I напрадвесні




Дата канвертавання27.05.2018
Памер259.04 Kb.

Читаем Детям

Міхасёвы прыгоды
Якуб Колас

I

Напрадвесні

Надакучыла дзецям зіма:

Ім разгону зімою няма.


Маркотна Міхасю,

Алесю і Ясю,

Валодзю, Андрэю

I ўсім, хто дурэе

I хоча разгону —

Ну, Юрку, Сымону,

Марынцы, Тацянцы,

Аленцы, Мар'янцы,

I Інцы, і Юльцы,

Натальцы, Ганульцы —

Ну, словам, дзяўчатам

I хлопцам,

Тым хватам.
Сагналі ахвоту на санках,

На лыжах, каньках і лядзянках.


Зімою забавы

Не дужа цікавы:

Марозы, завеі,

I нос пасінее,

Чуць выскачыш з хаты

На холад зацяты.

Хваробы зімою

Ідуць чарадою:

То свінка, ангіна,

Адзёр, шкарлатына

Ды біч-жываглыт

Люты, злы дыфтэрыт...


Надакучыла дзецям зіма,

I чакае вясны іх гурма.



II

Налучыла зімою Міхася бяда:

Захапіла Міхася хвароб чарада.
Прыстала ангіна,

А потым адзёр.

Чуць-чуць з дыфтэрыту

Міхась не памёр.

Забіла дыханне,

I горла, і нос.

Ой, колькі пакуты

Міхась перанёс!

Ды ўсё ж далі рады

Яму дактары.

Вакцыну ўлівалі

Не менш разоў тры.

Каб не вакцына,

Памёр бы хлапчына.

I дні і нядзелі

Ляжаў у пасцелі

Слабенькі,

Худзенькі,

Малы Міхасёк,

Як падкошаны той васілёк.

I высах жа, бедны!

А тварык стаў бледны,

Празрысты, бы з воску.

Доктар дзіцячы

Лячэнне прызначыў —

Адправіць Міхася на вёску.

Паветрам гаючым

I сонцам бліскучым

Міхасевы сілы ўзмацніць.

На ўлонні прыроды

Такія прыгоды,

Што ў горадзе нельга й сасніць.

Аб гэтых прыгодах якраз

I павядзецца тут сказ.



III

На ўлонні прыроды

Дзе ж Міхась знайшоў прыпынак

У свой летні адпачынак?

Адкажу вам за Міхася:

У пасёлку пры калгасе.

I мясцінка самавіта:

Там шумела морам жыта,

А ячмень, густы, зялёны,

Адбіваў усім паклоны:

Ветру, сонцу, дробным пташкам,

I кузуркам, і букашкам,

Мілым дзеткам — Насці, Стасю,

Ну, і нашаму Міхасю.

Для Міхася тут выгоды:

Тут сады і агароды,

Дзе цвітуць так пышна макі,

I дзіцячыя прысмакі:

Морква, рэпа спакусная, —

Рэдка хто іх абмінае,

I Міхась не раз украдкам

Завітае к гэтым градкам...

А якія тут пясочкі!

Проста цешаць яны вочкі

I, здаецца, клічуць самі:

«Пагуляй, Міхаська, з намі!»

Ну, як тут не пагуляць,

Не пабегаць мінут пяць,

Ды чаму не разгарнуцца

Ды ў пяску не скачануцца?

Бегаў тут Міхась, гуляў

Ды з пясочкам размаўляў.

Не — цікавая мясцінка!

Што ні крок, то ўсё навінка

I для вока і для вуха.

Ты глядзі сабе ды слухай,

Прыглядайся ды гуляй,

А дзе трэба — памагай!

Унь ускрай сядзібы

Конь паўзе сталёвы,

Рэжа лусты-скібы,

Хлебу тчэ асновы,

Поўніць шумам долы,

Дужы ды імклівы.

Ногі яго — колы,

Дым заместа грывы.

Вось які ён воін,

Адгадайце ж, хто ён?


Дзесь у лесе звонка

Граюць-трубяць трубы...

Рух, жыццё, гамонка —

Падзівіцца люба!

Тут Міхасю воля,

Тут прастор шырокі,

Любіць жа ён болей

Рэчку і затокі.



IV

Талька — слаўная рачушка,

Грунт яе пясчаны,

Бераг мяккі, як падушка,

Дзірваном засланы.

Луг квяцісты па ўзбярэжжы,

А трава, як лава.

Па грудах дубы, як вежы,

Паглядзець цікава.

А буслоў тых і не злічыш —

Цэлыя брыгады!

I такія іх абліччы,

Бы вядуць нарады.

Тут і чаплі, гусі, качкі,

I сіваваронкі.

Колькі шуму і гарачкі,

Спеву і гамонкі!

А звярніце вашы вочы

Вось у гэту Тальку:

Зачаруе каго хочаш —

Лёню і Натальку.

Тут убачыце вы

Свет вялікі, жывы

I дзіўны таксама.

Асабліва вось тут,

Калі ўзыдзеш на груд

Ды зірнеш на яму.

Гэта яма — ой, глыб!

Ну, а рыб жа тут, рыб —

Процьма незлічона!

Гэта яму, сказаць,

Азярком лепш назваць

Па яе разгону.

А як выйдуць ляшчы,

Хоць у ладкі пляшчы:

Проста, ну, як плашкі!

Шчупакі, як ваўкі,

I звычай такі

I ўсе іх замашкі.

Нерухома ў траве

Па гадзіне, па дзве

Тояцца, пражоры.

Бойся, язь, шчупака!

Лешч, не дай зевака,

А то будзе гора!

У такой глыбіні

Ёсць язі, акуні,

Галаватні, плоткі.

А кялбоў і яршоў

I другіх малышоў

Не злічыць на соткі.

А як бухне тут сом —

Скаланецца кругом,

Ну, ўся азярына.

Вадзяныя кругі

Ліжуць, б'юць берагі —

Сом, відаць, махіна.
I страх забірае Міхася

I трошкі цікавасць, вядома:

Вось кінуць бы бомбаю ў сома,

Калі гэты сом на папасе!



V

Рыбацтва

Забрала Міхася турбота,

Падшыбла Міхася ахвота,

Аб гэтым сказаў ён і маме:

Рыбу павудзіць на яме.

Юрка ссукаў яму лёску,

Ванька зрэзаў бярозку —

Выйшла вудзільна «на пяць»,

У рукі было што узяць.

Кручок, паплавок адмысловы —

Былі там майстры і галовы,

I быў у іх творчы размах,

Рабілі яны не за страх.

Затое ж і вуда — адна любата!

Ну, сцеражыся цяпер, драбната,

Рыб'я сямейка,

Ёрш і уклейка!

Не адзін Міхась на яме:

Тут, паўз берагу ракі,

На спаборніцтва з яршамі

Селі чуйна рыбакі.

Лёнька тут са стражы,

Хлопчык нехлямяжы,

Тут і Ванька з будкі,

Дасціпны і гнуткі,

I Аўсейчык Мішка,

Паўлік, Цішка, Грышка,

Хоць сабе малыя,

Але удалыя.

Закідаюць свае вуды,

Хто не хлеб, на чарвяка,

Не глядзіць ніхто нікуды,

Воч не зводзіць з паплаўка.

I хвалююцца нямала,

Нашы хлопцы-рыбакі,

Чуць-чуць рыбка заклявала,

I заскачуць паплаўкі.

Тут патрэбны спрыт, снароўка

I характар клёву знаць.

Трэба ўмець у часе лоўка

Рыбку хітрую падняць.

Прыглядаўся Міхась,

Як клюе плотка, язь,

Ёрш, і лешч, і яльчык.

I бывала ярша —

Вы не смейцеся, ша! —

Выцягне ён з пальчык!

Ды што ёрш? — акуня —

Гэта вам не гульня —

На кручок падчэпіць!

I пры гэтым не раз

Слова скажа ці сказ,

Як у сцену ўлепіць.

Раз здарэнне было —

Шчупака з паўкіло

Выцягнуў, яй-права!

Ну ж і радасць была!

Абышла з паўсяла

Пра Міхася слава.

А той момант, калі

Быў шчупак на зямлі,

Не забыць ніколі.

Адкусіў ён кручок,

Гэты гад, шчупачок,

Лежачы на доле.

Быў тут страх, крык і смех,

I Даніла падбег

Памагаць Міхасю.

А Міхась ужо сам

Адзін справіўся там,

I справіўся ў часе!



VI

Раз Міхаська быў на яме.

Сеў сабе на беражок.

Там пясочак, муражок,

Азярко само, бы ў раме, —

I высокая трава.

Збоку роўны вал чыгункі,

Мост жалезны над вадой,

Дзе вагоны чарадой

На вадзе кладуць рысункі

Ды бягуць, ды грукацяць,

I Міхася весяляць.

Ён сядзіць і пазірае,

Як варушыцца вада,

Дзе рыб ходзіць грамада,

Як на сонцы яна грае,

Як у букце пад кустом

Баўтане шчупак хвастом.

Тыя ж ластаўкі-вяртушкі

У надводнай цішыні

Не нацешацца з гульні

Ды такія ладзяць гушкі,

Весялушкі,

Шчабятушкі,

Што ніякі акрабат

Не патрапіць ім у лад.

Вот адна імкне стралою

I адразу звысака

Бух на ўлонне азярка

Дужкай спрытнай, удалою!

Ды так лоўка па вадзе

Рыску крыльцам правядзе.

Пазірае Міхась

На гэтыя з'явы,

Аж выпадак адзін,

I дужа цікавы.

Ад Міхася збоку,

Так на сорак крокаў,

Нейкі дзядзька-рыбак

Вартаваў жыўцоўку.

Ён ляжыць і курыць

Ды вачэй не жмурыць —

Ці не возьме шчупак

Плотку за галоўку.

Плотка — нішто цётка,

Каля фунта будзе,

А сама на вудзе.

Прывязь ёй каротка,

Але шнура ніяк

Распусціць не можа.

I вось бачыць Міхась —

Па вадзе нешта шась!

Пэўна плотцы шчупак

Штось зрабіў нягожа.

Аж глядзіць — не тое,

Нешта больш дзіўное,

Ды па версе вады

Сучыць, нібы палка.

Але раптам убок

Верне дзіўны плавок —

Ну якраз жа туды,

Дзе сядзіць Міхалка!

Як зірнуў наш Міхась —

Вуду вобземлю бразь!

— Вуж... Браткі, вось штука!

— Вуж плыве! Дзядзька, вуж!

— Стой ты, хлопча, не руш,

Можа то гадзюка!

Вуж у бераг паплыў

I аір абкруціў

Скруткам нерухліва.

А сам страшны такі!

Спіна ўся і бакі

Рыжыя на дзіва.

Падбягае рыбак

Ды хапае кіяк.

— Гэта ж, брат, гадзюка,

I такая злюка!

Сцеражыся, браток,

Адыдзіся ў куток!

Размахнуўся тут дзядзька калом,

Раз — прамазаў! Другі!

Разгарнула гадзюка кругі,

Павярнулася ўверх жыватом.

Падчапіў яе дзядзька на кол,

З вады вынуў на дол,

На пясок, на траву,

Распляскаў ёй ушчэнт галаву,

I каб больш не было нават паху,

На агонь палажылі кусаху!



VII

Ягады

Пранеслася чутка

Па калгасных хатах,

Што суніц у лесе

Нарасло багата,

Што зямля ад ягад

У чырвоных плямах,

Што іх дужа многа

У Ласіных ямах.

«Што гэта за ямы?

I чаму Ласіны?» —

Сам сабе пытае

Розум той дзяціны.

А пра лес Міхась чуў

Проста дзівы-байкі,

Што там ёсць і белкі,

I ласі, і зайкі.

Нават ёсць мядзведзі,

I ваўкі, і вепры,

I што страх якія

Ёсць у лесе нетры,

Зараслі густыя,

Пасекі, балоты…

Хочацца Міхасю

Ў лес зрабіць залёты…


Апала раса. Гарачыня.

Хмаркі, як пух лебядзіны.

Адпачывае далечыня,

Песцяцца ў сонцы лядзіны,

Гудуць авадні й камары.

Прэюць між лесу балоты.

У лесе глухмень. Ціха ў бары.

Спяць над канавай чароты.

Пад навіссю дрэў, як баразна,

Легла далёка канава.

Дзівота, зірнеш, і навізна —

Дужа Міхасю цікава!

Унь выварат-корч. Страшны такі —

Вусы і губы і вочы,

А корань узнят замест рукі,

Нібы схапіць цябе хоча!

Звісаюць імхі з хвой тых, як шоўк.

Можа, чые то бароды?

Ўглядаецца — ша! Там ці не воўк?

Ці не мядзведзь за калодай?

Міхась не адзін, ён і смяляк:

Воўка біць палкай гатовы!

I палку бярэ хлопец няўзнак,

Кій сукаваты, здаровы.

Але іх шчасце — збеглі звяры,

Заяц не высунуў носа.

Схаваўся і ліс дзесь у нары —

Даў бы Міхась ім тут чосу!

Расступіўся лес

Ды ва ўсе бакі,

А на пасеках —

Ух, прастор які!

А трава, трава!

А кусты, кусты!

А навокал хмыз,

Ды густы-густы!

А па купінах,

Каля пнёў, лам'я

Чырвань спелая,

Тых суніц сям'я,

Нібы ўсыпана

Тут каралямі,

I глядзяць яны

Кралі-кралямі —

Сакавітыя,

Як налітыя,

Ды ўсе ладныя,

Ды панадныя.

У паветры пах

Ад іх носіцца,

Сама ягада

У рот просіцца.

Прыступілі да збору суніц-

Чараўніц,

Захапіліся зборам усе

Пакрысе:


Данік і Юра

I Жэня-панура,

Оля і мама

I Міхась наш таксама, —

Сунічку сашчыпле,

Зірне, паварожыць,

Але не ў кубак,

А ў роцік паложыць.

Кошык у мамы —

Тры чвэрці даўно,

А ў Міхася яшчэ

Не закрыта і дно.

Затое ж Міхасевы

Губы і шчокі

Раскрасілі ў чырвань

Сунічныя сокі.

Ён ходзіць мурзаты,

Навокал глядзіць.

Вось дзяцел стракаты

На дубе сядзіць.

А там, над балотам,

Сарокі трашчаць.

Прапала ахвота

Суніцы збіраць.

I хмыз надакучыў,

Трава і кусты,

I руку намучыў

Той кубак пусты.

На сонцы — спякота,

Ў цяні — камары.

Ну, што за ахвота

Хадзіць па жары?


Пасадзілі Міхася на пень

У цяні.


Нацягаўся Міхаська за дзень —

Аддыхні.

Падмацуйся хлябком, галубок,

Пасядзі!

Кошык ягад вось тут і збанок —

Паглядзі.

Набяром ягад кубачак твой

Мы няўзнак.

Міхась толькі кіўнуў галавой —

Няхай так.

Важна сеў Міхась на пні

Між бярозак у цяні,

А суніцы, як блазніцы,

Сталі хлопца спакушаць,

Араматамі дышаць.

А якія сакаўныя!

Проста капае з іх сок,

I цукеркі тут набок!

Хіба ўзяць папрабаваць?

Прысеў Міхась над кошыкам —

Суніц там аж за край,

А зборшчыкі за пошукам —

Збіраюць — ну, няхай.

Міхаська забаўляецца —

Па ягадцы ды ў рот.

Суніц не прыбаўляецца,

Хутчэй наадварот.

Такія ж, брат, салодкія —

Ну, проста не ўтрываць!

Размовы тут кароткія —

Яшчэ дай спрабаваць!

I ён зачэрпнуў жменяю.

Зачэрпнуў раз, другі.

Сунічак меней, меней —

Апалі берагі...

Эх, збіўся ты з капыціка,

Міхаська-галубок!

... Прыходзіць самакрытыка

Разблытваць той клубок,

I давай Міхась

Выходзіць з бяды —

Узмяшчаць прарыў

Ды хаваць сляды.

Узяў кошык ён

I пачаў трасці,

Каб суніц вяршок

Мог са дна ўзрасці.

Страсяне, зірне —

Вось праявіна:

Яшчэ большая

Ў кашы яміна!

Трос іх, трос Міхась —

Праца марная,

Ці работа ўся

Не ударная?

Толькі сок пацёк

З таго кошыка,

А карысці той —

Ні паўгрошыка.

Ён ізноў трасе.

Строс іх, збіў няўзнак

У чырвоны сыр,

У густы камяк.

Паставіў ён кошык на пень,

Куды хочаш, яго туды дзень.

Вось бяда, дык бяда.

Нецікавая!

I чакае Міхаська суда

I расправы.

Невясёлы сядзіць,

Бы ў цямніцы.

Лепш было б не хадзіць

У суніцы.

I чуе Міхаська: «Го-го-о!»

Міхась адгукнуўся: «Чаго-о?»

А голас яго невясёлы,

А вочы апушчаны к долу.
Ідуць маці, Данік, Юра…

Ну, пачнецца зараз бура!

Прыйшлі. Як зірнулі на кош

Малюнак не дужа прыгож:

Ягады ў камяку,

Кош увесь у саку.

Сок расцёкся наўкруг,

Стаў прыманкаю мух.

А Міхась — мурзаты,

Выгляд вінаваты.

Напаў на Міхася Даніла:

— Сякі і такі ты, дурыла!

Ты — шкоднік,

Нягоднік!

Што ж ты нарабіў?

Чуць Міхася не біў!

I Юркавы чуліся словы:

Сякі і такі, безгаловы.

Вушы яму адарваць!

У лес яго болей не браць!

Міхась апусціў вачаняты

I маўчыць — вінаваты!

Здорава бралі Міхася,

Покі злосць уляглася.

А маме дык стала

Міхаські шкада.

— Ну, годзе крычаць вам!

Такая бяда!

Утрэсваў іх трошкі,

Рабіў не назло —

Каб болей сунічак

У кошык вайшло...

Прызнайся, Міхаська, ты мне:

Так было гэта ці не?

Павесялеў наш бядак,

На запытанне адказвае: «Так!»

Дадому ішлі, жартавалі,

I ясны Міхасеў быў твар,

Хоць жартам яго і празвалі —

Ягадны спец-сыравар.



VІІІ

Грыбы

Адышлі суніцы,

Выбралі чарніцы,

Перастала рыбка

Брацца на кручок.

Ідуць у брусніцы

Дзеўкі, маладзіцы,

А Міхася цягне

Бор і хвайнячок.

Дарыць бор сасновы

Падарунак новы:

Сталі паяўляцца

Па лясах грыбы.

Ды ці знойдзеш словы

Апісаць іх сховы —

Хвайнякі, палянкі,

Беразняк, дубы,

Апісаць дарожкі,

Дзе хадзілі ножкі

Грыбнікаў заўзятых,

Ну, як наш Міхась?

Пачакайце трошкі —

Абмінем парожкі,

Грыбнікоў заўзятых,

I пяскі, і гразь.

Эх, як слаўна ў лесе,

У зялёнай стрэсе,

Дзе сукі-галіны

Вывелі шатры!

У шатры-навесе

Вы наглядзіцеся,

Як жывуць, якія

Ёсць там жыхары...

Ды ўжо лепш у часе

Вочкамі Міхася

Паглядзець на з'явы,

Што даюць лясы.

Слухай, Валік, Тася,

Ты, Алёнка, Вася:

З кошыкам Міхась наш

Ідзе ў верасы.

Не адзін ён — з татам,

Дружба іх заўзята;

Аднаму ж малому

Лёгка заблудзіць.

Ды і страшнавата.

А лес так зацята

Цёмнаю гушчэчай

На цябе глядзіць!

Грае чырвань на усходзе,

А Міхась ужо ў паходзе,

У руках кашолка, нож —

Без нажа грыбнік не гож.

Разгарнуўся ва ўсе бокі

Па узгорках лес высокі,

I такі прыемны пах:

Як нюхнеш, дык скажаш: «Ах!»

А імхі — зялёны, белы —

Рассцілаюць коўрык цэлы.

Ускрай сцежак — верасок,

На дарожцы — бель-пясок.

Хто ні пройдзе па трапіне,

На пясочку след пакіне.

А чые ж гэта сляды?

Хто ішоў тут і куды?

Ды якія кіпцюрышчы!

Гэта, пэўна, след ваўчышчы.

— Тата, глянь, зірні сюды:

Ці не воўчыя сляды?

Міхасёк сляды чытае.

Што не ясна, запытае.

Паглядзелі — так і ёсць:

Воўк ішоў, нязваны госць!

I Міхасю страх цікава.

Ён ідзе, бяжыць рухава,

Галасок яго звініць —

Ёсць аб чым пагаманіць.

Лес патроху ажывае,

Ды гамоніць, ды спявае.

Свішча тонка арабок,

Там варкуе галубок.

Цецярук, як пад зямлёю,

Дзесь такуе за гарою.

А дзятлы, як дактары,

Бор выслухваюць стары,

Ды, прысеўшы на галіне,

Б'юць насамі па хваіне.

А вунь там, на стромкай елі,

Дрозд выводзіць свае трэлі,

Сойкі голасна крычаць,

Ястрабы ў гняздзе пішчаць.

А там нейкі абармот

Нібы дражніць: «Дод! дод! дод!»

Выйшлі на поле

Каля Загібелькі.

Рэдка пабачыш

Гэткай зямелькі:

Суха і чыста,

Вымецена нібы,

Вёска на горцы.

Дрэвы ўскрай сядзібы.

Важна стаяць там

Дзядзькі-азяроды,

Дбала вартуюць

Гумны, гароды.

Буслы на хвоях

Маюць свой будынак,

Вуллі-калоды

Там знайшлі прыпынак.

Хвойнік навокал,

Ды густы, як шчотка.

Бор і пралесак

Між ім, як бародка.

Лес і пералескі

Разам з хвайнякамі

Страх як багаты —

Чым? — баравікамі!

Шапкі іх чорны,

Самі яны крэпкі:

Возьмеш у руку —

Гіпсавыя злепкі.

Звярнулі з дарогі ў барок,

Агледзелі першы грудок —

Пуста, адны мухаморы.

Вось горка. На горцы пясок.

Яловец. Сям-там верасок,

Сям-там равочкі-разоры.

I чуецца радасны крык —

Гукае Міхась: «Баравік!»

I сам прысядае на дол

Ды вочкамі водзіць вакол.

Аж зірк — між калюшак

Другі капялюшык!

I што за асоба!

Краса і аздоба!

Не чорны — хутчэй сіваваты.

Дзябёлы, таўсматы,

На ёмкім камлі

Сядзіць пры зямлі,

Як нейкі асэсар

Ці важны прафесар.

Ну, проста не зводзіў бы воч!

Аж глянуў — і трэці наўзбоч!

I радасць Міхася забрала,

Міхасева сэрца ўзыграла.

Ён радасны справіў галас:

— Сюды ідзі, тата!

Грыбоў тут багата —

Баравіковы калгас!

Акрыяў яго дух,

Забраў яго рух.

Ён тупае, ходзіць,

Вачэй з іх не зводзіць,

Разгортвае шышкі.

— Ну, што ж?

Ідзіце, брацішкі,

У кош!


Ды грыбнік Міхась наш не просты:

Спрыяе ён грыбнаму росту —

З карэньчыкам не вырывае,

А ножыкам — чык!

Каб вырас другі баравік:

Ад корня нітка адыходзіць жывая,

А з нітачак гэтых,

Што йдуць ад карэння,

Новае выйдзе

Грыбоў пакаленне.

Вось у чым штука,

Грыбная навука.

Хадзілі па горцы

Туды і сюды,

Хавалі на выраст

Грыбок малады,

Ростам з арэх —

Браць такіх грэх...

Багатая тут ім

Спажыва была:

Грыбоў каля сотні

Ім горка дала!

Ды што за грыбочкі

На горачцы той!

I горку назвалі

Яны «залатой».

Другія мясцінкі

Пайшлі аглядаць,

Дзе водзіцца гэтая

Грыбная знаць:

Груды, пералескі,

Ускрайкі баркоў,

Дарожкі і сцежкі

Паміж хвайнякоў.

Снуюць, аглядаюць,

Ну, кожны гарбок,

Уздушынку дола,

Галінкі, ламок.

I бачыць Міхаська —

Мільгнуў баравік!

Ён весь захадзіўся,

Як той рухавік.

Падбег, прысядае

Ды зорыць, як хорт.

Аж глянуў — паганка!

Бадай цябе чорт!

Такую зрабіла абразу!

Ўзлаваўся Міхась,

З коранем вырваў паганку-заразу

Ды аб пень яе лясь!

А сам азірнуўся,

Малы наш буян,

Ці бачыў хто ў лесе

Яго той падман?

А следам за гэтым

Другая праява,

Хоць смешная трохі,

Ды болей цікава.

Вось грудок

Пажарок —

Лес гарэў калісьці.

Бачыць — лом,

Моху ком

I сухое лісце.

Можа, тут

Шалапут


Баравік стаіўся?

Ды не вер,

Брат, цяпер:

Раз ужо змыліўся!

Ён зірнуў,

Карпануў


I назад адскочыў.

Там залёг

У бярлог...

Што ж то за клубочак?

Не сцярпеў,

Паглядзеў,

Што ж гэта быць можа?

I пазнаў,

Загукаў:

— Тата, а вось вожык!

Вожык звіўся ў клубок

I маўчок —

I ні чхне, хітруга.

Дай жа глянуць, дружок,

Галубок,

Што ты за звяруга!

Пакажыся ты нам

Сам-насам,

Без сваіх іглятак.

Раскапалі, а там —

Трое важанятак!

I калючачак пук,

I ні ног, ні шыі.

А бадай іх кадук —

Смешныя ж якія!

Пацешыўся з іх наш хлапец

Ну і стварэнні на свеце!

Закрыў ён курганік-капец

I сказаў ім: «Жывеце».

Агледзеўшы ўсе хвайнякі,

Грыбныя мясціны,

Груды, раўчавіны,

Ідуць у барок грыбнікі.

Цікавае месца барок:

Таўшчэзныя хвоі

Стаяць у спакоі

I ўвесь аздабляюць лясок.

Навокала вольны прастор,

I тут іх сямейка,

Сасняк-самасейка,

Як шчотачка паверсе гор.

I любіць Міхаська барок

I хвою старую,

Што хлопца чаруе

I здзіўлены пестуе зрок.

А ладная хвоя,

Ну, варта зазняць.

Не здолеюць трое

Стан-комель абняць!

Кара — чарапіца,

Галіны — шатры.

Рунее ігліца,

Як жыта, ўгары.

На ёй спачывае

Бліскучы прамень —

Усмешка жывая,

Што дарыць ёй дзень.

У кроплях расінак,

Як сонца зірне,

Мільёны іскрынак

Гараць на сасне.

Калі ж замірае

Падвечар абшар,

На хвоі іграе

Багрысты пажар.

I ўсе яе шаты,

I навісь галін,

I комель шурпаты —

Рысунак адзін.

Пазірае Міхаська на хвою,

На загнутыя ў кольцы сукі —

У прыроды свае мастакі! —

На шацёр над яго галавою.

I цікава — сукі і галіны

Больш развіты з адной стараны —

Любяць сонца, відаць, і яны,

К поўдню цягнуцца з гэтай прычыны.

Тут Міхась адпачывае

Ды любуецца барком,

Хвояй і баравіком,

Што «рэкордным» называе,

I, на белым сеўшы моху,

Лічыць ён баравікі —

Штук за сто. Трафей які!

Ды сілкуецца патроху.

А як прыйдзе ён дадому

Ды на сена ляжа спаць,

Лес уявіцца малому,

А ўваччу грыбы стаяць.

IX

Успаміны аб горадзе

Замаркоціўся лясок,

Змоўк птушыны галасок,

Глуха стала ў полі.

Травы, краскі адцвілі,

Ходзіць вецер па зямлі

Ды чагось скаголіць.

Патускнела яснасць дзён,

Хмары сцелюцца, як лён,

Ды звісаюць нізка.

Залягае, як туга,

На твар далечы смуга —

Восень блізка, блізка.

Ужо шле яна паслоў

Па гусей і па буслоў —

Час ім, час у вырай!

Шлях ім трудны, немалы,

Гуртам радзяцца буслы —

Шырай крыллі, шырай!

Апусцеў разлог палёў,

Трактар песню зноў завёў

Громка, дзелавіта:

«Эй, калгасны вольны люд!

Будзе твой аплачан труд —

Сей жа ў часе жыта».

Каля хаты цёткі Каці

(Стаіць хата каля гаці,

Дзе на мост ідзе дарога)

Для дзяцей прастору многа

Тут грудок ёсць, ды сухі

I утульны, хоць глухі.

На грудку пясок-жаўток.

Любяць дзеці той куток.

Гэта тут Міхась гуляў

Ды з пясочкам размаўляў,

Ладзіў печы і пячуркі,

Падкапаўшы беражок,

Насыпаў пяску стажок,

Пёк «аладкі» і «мазуркі».

А цяпер другі малюнак.

Тут дзіцячы карнавал.

Між дзяцей і наш Міхал.

Ён разгортвае рысунак

Ды расказвае дзятве,

Чым жа горад той жыве,

Чым ён слаўны, чым багаты,

Як у ім праводзяць святы,

Дні Кастрычніка і Май,

Як там б'е жыцце праз край.

Слухачоў у Міхася багата —

Паглядзі ды злічы.

Хто ж яго слухачы?

Тамара, Агата,

Стэфка, Юзэфка,

Кандрат, Ігнат,

Дзямян, Сцяпан,

Пятрок, Змітрок,

Будачнікаў двое

Ды Сіняўскіх трое,

Пасынак Ахрэмаў

I таксама Эма,

Ну, дачка Хаметы,

Была на час гэты.

I ўсе слухаюць Міхася,

Прытаіўшы галасы,

Не зважаючы на тое,

Што сваволяць іх насы.

У прамоўцы цюбецейка

Чуць трымаецца,

Галасок жа салавейкам

Разліваецца.

Лён-валосікі ды ў кольцы

Пазакручаны.

Пазайздросцяць хлопцы-гольцы

Такой штучыне.

Нос кірпаты троху ўгору

Задзіраецца,

Як акенцы, вочы-зоры

Расчыняюцца.

Ён расказвае

I паказвае

Рухам губ і рук,

Як трамвай ідзе,

Як тады гудзе

Маставіна-брук.

А дадуць званок —

Уцякай, браток,

Не страляй варон!

Сцеражыся, брат,

Хоць які ты хват,

Бо там рух-разгон!

Тут азваўся Кандрат

I сказаў, ды не ў лад,

Недарэчы,

Абы толькі пярэчыць:

— А я стаў бы і не бег,

Хай сабе б званілі!

Паднялі Кандрата на смех,

Кандратаву дзёрзасць разбілі.

Ты, Кандрат, уважай:

Там не месца хвату,

Наляцеў бы трамвай —

I каюк Кандрату!

Міхась жа на гэтую самую тэму

Разгортвае далей паэму…

…I не толькі трамвай —

Ёсць аўтамабілі.

Жыгануць, так і знай —

Адсякуць паўмілі!

А якія гудкі,

Каб вы зналі, браткі!

Грузавік,

Ну, як бык,

Зараве — гу-гу!

Легкавы,


Больш жывы,

Гэтак гукне — рру!

— А у нас, —

Адазваўся Ахрэмаў Панас, —

Ёсць жа тры

Трактары!

Вось гудуць —

Дык гудуць!

Ды барозны вядуць

I аўса не ядуць!

— Трактары — гэта што!

А ці бачыў з вас хто

Танкі і танкеты?

А ёсць танк-бранявік,

Што, як хмара, вялік,

Большы за дом гэты!

Вось калі ён ідзе,

Дык зямля ўся гудзе,

Брук каменны гнецца.

Ён брыдзе па вадзе,

I не спыніш нідзе —

Лес пад ім кладзецца!

Не баіцца балот,

Ломіць плот ды рве дрот,

Вось як павуціну!

I на вочы свае

Сам я бачыў яе,

Гэтую машыну.

Авалодаў Міхась грамадою

I пра майскі парад

Робіць цэлы даклад —

На парадзе ён сам быў вясною.

Там стралялі з гармат

Разоў дзесяць падрад —

Бух! бух! бух!

Навакола збіўся народ.

Рушыла войска ўпярод.

I пачаўся рух:

Кавалерыя,

Артылерыя,

Бясконцыя роты

Пяхоты.


А гарматы ж! Якія гарматы!

Вораг гляне на іх — дух у пяты.

Жарало,

Як дупло


Спаленага дуба.

Не чапай


Ты наш край —

Будзе табе згуба!

Вязуць іх машыны і коні,

Зямля пад імі гамоніць.

Рушылі танкі адзін за друтім,

Глядзіш — і канца няма ім!

Тачанкі пайшлі, кулямёты,

Танкеткі, ўгары самалёты,

Ды такія ж ужо штукары:

Рэжуць надземныя нетры,

Робяць мёртвыя петлі ў паветры

Ды сыплюць лістоўкі згары.

Ляцяць яны, як галубкі,

А вецер іх горне ў клубкі,

А яны ад яго — латата.

Зірнуць — адна любата!

За войскам пайшлі саюзы,

Вузы


і втузы.

Іх сцягі — як макі,

А надпіс — усякі.

Мільгаюць плакаты:

Буржуй на плакаце пузаты,

Кулакі і папы,

Ды такія, што ўбачыць сляпы —

Чэрава — ну, на траіх!

Галёканне, смех каля іх.

А трубы грымяць —

Тра-ра-ра!

I крыкі гучаць —

Ура!

На другі ж дзень Мая



Горад выглядае

Трохі ўжо іначай.

Грамадой вясёлай

Ідуць вучні з школаў

I з садоў дзіцячых.

Эма не ўтрывала,

Тут жа запытала

I Міхасю ў рукі

Козыр дала лішні:

— Ну, а на парадзе

У дзіцячым садзе

Грушы ёсць і вішні?

— Не ведаюць сада

Ці не дзівакі?

Ды гэта ж як школа,

Гэта дом такі.

Міхась забывае

Вучнёўскі парад,

Тлумачыць,

Што значыць

Дзіцячы іх сад.

У дзіцячым садзе

Ты ў цяпле, даглядзе,

Прыйдзеш рана-рана,

Там усё прыбрана,

Хораша і чыста,

Аж блішчыць падлога,

Дзетак многа-многа —

Шумна, галасіста.

А каб мець зарадку,

Зоймуцца спачатку

Дзеці маршыроўкай.

Цёця ім іграе,

Армія ўдалая

Маршыруе лоўка.

У дзіцячым садзе

Цёці — Ніна, Ўладзя —

Свая ў кожным класе.

З дзецьмі там гуляюць,

Песні, байкі баюць,

Ды ўсё ў сваім часе.

А перад ядою

Чыстаю вадою

Дзеці мыюць рукі —

Снедаў ці абедаў,

Каб парадак ведаў

Першае навукі.

Самі за сабою

I за чыстатою

Пільна сочаць дзеці.

Самі ж і дзяжураць,

Неахайных жураць —

Чыстаты глядзеце!

Глянуць табе ў вушы —

Брудна — марш пад душы,

Вымыйся як трэба.

Чыстата, парадак

Без усякіх звадак —

Першая вучоба.

А потым — работа,

У каго да чаго ахвота.

Ну, возьме хто цацкі,

Дом выстраіць хвацкі

З кубікаў розных, брускоў,

З дошчачак, з іншых кускоў.

Ёсць і канструктар такі —

Што хочаш складай:

Трактар, трамвай.

Аўтамабіль, ветракі...

Ці гуртам складаюць

Завод, маўзалей —

Гуртам работа

Яшчэ весялей.

А часам змайструюць астрог,

Каб шкоднік больш шкодзіць не

На страх кулаку і буржую —

Не разяўляўся на працу чужую!

А ў час неспакойны

Наладзяць і войны.

Хочаш быць цэлы —

Не лазь да нас, белы!

Не ведаеш нашых ваяк —

Раскрышым у мак,

Стаўчэм у куццю,

I будзе вам, белым, ацю!

Ну, словам, у садзе

Табе не дакучыць:

Сад цябе песціць,

Сад цябе вучыць.

Слухалі Эма,

Пятрок і Ігнат:

Цікавая тэма —

Навіна ім сад.

Раскажуць бацькам сваім дома,

Што чулі пра сад ад Міхася.

Свой сад у іх будзе, вядома, —

Недарма быў Міхась у калгасе.

Развітанне



Лецейка ты, лета!

Гучна песня спета.

Весела было!

Бралі поўнай чарай

Шчодрасць тваю, дары

Сонца і святло.

Цешыла ты дзетак

Ды ласкава гэтак —

Матчынай рукой:

Воляй маладою,

Цёплаю вадою,

Чыстаю ракою,

Полем і лясамі,

Спевам — галасамі

Ясных дзён тваіх.

Мыла іх расою,

Сонцавай касою

Уцірала іх…

…Чарай асалоду

Чэрпалі, як воду,

Поўнаю, за край.

Залатое лета!

Дык прымі ж за гэта

Шчырае «бывай»!



1935 г.




ChitaemDetyam.com


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка