Iii. Украіна ў сярэдзіне XVI xviii стст. Украіна ў сярэдзіне XVII ст




старонка1/6
Дата канвертавання24.12.2018
Памер1.59 Mb.
  1   2   3   4   5   6
КАХНОВІЧ

Глава III. УКРАІНА Ў СЯРЭДЗІНЕ XVI – XVIII стст.
1. УКРАІНА Ў СЯРЭДЗІНЕ XVI – СЯРЭДЗІНЕ XVII ст.
1.1. Украінскія землі ў XVI ст.

Гісторыка-культурныя сувязі Закарпацця і Букавіны да XVI ст.

Сучасныя ўкраінские землі не складалі да XVI ст. адзінага палітычнага цэлага. Закарпацце, вобласць на захад ад адгор'яў Усходніх Карпат і ў нізіне р. Ціса, — уваходзіла ў склад Кіеўскай Русі да пачатку XI ст. Аднак пасля, у выніку суперніцтва за гэтыя землі, увайшло ў склад Венгерскага каралеўства. Раней за Закарпацце ішла барацьба паміж венгерскімі каралямі, галіцка-валынскімі князямі і ВКЛ. Ужо з ХII ст. у Закарпацці былі створаныя венгерскія каралеўскія вобласці (камітаты) на чале з жупанами. Tут распаўсюдзіліся венгерская культура, нормы права і феадальнае землеўладанне. Пра ўсё гэта сведчыла шырокая сетка каменных замкаў.

Пасля спусташэння мангольскімі заваёўнікамі ў сярэдзіне XIII ст. у рэгіён стала перасяляцца значная колькасць каланістаў — немцаў, італьянцаў і валахаў (румын). З таго часу і па сёння Закарпацце — мультыкультурны рэгіён: тут пражываюць украінцы, венгры, швабы (немцы) і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў. Заўважна гэта як у сельскай мясцовасці, так і ў гарадах (Мукачава, Ужгарад, Берагавы, Хуст і інш.), Многія з іх ужо ў XV ст. атрымалі Магдэбурскае права. Закарпацце, разам з тым, захоўвала гістарычна сталыя сувязі з іншымі ўкраінскімі землямі, перш за ўсё з Галічынай і Правабярэжнай Украінай. Аднак, пасля паразы ў бітве ля Мохача ў 1526 г. усходняя частка Венгерскага каралеўства была падпарадкавана туркам-асманамі, а заходняя частка краіны перайшла да нямецкага імператарскага роду Габсбургаў. Да канца XVII ст. Закарпацце было падзелена паміж заходняй (каралеўскай) і ўсходняй (асманскай) Венгрыяй. Асноўная тэрыторыя рэгіёну ў 1570—1711 гг. была часткай княства Трансільванія (Сяміграддзя), васальна залежнага то ад Турцыі, то ад Габсбургаў.

Ужо з XII–XV стст. сацыяльнае, палітычнае і эканамічнае развіццё Закарпацця ішло ў фарватэры агульных з Цэнтральнай Еўропай (Германія, Венгрыя, Чэхія, Польшча) працэсаў. З уваходжаннем жа Закарпацця (1711), а затым Галіччыны (1772) і Паўночнай Букавіны (1786) непасрэдна ў склад імперыі Габсбургаў (Аўстрыі) гэтыя тэндэнцыі замацаваліся, так было сфарміравана своеасаблівасць гістарычнага вопыту і шляхі Заходняй Украіны. З XIV ст. Паўночная Букавіна, або Шыпінская зямля былі да 1786 г. часткаю княства Малдова, што гістарычна і культурна цесно звязана з украінскіми землямі. У пэўнай і Малдова з’яўлялася пераемніцай сацыяльных і культурных традыцый Галіцка-Валынскай Русі, Русі-Украіны. Так, русінскае (украінскае) насельніцтва складала да XVII ст. 1/3, пісьмовай мовай была «руська», чаму Малдова называлася яшчэ «Руса-Валахіяй».


Гісторыка-культурныя ўзаемасувязі Украіны і Польшчы.

Гістарычна цесныя сувязі ўкраінскія землі мелі з Польшчай. Так, яшчэ валынскія князі знаходзіліся ў цесных роднасных і дзелавых стасункаў з польскімі правіцелямі. Кароль Малой Русі Юрый II Баляслаў, які кіраваў у 1325—1340 гг., быў сынам мазавецкага князя Тройдзеня I з роду Пястаў і княжны Марыі Юр'еўны Галіцкай. Пасля змовы баяраў і забойства Юрыя II у 1341 г. разгарэлася працяглая барацьба (да 1440-х гг.) паміж Польшчай і ВКЛ з-за спадчыны Галіцка-Валынскай Русі-Украіны. З апорай на дынастычныя правы, польскі кароль Казімір III (1333—1370) далучыў у 1341 г. да Польскай Кароны Перамышльскае, а ў 1349—1352 гг. усю ранейшую Галіцкую зямлю. Акрамя таго, з 1388 г. Белзское княства, а з 1385 г. Холмшчына і Падляшша перайшлі ў склад Мазовіі. Але пасля скасавання ў 1521 г. удзельнага Мазавецкага княства гэтыя землі адышлі да польскага караля. Між тым, яшчэ у 1434 г. Польшча здолела падпарадкаваць сабе Холмшчыну, а таксама Заходняе Падоле (Брацлаўшчына) і, на некаторы час, Валынь (у т.л. Ратненскае староства так і засталося ў складзе Кароны). У 1370—1387 гг. Галіччына і Холмшчына па дамове 1350 г. належалі Венгрыі, а затым вярнуліся ў склад валоданняў польскага караля. Тады ж ВКЛ падпарадкавала сабе Валынь, а пасля перамогі ў 1362 г. над ардынцамі на р. Сінія Воды і ўсе астатнія ўкраінскія землі над Дняпром (Кіеўшчына, Чарнігаўшчына-Севершчына, Падолле, а таксама Ніз, або Запарожжа) — аж да Чорнага мора.

Яшчэ ў сярэдзіне XIV ст. у Галіччыне, як часткі Малой Польшчы, атрымалі распаўсюджанне прававыя і сацыяльныя нормы польскага ўкладу жыцця. У 1434 г. кароль выдаў прывілей, якім ураўняў ў правах мясцовых баяраў з польскай шляхтай. Тады ж было заснавана Рускае ваяводства з цэнтрам у Львове. У складзе ваяводства было 5 земляў: Львоўская, Галіцкая, Перамышльскага, Холмская, Саноцкі. Яны, у сваю чаргу, дзяліліся на паветы. У тым жа 1434 г. у складзе Малой Польшчы было заснавана Падольскае ваяводства — замест Падольскага княства. Яно знаходзілася ў вярхоўях рэк Стыр і Днестр і займала заходнюю частку Падолля. Адміністрацыйным цэнтрам вобласці стаў у 1463 г. Камянец-Падольскі. Заснаваны ў 1062 г. як армянская гандлёвая факторыя, горад ператварыўся ў найбуйнейшы гандлёва-рамесны цэнтр. У 1342 (1374) г. горад адным з першых на Русі атрымаў Магдэбурскае права, што стымулявала яго развіццё, у тым ліку прыток перасяленцаў: немцаў, яўрэяў, валахаў, армянаў. Ужо ў 60-я гг. XV ст. у Камянцы-Падольскім была пабудавана магутная крэпасць, якая стала фарпостам Польшчы на ​​поўдні («Брама ў Польшчу»). Паколькі горад-крэпасць меў велізарнае гандлёвае і ваенна-стратэгічнае значэнне, пасады падольскага ваяводы, камянецкага кашталяна і старасты — былі вельмі прэстыжнымі. Як вынік, з 1493 г. падольскі ваявода і камянецкі каштэлян ўвайшлі ў склад Сената Кароны Польскай і, затым, Рэчы Паспалітай.

Холмская зямля з 1434 г. стала часткаю Рускага ваяводства, але захоўвала сваю тэрытарыяльную і прававую абасобленасць. У зямлі былі сваі кашталян і сейм, які вырашаў правы асобна ад Рускага ваяводства. Яшчэ ў 1392 г. г. Хелм атрымаў права гарадскога самакіравання. У XVI ст. фактычным абаронцам вольнасцей (абасобленасці) жахароў края выступаў вялікі канцлер і гетман Польчы Ян Замойскі. У 1580 г. ён залажыў магутную крэпасць і палац у Замосці — з 1589 г. цэнтр Замойскай ардынацыі (спадчыннае непадзельнае валоданне Замойскіх — 11 гарадоў і 200 вёсак).


ВКЛ і Польшча на шляху на Люблінскай уніі 1569 г.

Прадметам вострых супярэчак і ўзаемных папрокаў у адносінах паміж Польшчай і ВКЛ больш за 100 гадоў было Падляшша. Каралеўскім указам 29 жніўня 1513 г. было створана асобнае Падляшскае ваяводства, цэнтрам якога стаў Драгічына-на-Бугу. Нягледзячы на ​​тэрытарыяльныя супярэчкі, з канца XIV ст. абедзве дзяржавы хутка збліжаліся на глебе супрацьстаяння экспансіі Тэўтонскага Ордэна на поўначы, а таксама — татараў і туркаў на ўсходзе і поўдні. З 1487 г. да ўсяго таго дадалося абвастрэнне даўняга супрацьстаяння Вялікага княства Літоўскага з Масковіяй (Расіяй) на ўсходзе. Пасля Крэўскай уніі ў жніўні 1385 г. узнік дынастычны саюз краін, які, пры большым ўплыве Польшчы, у 1569 г. перарос у дзяржаўны саюз. Так узнікла Рэч Паспалітая.

Адчувальны ўплыў Польшчы ва ўкраінскіх землях у XVI ст. назіраўся літаральна ва ўсіх важнейшых сферах жыцця — культурнай, палітычнай, сацыяльнай. Украінскія землі былі ахопленыя Рэнесансам і Рэфармацыяй. Адной з праяваў гэтага ўплыву сталі барацьба за «залатыя шляхецкія вольнасці». Яшчэ ў XIV—XV стст. з Заходняй Еўропы распаўсюджваліся на Украіну рыцарскія (шляхецкія) звычаі, а таксама традыцыі развітога гарадскога самакіравання, лацінамоўная культура. Так, яшчэ ў 1434 г. у ВКЛ былі зраўняныя ў правах феадалы незалежна ад канфесіі, што яшчэ раней мела месца ў Рускім ваяводстве Польшчы. У 1447 г. кароль Польшчы і вялікі князь літоўскі Казімір IV выдаў у Вільні прывілей, што ўраўняў правы шляхты ВКЛ з правамі польскай шляхты. З распаўсюджаннем жа затым уплыву Рэнесансу узрастала таксама разуменне выбітнай ролі асобы ў жыцці.

Як вынік, усё гэта прывяло да замацавання «залатых шляхецкіх вольнасцей». Шляхта (як адно з феадальных саслоўяў) па сутнасці станавілася пануючым, і больш за тое — дзяржава-ўтваральным. Менавіта шляхта выбірала сваіх дэпутатаў (паслоў) на Сейм і праз іх вырашала важнейшыя пытанні, фарміравала выбарныя органы мясцовай і цэнтральнай улады, строга кантралявала дзеянні і намеры манарха, фактычна замацоўвала манапольнае права на валоданне маёнткамі з прыгоннымі сялянамі і валодала шэрагам выключных прывілеяў (не плаціць падаткі, мытныя зборы і да т.п.). У цэлым дадзеная сістэма ўкаранілася ўжо пасля Люблінскай уніі 1569 г., у выніку прыняцця Генрыхавых артыкулаў 1573 г., што пазней падцвярджалі пры ўзыходжанні на трон усімі каралямі Рэчы Паспалітай.

Між тым, шырокае развіццё шляхецкае права атрымала яшчэ да 1569 г. Так, яшчэ ў 1505 г. кароль і вялікі князь Аляксандр І у Мельніку выдаў канстытуцыю (закон) Nihil Novi: забаранялася ўводзіць новыя правы і законы без «ўсеагульнай згоды», г.зн. рашэння шляхецкага вальнага сейма. Тым жа законам сялянам былі забаронена пакідаць надзелы без дазволу феадала; так было ўстаноўлена прыгоннае права. Пазней Першы і Другі Літоўскія Статуты 1529 і 1566 гг. увялі гэтыя прынцыпы. Тады ж, па прыкладу Польшчы, у 1566 г. была ўведзена сістэма мясцовых земскіх і гродскіх выбарных судоў, мясцовых павятовых шляхецкіх сеймікаў. Таксама ў ВКЛ былі ўведзены ваяводствы: Кіеўскае (Кіеўскі, Жытомірскі, Оўручскі і Мазырскі паветы), Валынскае (Луцкі, Уладзімірскі і Крамянецкі паветы), Брацлаўскі (Брацлаўскі і Вінніцкі паветы), Берасцейскае (Берасцейскі і Пінскі паветы). Характэрна, што ўжо тады валынская шляхта, знаёмая з прававымі нормамі Галіччыны, выступала за «польскае права».
Украінскія землі пасля Люблінскай уніі.

5 сакавіка 1569 г. кароль Жыгімонт ІІ Аўгуст выдаў універсал аб далучэнні да Кароны Польскай Падляшша і Валыні, а ў маі 1569 г. — Кіеўшчыны і Брацлаўшчыны (Усходняе Падолле). Шляхту гэтых зямель ўраўнялі ў правах і прывілеях з польскай знаццю. Але магнаты і ўраднікі ВКЛ не падтрымалі гэтых дзеянняў, чаму выніклі іх супярэчкі з шляхтай. У прыватнасці, шляхта Валыні ўхваліла ўключэнне ў склад Польшчы не толькі Валынскай зямлі, але і Кіеўшчыны. У такіх абставінах кіеўскі ваявода князь Васіль-Канстанцін Астрожскі, валынскі ваявода князь Аляксандр Чартарыйскі, Вінніцкі стараста Богуш Карэцкі мусілі падпарадкоўвацца і прысягнулі на вернасць Кароне, але абумовілі тое захаваннем сваіх землеўладальніцкіх правоў, зямельных уладанняў і правы апекавацца праваслаўнай (што нярэдка вызначалася тады яшчэ як «руская») царква.

У складзе Кароны Польскай апынуліся амаль усе ўкраінскія землі. Яны складалі Рускае (з цэнтрам у Львове), Валынскае (з цэнтрам у Луцку), Падольскае (з цэнтрам у Камянцы-Падольскім), Брацлаўскае і Кіеўскае, Белзскае ваяводства. За межамі Рэчы Паспалітай заставаліся: Закарпацкая Украіна — у складзе Венгрыі, Паўночная Букавіна (Шыпінская зямля) — пад уладай Малдавіі, Чарнігава-Севершчына — у складзе Расіі. Але праз Смуту ў Расіі ў 1618 г. Чарнігава-Северская зямля адыйшла да Рэчы Паспалітай.

Аб'яднанне дзвюх краін умацавала магчымасці эканамічнага развіцця ўкраінскіх земляў. Так, моцна узрос прыток перасяленцаў, а каралеўская адміністрацыя садзейнічала абароне Украіны ад татарскіх набегаў (рацый). Мацнелі гаспадарчыя сувязі з Польшчай і краінамі Заходняй Еўропы, што спрыяла распаўсюджанню фальваркавай сістэмы гаспадаркі. Разам з тым, урадлівыя землі Падолля і Кіеўшчыны заставаліся ад часоў мангола-татарскага нашэсця маланаселенымі. Таму кароль дараваў землі тут магнатам (Вішнявецкія, Патоцкія і інш.). Яны выдаткоўвалі на асваення краю свае сродкі і мусілі будаваць крэпасці і асвойваць новыя тэрыторыі. Сяляне тады атрымалі магчымасць перасяляцца на неасвоеныя зямлі і лічылі сябе вольнымі людзьмі. Больш за тое, першапачаткова перасяленцы пражывалі ва ўмовах пастаяннай пагрозы татарскіх нашэсцяў, што фарміравала ваенізаваны лад жыцця ўкраінскага селяніна. Акрамя таго, заўсёды была магчымасць для сялян выйсці з воласці і стаць вольным казаком на Сечы.


Пытанніи да падраздзелу:

  1. У які час венгерскія камітаты (графствы) узніклі ў Закарпацці?

  2. Калі феадалы ў Галіччыне былі ўраўняныя ў правах з польскімі?

  3. У якім годзе правы шляхты ВКЛ былі ўраўняныя ў правах з польскай шляхтай?

  4. Што ўводзілі Генрыхавы артыкулы 1573 г. у Рэчы Паспалітай ?

  5. Якія былі наступствы ўзмацнення вайсковага націску Расійскай дзяржавы на заходнім напрамку з 1480-х гг. для ВКЛ?

  6. Якая была прычына хуткай інкарпарацыі заходнеўкраінскіх абласцей у склад Польскай Кароны ў XV ст.?

  7. Назавіце наступствы для ВКЛ наступу Расіі на заходнім напрамку, а таксама турак і татар з поўдня ў XVI ст.

  8. Чаму магнаты (Патоцкія, Вішнявецкія, др.) атрымлівалі ў другой палове XVI ст. шматлікія маёнткі ў Украіне?

  9. Чаму Малдову да XVII ст. нярэдка называлі «Руса-Валахіяй?

  10. Якія наступствы магла мець больш ранняя, ужо ў сярэдзіне XIV ст., уключэнне зямель Валыні ў склад Кароны Польскай?

  11. Якой дзяржаве належала Паўночная Букавіна?

  12. Якой краіне належала Чернігава-Северская зямля ў 1514—1618 гг.?

  13. Якія наступствы мело ўмацаванне сувязяў паміж землямі Украіны і Заходняй Еўропы ў XVI ст.?

  14. Якія слаі насельніцтва Рэчы Паспалітай і чаму папаўнялі Запарожскую Сеч?

  15. У чым заключалася сутнасць прынцыпаў Nihil Novi у Рэчы Паспалітай?

  16. Якім было становішча Холмскай зямлі ў XVXVI стст.?

  17. Чаму Камянец-Падольскі заўмаў выключнае месца ў гісторыі Украіны, Кароны Польскай і Рэчы Паспалітай?

  18. Чаму праваслаўную царкву ў Рэчы Паспалітай называлі «рускай» царквой?

  19. Якія паветы складалі Кіеўскае ваяводства, створанае ў 1566 г.?

  20. Чаму існавала процілежнасць інтарэсаў шляхты і магнатаў у ВКЛ і на ўкраінскіх землях у сярэдзіне XVI ст.?

1.2. Вызваленчая вайна ўкраінскага народа

на чале з Багданам Хмяльніцкім.
Вытокі і сутнасць Украінскай рэвалюцыі сярэдзіны XVII ст.

Накопленыя ва Украіне супярэчанні ў сярэдзіне XVII ст. прывялі да народна-вызваленчай вайны. Прынята лічыць, што вызваленчая вайна ўкраінскага народа ахоплівае час са студзеня 1648 г. па сакавік 1654 г. Часам гісторыкі яе працягваюць да смерці гетмана Багдана Хмяльніцкага і пачатку «эпохі Руіны», а нават і да 1676 г., калі пала гетманства Пятра Дарашэнка. У сучаснай украінскай гістарыяграфіі ўсё часцей выкарыстоўваецца вызначэнне тых падзей як «Украінская нацыянальная рэвалюцыя» альбо «Украінская рэвалюцыя сярэдзіны XVII ст.».

Ва ўкраінскай гісторыі падзеі сярэдзіны XVII ст. як «Рэвалюцыю» вызначыў яшчэ ў 1920-х гг. украінскі гісторык Міхаіл Слабчанка. Дадзеная ацэнка аргументуецца наступным: 1) стварэнне самастойнай дэ-факта Украінскай дзяржавы (дэ-юрэ аўтаномнае ў рознай ступені і ў розны час «Войска Запарожскае»); 2) фарміраванне ўнікальнага ваенна-палкавога дзяржаўнага ладу ва ўкраінскіх землях, што захоўвалася на Левабярэжжы да 1781 г.; 3) стварэнне спрыяльных умоў для развіцця нацыянальнай украінскай культуры; 4) радыкальныя змены ў сацыяльнай структуры грамадства праз прыход да ўлады казацкай старшыны, пераважна ўкраінскай па сваім паходжанні; 5) выдаленне з сацыяльнай сістэмы многіх ранейшых элементаў, што вызначалі палітычнае і сацыяльнае жыццё (магнаты-феадалы, каталіцкі і ўніяцкі клір, габрэі, большая частка шляхты), і ўключэнне новых катэгорый (казакі, вольныя паспалітыя, сярдзюкі і інш.); 6) ліквідацыя буйной феадальнай зямельнай уласнасці; 7) скасаванне прыгону ўкраінскіх сялян, ператварэнне іх у «вольных ваенных пасялян» (паспалітых); 8) вызваленне ўкраінскіх земляў ад улады караля, шляхты, магнатаў, выгнанне каталіцкага і ўніяцкага духавенства. Дадзеныя змены закранулі ўсе сацыяльныя пласты і вялі да доўгатэрміновых пераменаў ва Украіне.

Багдан Хмяльніцкі, відавочна са згоды караля, павінен быў падняць казакоў для выступу супраць Крыму, што павінна было прывесці да польска-турэцкай вайны. Аднак замест гэтага Хмяльніцкі заахвоціў Сеч на паўстанне супраць Польшчы ў саюзе з Крымам; відаць, з падтрымкай Турцыі. У выніку з Сечы выгналі ўрадавы гарнізон, Хмяльніцкага абвясцілі гетманам Войска Запарожскага. Было заключана пагадненне з Крымам аб вайне супраць караля. Разам з Б. Хмяльніцкім у сакавіку 1648 г. на Сеч прыбыў мурза Перакопскай арды Тугай-бей чале 4-тыс. войска. Пагадненне прадугледжвала размеркаванне здабычы. Гетман разаслаў па Украіне ўніверсалы з заклікам далучацца ўсім праваслаўным людзям да казакоў і «біць ляхаў і жыдоў».


Пачатовы этап паўстання на чале з Б. Хмяльніцкім.

Неўзабаве 16 мая 1648 г. ва ўрочышчы Жоўтыя Воды каронныя сілы былі перахопленыя, блакаваныя і разбітыя. Войска Б. Хмяльніцкага вымусіла кароннага гетмана М. Патоцкага адступаць. Між тым, хутка, ужо 26 мая 1648 г. войска кароннага гетмана трапіла ў засаду ў Гарохавай Дубрава (блізу Корсуня) і была ўшчэнт разбітая. Казакі святкавалі перамогу, што ашаламілі ўсю Еўропу. У палоне апынуліся абодва гетмана Кароны Польскай — М. Патоцкі і М. Каліноўскі. Была захопленыя 41 гармата і шмат іншых трафеяў.

Сітуацыю пагоршыла смерць 20 мая 1648 г. караля Уладзіслава IV. Польшча і ўся Рэч Паспалітая пагрузілася ў бездань міжкаралеўя. Між тым, у чэрвені 1648 г. украінскія паўстанцы авалодалі амаль усёй Наддняпроўскай Украінай, усходнімі раёнамі Валыні. 1 жніўня 1648 г. здалася стратэгічна важная крэпасць Кодак. Да канца жніўня намаганнямі чаркаскага палкоўніка, шатландца па паходжанні, Максіма Крываноса паўстанне ахапіла Брацлаўскае, Кіеўскае і Падольскае ваяводства. Удзел украінцаў у вызваленчай і сацыяльнай барацьбе станавіўся больш масавым. Гнеў народных мас тады быў накіраваны і абрынуўся на шляхту, на каталіцкае і ўніяцкае духавенства, габрэяў. Многія з іх у жаху ўцяклі з Украіны. Было забіта да 50 тыс. габрэяў (чвэрць усіх габрэяў Рэчы Паспалітай). Толькі частка з іх, прыняўшы праваслаўе і запісаўшыся ў казакі, уратавалася.

Б. Хмяльніцкі спыніўся пад Белай Царквой для перагаворах з палякамі і запатрабаваў скасавання «ардынацыі» 1638 г., павелічэння рэестра да 12 тыс. казакоў, а таксама выплаты ім жалавання за 5 гадоў, гарантый абароны праваслаўнай веры і аўтаноміі Войска Запарожскага. З мэтай утрымаць войскі ад гвалту ім быў выдадзены шэраг «Артыкулаў аб упарадкаванні Войска Запарожскага». Адначасова гетман пачаў перапіску са знакамітымі магнатамі — І. Вішнявецкім, В. Заслаўскім, Я. Тышкевічам, інш. Аднак ніхто з іх на кампраміс не пайшоў. У ліпені 1648 г. Б. Хмяльніцкі пачаў перамовы аб ваенным саюзе з Расіяй, але тая ад рашучых дзеянняў (з прычыны адносін казакоў з Крымам) ухілілася, хоць і не перашкаджала пастаўкам правіянту.

Да восені 1648 г. Б. Хмяльніцкі пад Белай Царквой стварыў вялікую (100–110 тыс.) арганізаваную армію. Гэтая армія атрымала магутную артылерыю ў 100 гармат. Рэч Паспалітая таксама сабрала амаль 80-тысячнае войска пры 100 гарматах, але не на чале з ініцыятыўным І. Вішнявецкім (да сярэдзіны 1651 года ён выдаткаваў сваіх сродкаў на барацьбу з паўстаньнем больш гадавога даходу дзяржаўнай казны). Палякі разлічвалі на моц сваёй кавалерыі і падрыхтоўку войскаў, а Б. Хмяльніцкі зрабіў стаўку на абарончую тактыку і казацкую пяхоту (да паловы яго войскаў складалася з дрэнна падрыхтаваных сялян). У верасні 1648 г. на р. Іква каля м. Пілява адбылася ўпартая бітва, што была выйграна ўкраінскім бокам. Пасля гэтага бітвы быў адкрыты шлях на захад і гетман меў намер ісці да Віслы, па якой абазначыў межы Украіны на захадзе. Ужо ў канцы верасня 1648 г. загоны М. Крываноса асадзілі Львоў, які, аднак, выплаціў кантрыбуцыю і не быў узяты. У кастрычніку 1648 года войскі Б. Хмяльніцкага падступілі да крэпасці Замосце. Адначасова татары разаслалі свае атрады для рабаванняў да Кракава, Любліна і за Віслу. Полымя народнай барацьбы распаўсюдзілася на Галіцкую Русь, Падляшша і на беларускія тэрыторыі ВКЛ. Выступы сялян пачаліся і на ўласна польскіх землях. Аднак Багдан Хмяльніцкі, які яшчэ спадзяваўся на атрыманне аўтаноміі, спыніўся пад Замосьцем для перамоваў.
Развіццё паўстання. Фарміраванне Украінскай казацкай дзяржавы.

Гетман падтрымаў каралевіча Яна Казіміра як прэтэндэнта на трон і вымусіў новага караля прыняць патрабаванні аб аднаўленні казацкіх прывілеяў, калі былі скасаваныя «ардынацыі» 1638 г., а таксама перадаваў пад юрысдыкцыю казацтва значныя вобласці. Цікава, што ў снежні 1648 г. Б. Хмяльніцкі ўрачыста прыехаў у Кіеў, дзе быў ўрачыста абвешчаны «Рускім Майсеям». Разам з кіяўлянамі гетмана сустракалі іерусалімскі патрыярх Паісій і кіеўскі мітрапаліт Сільвестр Косаў. Патрыярх назваў тады Хмяльніцкага «светлы князем Русі», а ў дыпламатычных дакументах той стаў тытулаваць сябе «гетман Божай ласкай». У лютым 1649 г. на перагаворах у Пераяславе з польскай дэлегацыяй на чале з А. Кісялём гетман назваў сябе «адзіным уладароў і самадзержцам рускім», а Украіну — «сваім княствам, якое распасціраецца да Львова, Холма і Галіча». Тым самым дэманстраваўся рэальны суверэнітэт Украінскага дзяржавы як «спадчынніцы Кіеўскай Русі».

У сілу нерашучасці Масквы Багдан Хмяльніцкі паспрабаваў утварыць альянс з Трансільваніяй, вёў перамовы з Турцыяй: ужо ў лістападзе 1648 г. у Стамбул накіравалася пасольства з прапановай прыняць «ўсю Русь па Віслу» пад пратэкцыю султана. Тым часам палякі занялі заходне-ўкраінскія землі па р. Гарынь і жорстка расправіліся з паўстанцамі і мясцовым насельніцтвам. У студзені і лютым 1649 г. польны гетман ВКЛ Януш Радзівіл, які да таго не выказваў падтрымкі Кароне, жорстка задушыў паўстанне на Палессі: былі ўзятыя штурмам і пабітыя гарады Пінск, Тураў, Мазыр, жыхары якіх прызналі ўладу ўкраінскага гетмана і да апошняга супраціўляліся разам з атрадамі казакоў . У чэрвені 1649 г. ужо палякі перайшлі ў наступ, а ў ліпені 1649 г. у бітве пад Лоевам Я. Радзівіл атрымаў перамогу над казакамі.

Акрылены поспехамі кароль Ян II Казімір рушыў да Збаража, дзе быў асаджаны са сваімі атрадамі І. Вішнявецкі. Б. Хмяльніцкі ў адказ выступіў са сваімі асноўнымі сіламі насустрач праціўніку, і 15–16 жніўня ў ходзе бітвы пад Зборовам кароннае войска было пастаўлена на мяжу паразы. Аднак быў падкуплены крымскі хан Іслам-Гірэй III (татарам быў абяцаны багаты ясыр за кошт рабавання ўкраінскіх земляў, і той запатрабаваў ад Б. Хмяльніцкага заключэння міру з каралём. Гетман быў вымушаны пагадзіцца, таму 19 жніўня 1649 г. быў заключаны Збароўскі мір. Дагавор ўсталёўваў рэестравае казачае войска ў 40 тыс. ваяроў, казацкая Украіна атрымлівала аўтаномнае становішча ў межах Кіеўскага, Брацлаўскі і Чарнігаўскага ваяводстваў.

Хоць умовы Збароўскага дагавора фактычна анулявалі толькі што абвешчаную незалежнасць Украіны, аднак яе самастойнасць захоўвалася дэ факта, таму як краіна апынулася пад ўзаемавыключальнымі пратэктаратамі Рэчы Паспалітай і Турцыі. У гэтым выяўлялася закладзеная Б. Хмяльніцкім практыка полівасалітэта, што была закліканая забяспечыць Украіне самастойнасць праз гульню на супярэчнасцях суседніх дзяржаў.

Разам з тым, Збораўскае пагадненне не зняло супярэчнасцей паміж Польшчай і Украінай. Успыхвалі стыхійныя сялянскія паўстанні, што часта падтрымліваліся казакамі. У ліпені 1650 г. Багдан Хмяльніцкі прыняў пасла Турцыі Асмана-агу, а ў верасні палкоўнік Антон Ждановіч дамагаўся ў Стамбуле прыняцця Украіны пад пратэктарат султана Мехмета IV. Як вынік, у сакавіку 1651 г. Войска Запарожскае было прызнана васалам Турцыі на самых ганаровых умовах (ваенная служба сюзерэну без выплаты даніны), а Крым быў абавязаны садзейнічаць ўкраінцам. Але неўзабаве ўзніклі супярэчнасці пры рэалізацыі дагавора: ужо вясной 1651 г. гетман адмовіўся прыняць ваенную дапамогу турак у абмен на Камянец-Падольскі.

Такім чынам, ужо на дадзеным этапе Войска Запарожскай («Рускае княства») было прызнана суб'ектам міждзяржаўных адносін. Польшча тады адхіліла ўсе прапановы Б. Хмяльніцкага і энергічна імкнулася да вайсковага рэваншу: у снежні 1650 г. сойм ухваліў стварэнне 36-тыс. кароннага войска. Альянс з Польшчай заключыў гаспадар Малдовы Васіль Лупула. Таму, па прапанове хана Іслам-Гірэя III, у жніўні 1650 г. 60-тыс. казацкае войска на чале з палкоўнікам Данілам Нячаем разам з татарамі выступіла ў паход на Малдову. У пачатку верасня 1650 г. была ўзятая малдаўская сталіца, а малдаўскага гасудара В. Лупула «прымусілі» да саюзу з Украінай.
Ваеннае абвастрэнне вакол Украіны. Разрыў з Польшчай.

У снежні 1650 г. пасля дасылкі багатых «упамінкаў» (даніны) з крымскім ханам Польшча заключыла саюз. У лютым 1651 г. войска польнага гетмана М. Каліноўскага ўварвалася на Падоле. Нечаканаю стала адмова крымчакоў удзельнічаць у вайне, аднак па ўказцы Турцыі Іслам-Гірэй III ўсё-такі далучыўся да казакоў з 40-тыс. войскам. Аднак Б. Хмяльніцкаму не ўдалося падняць паўстанне ў польскім Подгалье (раён гор Татры), пасля чаго адмовіўся ад вайны з Польшчай трансільванскі князь Д’ердзь II Ракацы. Галоўныя сілы Войска Запарожскага (100 тыс. чал, з якіх больш за палову сяляне) 28 чэрвеня 1651 г. сустрэліся з каралеўскімі войскамі пад Берасцечкам на р. Стыр. Польская армія на чале з каралём налічвала 120 тыс. чал., сярод якіх было 20 тыс. нямецкіх ландскнехтаў. У бітве 29 чэрвеня сілам Б. Хмяльніцкага ўдалося пацясніць правае крыло арміі праціўніка, але на наступны дзень Іслам-Гірэй III з татарамі збег з поля бою, пры падступна захапіў у палон Б. Хмяльніцкага. Яшчэ 10 дзён гераічна абараняўся казацкі лагер. Абраны наказным гетманам Іван Багун вымушаны быў адвесці казакоў і артылерыю з вялікімі стратамі. Амаль адначасова (6 ліпеня 1651 г.) войска гетмана ВКЛ Я. Радзівіла нанесла паразу чарнігаўскаму палкоўніку М. Нябабе ля в. Рэпкі і 4 жніўня заняла Кіеў, які утрымліваўся больш за месяц.

Б. Хмяльніцкі здолеў вярнуцца з палону, пасля чаго адразу ён стварыў умацаваны лагер пад Белай Царквой. У гэтым лагеры казакі ў верасні 1651 г. змаглі адбіць атаку галоўных польскіх сілаў. Ва ўмовах цяжкіх паражэнняў і разнагалоссяў сярод казакоў, гетман быў вымушаны пайсці на падпісанне цяжкога Белацаркоўнага дагавора. Гэтая дамова прадугледжвала скарачэнне казацкага рэестра да 20 тыс. асоб, улада гетмана абмяжоўвалася толькі Кіеўшчынай, яму забараняліся ўсе знешнія адносіны, ва Украіну вярталася каралеўская адміністрацыя, шляхта і арандатары-габрэі.

Агульны настрой ва Украіне быў за працяг вайны і за поўнае вызваленне. Не задавальняў Белацаркоўны мір і Рэч Паспалітую: польскія эліты ў асноўным праглі рэваншу і імкнуліся да поўнага знішчэння Войска Запарожскага, таму Сейм не ратыфікаваў пагадненне ад 28 верасня 1651 г. Між тым, яшчэ ў жніўні 1651 г. было абноўлена пагадненне аб пераходзе Украіны пад пратэктарат султана, але ўмовы сталі больш жорсткімі: украінцы абавязаны былі выплочваць Порце даніну і аказаць ваенную дапамогу ў барацьбе з Венецыяй. І калі Крым зноў, па волі турак, падтрымаў гетмана, то Трансільванія і Валахіі накіравалі ў Малдову 15-тыс. войска, каб вывесці яе з-пад уплыву Украіны, а затым уступілі ў альянс з Рэччу Паспалітай. Тым не менш, у маі 1652 г. Хмяльніцкі з 35-тыс. войскам і 20 тыс. татараў асадзіў умацаваны лагера кароннага гетмана М. Каліноўскага пад Батогом на р. Паўднёвы Буг і ўшчэнт разбіў суперніка. Гэтую перамогу ўсе ўспрымалі як рэванш за паражэнне пад Берасцечкам. Фактычна ў маі 1652 г. адбылося адраджэнне ўкраінскай незалежнасці ад Польшчы.


Фарміраванне суверэннага Украінскага гетманства-княства.

Вядома, што палкавы адміністрацыйны і вайсковы лад быў ўстаноўлены яшчэ ўлетку 1649 г. Тады сфармаваліся 16 палкоў (9 на Правобярэжжы і 7 на Левабярэжжы). Улетку 650 г. налічвалася ўжо 20 палкоў. У далейшым, з улікам палкоў на беларускіх землях, іх лік дасягнуў 50. Так ўзнікла адмысловая дзяржаўная сістэма, за якім у сучаснай украінскай гістарыяграфіі замацавалася назва «Украінская казацкая рэспубліка». Аднак новая дзяржава пры Б. Хмяльніцкім набыла рысы манархіі (сам ён бачыў яе ў форме спадчыннага гетманства-княства). Заканадаўчыя функцыі першапачаткова мела Генеральная рада, але ў сілу стыхійнага характару і аб'ектыўных цяжкасцяў па яе скліканні ўжо з 1650 г. яна замянялася старшынскага радай. Гэтая рада разглядала пытанні міру і вайны, сцвярджала прывілеі гарадам, ўводзіла падаткі, абірала ўраднікаў і інш. Асноўныя рычагі выканаўчай улады знаходзіліся ў руках гетмана: ён склікаў раду, узначальваў адміністрацыю, быў галоўнакамандуючым, выдаваў абавязковыя для ўсіх нарматыўныя акты (універсалы), гетман вёў судаводства, кіраваў знешняй палітыкай, ведаў фінансамі. Вядома, што Б. Хмяльніцкі, як сапраўдны князь-суверэн, чаканіў нават уласную манету.

Спрабаваў гетман ў новых абставінах зацвердзіцца і на знешне-палітычнай арэне. Пасля перамогі пад Батогам ў чэрвені 1652 г. украінскае войска ўступіла ў Малдову і прымусіла В. Лупула прытрымлівацца раней узятых абавязацельстваў. У жніўні 1652 г. Цімафей Хмяльніцкі (сын гетмана) ажаніўся з дачкой гаспадара — Разандай Лупул, што павінна было падняць статус бацькі-гетмана як суверэннага правіцеля. Аднак перспектыва зліцця Украіны і Малдовы ў адну дзяржаву змусіла Валахію, Польшчу і Трансільванію да стварэння кааліцыі. У красавіку 1653 г. гэтыя дзяржавы зверглі В. Лупула і пасадзілі на трон Г. Стэфана. Аднак войскі новага гаспадара былі разбітыя ўкраінскай арміяй на чале з Ц. Хмяльніцкім. Акрылены поспехам «гетьманіч» распачаў паход у Валахію, аднак быў разбіты ля с. Яловіцы. Затым ён патрапіў у аблогу ў крэпасці Сучава, пад час чаго быў смяротна паранены. Смерць сына стала сур'ёзным ударам па планах на спадчыннае гетманства Б. Хмяльніцкага. Разам з тым, Трансільванія, Валахіі і Малдова — страцілі ранейшую матывацыю да саюзу з Польшчай і адмовіліся ад дапамогі Рэчы Паспалітай у вайне супраць Украіны.

У лютым 1653 г. аднавіліся ваенныя дзеянні. Кароннае войска на чале са Стэфанам Чарнецкім захапіла і знішчыла насельніцтва гарадкоў Прылукі, Няміраў, Вінніца і іншых селішчаў. Аднак пад м. Дашаў І. Багун спыніў і разбіў суперніка. У верасні 1653 г. 40-тыс. польская армія на чале з Янам II Казімірам уварвалася на Падолле, але пад Жванцом (ля Камянца-Падольскага) трапіла ў акружэнне сіл Б. Хмяльніцкага і Іслам-Гірэя III. За 2 месяцы знясільваючай аблогі ў лагеры караля загінула звыш 10 тыс. воінаў, і ён быў вымушаны пайсці на перамовы. Крымскі хан зноў здрадзіў інтарэсы саюзніка. Такім чынам, падзеі 1653 г. ясна паказалі нядзейснасць турэцкай пратэкцыі. Толькі невялікі атрад (да 5 тыс.) янычараў змагаўся на баку Б. Хмяльніцкага, а крымскі хан — трымаўся тактыкі паслаблення і Польшчы і Украіны; ён рэгулярна зводзіў на нішто ваенныя поспехі Войска Запарожскага ў сепаратных пагадненнях з каралём. Цяжкія наступствы саюза з Крымам выявіліся ў падступных і маштабных спусташэннях ўкраінскіх тэрыторый, у вывадзе шматтысячнага ясыру, у прамой, насуперак саюзніцкім абавязальніцтвам, ваеннай здрадзе і таемных перамовах татараў з палякамі. Толькі наяўнасцю папярэдніх пагадненняў можна вытлумачыць тое, што ў снежні 1653 г. Рэч Паспалітая і Крым хутка заключылі пагадненне аб сумеснай барацьбе з Украінай да поўнага яе заваёвы.


Абставіны і наступствы Пераяслаўскага пагаднення 1654 г. паміж Украінай і Расіяй.

Унутраныя настроі ва Украіне тады складваліся ў немалой меры на карысць падданства Расіі, што несла ў сабе надзею на ўстанаўленне парадку і міру, на абарону праваслаўнай культуры. Падчас перагавораў у Камянцы-Падольскім ў лістападзе і снежні 1653 г. Б. Хмяльніцкі заявіў аб пасярэдніцтве маскоўскага цара, які запатрабаваў поўнага захавання ўмоў Збароўскага дагавору. Своечасовымі і не лішнімі выяўляліся тады даўнія і актыўныя перамовы Украіны з Расіяй (за 1649—1653 гг. у Маскву было накіравана 10 пасольстваў, а ў Чыгірыне пабывала 13 расійскіх пасольстваў). Крайняе абвастрэнне сітуацыі вымусіла расіян на Земскім саборы ў кастрычніку 1653 г. заявіць аб прыняцці Украіны пад пратэкцыю цара.

Раніцай 18 студзеня 1654 г. старшынская рада, а затым Генеральная рада, у якой прыняла ўдзел каля 300 чал. (у тым ліку амаль 100 мяшчан з Кіева і Пераяслава), — пагадзіліся з довадамі Б. Хмяльніцкага і выказаліся за прызнанне сэзерэнам маскоўскага цара. Затым адбылася прысяга на вернасць цару, якую прынесла 284 чалавекі. У далейшым, згодна з маскоўскімі прысяжнымі запісамі, прысягнула 127.338 чал. Сумнеў украінцаў выклікалі тыя абставіны, што прысяга была аднабаковай, так як самадзержац «сваім падданым не прысягае». У еўрапейскай жа традыцыі сюзерэн павінен быў урачыста абяцаць захоўваць «правы і свабоды» (privilegia et libertates) васалаў (падданых). Вядома, што праз тое наадрэз адмовіліся прысягаць цару ўплывовыя палкоўнікі І. Багун, І. Глух, Г. Гуляніцкі, І. Сірко, інш., кіеўскі мітрапаліт Сільвестр Косаў, архімандрыт Кіева-Пячэрскай лаўры Іосіп Трызна, казакі 5 палкоў, прадстаўнікі мяшчан, духавенства, запарожцаў.

Дагаворныя «прасіцельныя» артыкулы Б. Хмяльніцкі палічыў аналагам абавязацельстваў сюзерэна васалу, таму ў Маскву і было накіраванае пасольства з праектам з 23-х «Прасіцельных артыкулаў». У сакавіку 1654 г. у выніку перамоваў праект быў скарочаны да 11 пунктаў і зацверджаны царом. Гэты дакумент быў названы «Артыкуламі Багдана Хмяльніцкага», у сучаснай жа літаратуры атрымалі назву «Сакавіцкіх артыкулаў». Згодна з імі прызнавалася пажыццёвая ўлада гетмана, які абіраўся агульнай радай, але зацвярджаўся царом. Казацкі рэестр быў прызначаны ў 60 тыс. асоб. У Маскву з Украіны ішлі пэўныя падаткі, але Расія абавязалася аказваць ваенную дапамогу (перш за ўсё, у барацьбе з Рэччу Паспалітай). У знешняй палітыцы гетман абавязваўся інфармаваць Маскву пра кантакты з іншымі краінамі і згаджаўся не ўступаць у перамовы з Польшчай і Турцыяй.

У 1654 г. пачалося новае польскае наступленне. Сітуацыя абвастрылася таксама з-за таго, што новы крымскі хан Мехмед-Гірэй IV Суфій з 30-тыс. ардой напаў на Украіну з поўдня, а Трансільванія, Валахіі і Малдова зноў стварылі альянс з Рэччу Паспалітай. Турцыя і Швецыя тады, з аглядам на саюз гетмана з Масквой, занялі пазіцыю чакання і пазбягалі кантактаў. Між тым, баявыя дзеянні ў 1654 г. сталі больш цяжкімі для Украіны, тым болей, што Расія запатрабавала немалую частку ўкраінскіх сіл для вядзення вайны ў беларускіх землях ВКЛ. У маі 1654 г., калі расійскае войска на чале з царом выступіла на Смаленск, яму на дапамогу было накіравана 20-тыс. войска на чале з наказным гетманам Іванам Залатарэнка. Казакі ў 1654—1655 гг. узялі шэраг гарадоў (Гомель, Бабруйск, Рэчыца, Жлобін, Рагачоў, Прапойск, Новы Быхаў) і на занятых землях стварылі ў 1654 г. Беларускі, Быхаўскі, Чавускі і іншыя палкі. Але І. Залатарэнка займеў моцныя палітычныя пазіцыі, адасобіўся ад Чыгірына і стаў амаль незалежным «гетманам Северскім».
Гетманская дзяржава ў перыяд уздыму 1655—1657 гг.

Ваенная кампанія 1654 і 1655 гг. сталася паспяховай для Расіі. Летам 1655 г. была занятая тэрыторыя амаль усяго ВКЛ, была ўзятая сталіца Вільня. У гэтых умовах прэтэнзіі Войска Запарожскага і І. Залатарэнка на беларускія землі выклікалі незадаволенасць цара Аляксея Міхайлавіча. Між тым у бітве пад Ахматавам (на «Дрыжы-поле») у студзені 1655 г. Б. Хмяльніцкі панёс велізарныя страты і ледзь пазбег паразы, пры гэтым не здолеў разбіць татараў і палякаў. На Брацлаўшчына ў сакавіку 1655 г. крымчакі, пры садзейнічанні кароннага войска, спустошылі 270 гарадоў і вёсак, захапілі ясыр лікам у 200 тыс. чал., разбурылі звыш 1000 цэркваў. Адказам стаў у ліпені 1655 г. вызваленчы паход Б. Хмяльніцкага, пры падтрымцы расійскай арміі В. Бутурліна, у Заходнюю Украіну. Ужо 20 верасня 1655 г. пад Гарадком была разгромлена армія на чале з каронным гетманам С. Патоцкім, а асобныя казацкія загоны дайшлі да рэк Вісла і Сан.

Перамогі абвастрылі супярэчнасці паміж саюзнікамі. Так, узніклі вострыя супярэчкі з расійскім бокам з-за прыналежнасці заходне-ўкраінскіх земляў. Расія таксама была абураная тым, што Швецыя з ліпеня 1655 г. увайшла ў саюзніцкія адносіны з Украінай і ў кастрычніку 1655 г., як і Трансільванія і самая Расія, выказала прэтэнзіі на заходнеўкраінскіх зямлі. У такой хісткай ваенна-палітычнай сітуацыі летам 1655 г. Б. Хмяльніцкі (будучы як раней фармальна пад пратэктаратам Масквы) пайшоў на вяртанне пад пратэктарат Турцыі. Пагадненне з гетманам султан падмацаваў тым, што абавязаў Крым, Трансільванію, Валахію і Малдову ўстрымацца ад дзеянняў супраць Украіны (праўда, Крым не спыніў рабаванне ўкраінскіх тэрыторый).

У ліпені 1656 г. Швецыя ўступіла ў вайну з Рэччу Паспалітай і неўзабаве акупавала амаль усю Польшчу, паставіўшы пад пагрозу яе дзяржаўнасць. Аднак Расія, насуперак абавязальніцтвам перад Украінай, заключыла ў кастрычніку 1656 г. Віленскае перамір'е з Рэччу Паспалітай і павяла ваенныя дзеянні супраць Швецыі. У дадзенай сітуацыі ўкраінскі гетман актывізаваў сувязі з Трансільваніяй і Швецыяй. Гэтыя краіны дэманстравалі сваю гатоўнасць улічваць інтарэсы Войска Запарожскага: адмовіліся ад прэтэнзій на «рускія землі па Віслу». У снежні 1656 г. у трансільванскага мястэчку Раднот паўстаў шматбаковы саюз — пры ўдзеле яшчэ і Брандэнбурга, ВКЛ. Актыўную падтрымку альянсу аказала Англія. Было прынятае рашэнне аб падзеле Рэчы Паспалітай. Характэрна, што на міжнародным кангрэсе ў снежні 1656 года, які ініцыявала Францыя для прымірэння Рэчы Паспалітай і Швецыі, павінен быў прымаць паўнапраўны ўдзел і прадстаўнік Б. Хмяльніцкага. Аднак прымірэння палякаў і шведаў не адбылося, таму ў снежні 1656 г. трансільванскія войскі Д'ердзя II Ракацы распачалі паход у Польшчу. Да паспяховага паходу тады далучылася 20-тыс. украінскае войска на чале з кіеўскім палкоўнікам Антонам Ждановічам.



Між тым, у канцы 1656 г. Б. Хмяльніцкага разбіў інсульт, а 27 ліпеня 1657 г., «гетман Божаю ласкаю» памёр. Казачую старшыну ахапілі ўсобіцы і барацьба за ўладу. Гэтым скарысталіся Расія і Польшча, каб пачаць свой наступ. Усе разам гэтыя падзеі засьведчылі сабой новую гістарычную эпоху ў лёсе маладой і неакрэплай дзяржавы — эпоху разбурэння (Руіны).
  1   2   3   4   5   6


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка