дзеясловы з постфіксам -ся(-ца, -цца). Дзеясловы без гэтага постфікса – НЕЗВАРОТНЫЯ. Асноўная граматычная функцыя -ся – фармальна выражаць агульнае значэнне непераходнасці. Таму ўсе зваротныя дзеясловы непераходныя.



Катэгорыя СТАНУ паказвае адносіны паміж суб'ектам (утваральнікам дзеяння), дзеяннем і аб'ектам, выражаючы гэта ў формах дзеяслова і ў сінтаксічнай канструкцыі.



ТРЫВАННЕ дзеяслова – граматычная катэгорыя, якая паказвае на адносіны дзеяння да яго мяжы, закончанасці. Выдзяляюцца два трыванні: незакончанае і закончанае. Дзеясловы НЕЗАКОНЧАНАГА трывання абазначаюць працягласць, развіццё, паўтаральнасць дзеянняў, не паказваючы на іх мяжу: плыць, спяваць, будаваць, ісці.

  • Дзеясловы ЗАКОНЧАНАГА трывання абазначаюць дзеянні, якія паказваюць на іх мяжу, вынік, закончанасць: паплыць, заспяваць, узараць, пабудаваць, прыйсці, выкаваць, змалаціць, стукнуць.



Катэгорыя ЛАДУ абазначае адносіны дзеяслоўнага дзеяння да рэчаіснасці. Яна можа паказваць дзеянне як рэальнае ў цяперашнім, прошлым ці будучым часе або як нерэальнае – пажаданае, неабходнае, магчымае. У сучаснай беларускай мове вылучаюцца тры лады: абвесны, загадны і ўмоўны.

  • АБВЕСНЫ лад выражае сцвярджэнне ці адмаўленне дзеяння, якое рэальна працякае ў цяперашнім, прошлым ці будучым часе: Прыйшоў жаданы час спаткання (Якуб Колас).

  • ЗАГАДНЫ лад паказвае, што асоба пабуджае каго-небудзь выканаць дзеянне. Пабуджэнне можа абазначаць загад, патрабаванне, прапанову, заклік, параду, просьбу і адносіцца не толькі да якой-небудзь асобы, але і да неадушаўлёных прадметаў, якія ўяўляюцца як адушаўлёныя: Няхай у ясным небе цішыня заўсёды цішынёю застаецца (С.Грахоўскі).



УМОЎНЫ лад абазначае дзеянне, якое ўяўляецца як пажаданае ці магчымае. Ажыццяўленне такога дзеяння залежыць ад пэўных умоў. Умоўны лад мае аналітычную форму. Ён выражаецца дзеясловам у форме прошлага часу і часціцай бы (б). Месца гэтай часціцы ў сказе рознае: яна можа знаходзіцца пры дзеяслове ці пры іншых словах: Я Чорнае мора зялёным назваў бы, як толькі заціхнуць і бура, і шторм (С.Грахоўскі).



Катэгорыя ЧАСУ выражае адносіны дзеяння да моманту гутаркі. Гэту катэгорыю маюць толькі дзеясловы абвеснага ладу. Адрозніваюць формы цяперашняга, прошлага і будучага часу.



БУДУЧЫ ЧАС выражае дзеянне, якое будзе адбывацца ці адбудзецца пасля моманту гутаркі: Жывеш і будзеш жыць ты, песня матчына, пакуль народа сэрца будзе біцца! (Н.Гілевіч). Існуюць формы будучага простага (сінтэтычныя) і будучага складанага (аналітычныя) часу: пабудуеце, пабудуюць, будзе працаваць; будзем працаваць. ПРОШЛЫ ЧАС абазначае дзеянне, якое адбывалася ці адбылося да моманту гутаркі: Мы секлі лес, часалі шпалы, калолі тоўстыя камлі і к дваццаці гадам нямала ўжо зрабілі на зямлі (С.Грахоўскі). Прошлы час дзеяслова ўтвараецца ад асновы інфінітыва пры дапамозе суфікса -л-(-ў) і адпаведных канчаткаў.



Катэгорыя АСОБЫ паказвае на адносіны дзеяння і яго ўтваральніка да таго, хто гаворыць. Утваральнікам дзеяння можа быць асоба, якая гаворыць, яе суразмоўца або той, хто не ўдзельнічае ў размове. У залежнасці ад гэтага выдзяляюцца тры асобы дзеяслова: 1-я, 2-я і 3-я. Сістэма формаў, якая абслугоўвае ўласна катэгорыю асобы, складаецца з трох формаў адзіночнага і трох формаў множнага ліку ў абвесным ладзе. У загадным ладзе маецца пяць формаў: дзве формы адзіночнага ліку і тры формы множнага ліку.

  • Формы прошлага часу абвеснага ладу і формы ўмоўнага ладу не маюць паказчыкаў асобы, пры іх такімі паказчыкамі могуць быць асабовыя займеннікі або назоўнікі: ты чытаў (бы), ён чытаў (бы), рабочыя пабудавалі (б).



БЕЗАСАБОВЫЯ ДЗЕЯСЛОВЫ абазначаюць дзеянне, якое адбываецца як бы само па сабе, без дзеючай асобы або прадмета. Яны з'яўляюцца выказнікам у неасабовых сказах, у якіх няма дзейніка: У той год з вясны вельмі дажджыла (Б.Сачанка).

  • Безасабовыя дзеясловы пераважна абазначаюць:

  • > з'явы прыроды: вечарэе, днее, світае, марозіць, змяркаецца;

  • > фізічны і псіхічны стан чалавека ці іншай жывой істоты: нездаровіцца, калоціць, нядужыцца, дыхаецца, працуецца, верыцца, думаецца, жадаецца;

  • > магчымасць, неабходнасць дзеяння і г. д.: прыйшлося (лічыцца), спатрэбіцца (праверыць), пашчаслівіцца (прыехаць), трапляецца (паглядзець);

  • > дзеянне невядомай або стыхійнай сілы: нясе, шанцуе, цягне, замяло (снегам), зацерушыла (лісцем).



СПРАЖЭННЕ – гэта змяненне дзеясловаў па асобах і ліках у цяперашнім часе абвеснага ладу. У залежнасці ад канчаткаў формаў цяперашняга часу ўсе дзеясловы падзяляюцца на два спражэнні – першае і дру­гое. У 1-й асобе адзіночнага ліку канчаткі дзеясловаў абодвух спражэнняў супадаюць, а ў астатніх асобах дзеясловы I і II спражэнняў маюць розныя канчаткі. РОЗНАСПРАГАЛЬНЫМІ традыцыйна называюць дзеясловы бегчы, даць, есці і вытворныя ад іх, якія ў адных формах маюць канчаткі, уласцівыя I спражэнню, у другіх – канчаткі, уласцівыя II спражэнню, або спецыфічныя канчаткі.



Да II спражэння адносяцца дзеясловы, якія ў інфінітыве заканчваюцца: > на -іць(-ыць), дзе -і-(-ы-) суфікс: бяліць, мясіць, касіць. Аднаскладовыя дзеясловы тыпу біць, віць, крыць, ліць, мыць, піць, .якія заканчваюцца ў інфінітыве на -ць і ў якіх -і-(-ы-) не з'яўляецца суфіксам, адносяцца да I спражэння; > -ець(-эць), калі -е-(-э-) не захоўваецца ў 1-й асобе адзіночнага ліку цяперашняга часу: глядзець (гляджу), ляцець, цярпець, сядзець, гарэць (выключэнне – дзеяслоў хацець). > Да II спражэння таксама адносяцца дзеясловы гнаць, належаць, спаць, стаяць, баяцца. Усе астатнія дзеясловы належаць да I спражэння.




База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка