Курс лекцыi па спецыяльнасцi “археалогiя” тэма I прадмет, крынiцы, задачы I метады археалогii



старонка3/6
Дата канвертавання09.10.2017
Памер1.26 Mb.
#10715
1   2   3   4   5   6
Мезалiт

Прыкладна 10 тыс. гадоў таму закончыўся леднiковы перыяд. Раставанне леднiка прывяло да значных змен прыроднага асяроддзя. Рэзкае пацяпленне, якое адбылося ў пачатку галацэну, прывяло да моцнага змянення рэк. Значны ўплыў павышэння тэмпературы аказала на перабудову раслiннага пакрова. Халодны стэп, якi прымыкаў да леднiка, уступiў свае месца лясам. А гэта ў сваю чаргу адбiлася i на развiццi жывел. Пры пераходзе да галацэну вымерла не менш 10 прадстаўнiкоў мамантавай фауны: сам мамант, шарсцiсты насарог i iнш.

З гэтага часу бярэ адлiк новая эпоха, якая атрымала назву мезалiт (месас - сярэднi, лiтас - камень). Ен цягнуўся з 10 да 6-5 тыс. гадоў да н.э. Крытэрыяў да выдзялення гэтай эпохi некалькi. У сувязi са змяненнем фауны, у прыватнасцi, з шырокiм распаўсюджаннем нестадных i хутканогiх аленяў, змяняюцца прыемы палявання. На змену аблаўнаму паляванню прыходзiць паляванне невялiкiмi групамi людзей i нават паасобку. Гэтаму садзейнiчала з’яўленне лука i стрэл - велiзарнае адкрыцце эпохi мезалiта. Другой важнейшай асаблiвасцю гэтай эпохi з’яўляецца шырокае распаўсюджанне ўкладышавай тэхнiкi. Яе сутнасць заключаецца ў наступным. У аснову прадмета, звычайна касцяную i драўляную, устаўлялi невялiкiя крамяневыя пласцiнкi (мiкралiты) геаметрычнай формы i замацоўвалi iх вяжучым растворам i перавязкамi. Так атрымлiвалi састаўныя прылады (нажы, кiнжалы, сярпы), якiя былi больш выгадны, чым цэлыя. Аднак мiкралiты былi распаўсюджаны не скрозь. Яны ў большай ступенi характэрны для поўдня, у той час як на поўначы разам з мiкралiтамi атрымалi распаўсюджаны не скрозь. Яны ў большай ступенi характэрны для поўдня, у той жа час як не поўначы разам з мiкралiтамi атрымалi распаўсюджанне i макралiты (макрас - вялiкi) : сякерападобныя прылады працы i iнш.

У мезалiце шырокае распаўсюджанне атрымлiвае рыбная лоўля. Паяўляецца выгнуты рыбалоўны кручок i гарпун, а таксама рыбалоўныя сеткi, вершы. З гэтай эпохай звязваюць вынаходства чоўна i вясла.

Да гэтай эпохi адносяцца яшчэ два новых адкрыцця, якiя вызначылi ўсю далейшую гiсторыю чалавецтва: жывелагадоўля i земляробства. Аднак яны не атрымалi ў мезалiце шырокага распаўсюджання i мелi, асаблiва земляробства, мясцовы, выпадковы характар. Справа у тым, што на той нiзкай ступенi развiцця чалавечага грамадства жывелагадоўля i земляробства маглi ўзнiкнуць толькi ў тых мясцiнах, дзе былi ў дастатку дзiкiя жывелы, прыгодныя да прыручэння i дзiкарослыя злакi, прыгодныя да ежы i культывацыi.

Першай жывелай, прыручанай чалавекам, быў сабака. Археалагiчныя дадзеныя сведчаць аб тым, што ў мезалiце сабака выкарыстоўваўся чалавекам у першаю чаргу як крынiца харчавання.

Значна менш была вобласць распаўсюджання першых земляробчых культур. Найбольш старажытныя цэнтры земляробства маглi ўзнiкнуць толькi ў раенах са спрыяльнымi ўмовамi. Да iх датычацца Палясцiна, Iрак, паўдневыя раены Сярэдняй Азii. Вiдаць, першым дзiкарослым злакам, якi людзi навучылiся культывiраваць, быў ячмень...

У эпоху мезалiта складаюцца некалькi культурных зон, якiя адрознiваюцца па характару крамяневага iнвентару. Тэрыторыя Беларусi, вiдаць, уваходзiла ў адну культурна-гiстарычную зону з Прыбалтыкай, Польшчай, Волга-Окскiм памiжрэччам i некаторымi iншымi рэгiенамi.

Адной з найбольш яскравых культур поўначы гэтай зоны з’яўляецца кундская культура ў Эстонii, якая атрымала назву па паселiшчу ў г. Кунда. Датуецца яна VIII-IV тыс. да н.э. Характэрнай асаблiвасцю гэтай культуры з’яўляецца перавага касцянога iнвентару над крамяневым. Гэты было выклiкана адсутнасцю тут якасных запсаў крамяневай сыравiны. З косцi выраблялi гарпуны, рыбалоўныя кручкi, матыкi, прадметы быту i ўпрыгожваннi. Знойдзены iнвентар сведчыць аб вялiкай ролi рыбалоўства ў гаспадарчай дзейнасцi носьбiтаў культуры. (Рыс.)

Вялiкi могiльнiк мезалiтычнай эпохi адкрыты ў Звейнiеке (Латвiя). Тут было вывучана звыш 100 пахаванняў, якiя знаходзiлiся ў выцягнутым становiшчы. Усе шкiлеты пасыпаны вохрай. Разам з нябожчыкамi былi пакладзены касцяныя дзiды, кiнжалы, каменныя сякеры, амулеты з зубоў жывел. Адной з найбольш цiкавых знаходак з’яўляецца кiнжал з рога, ручка якога была зроблена ў выглядзе галавы лася.

Яшчэ адзiн з буйных могiльнiкаў мезалiта адкрыты ў Прыанеж’е, на паўдневым Аленнем востраве, адкуль ен атрымаў назву Аленневостраўскага. Могiльнiк налiчваў звыш 170 пахаванняў, у якiх шкiлеты знаходзiлiся ў асноўным у выцягнутым становiшчы. Аднак есць i выключэння. Так, 5 шкiлетаў былi ў скурчаным, а 4 нябожчыка пахавана ў стаячым становiшчы. Адно з вертыкальных пахаванняў адрознiвалася багаццем пахавальнага iнвентару. Тут знойдзены касцяны кiнжал з ручкай у выглядзе лася, якi падобны звейнiекскаму, i мноства амулетаў. Лiчаць, што нябожчык быў шаманам, цi павадыром. У могiльнiку есць прадметы мастацтва: галоўкi ласей, фiгуркi людзей i змей, якiя выразаны з косцi. (Рыс.) Адносiцца Аленневостраўскi могiльнiк да канцу мезалiту - канцу VI - пачатку V тыс. да н.э.

Неалiт

Неалiт (новы каменны век) адпавялае цепламу i вiльготнаму атлантычнаму клiматычнаму перыяду i часткова сухому i цепламу суббарыяльнаму перыяду. Храналагiчныя рамкi неалiту ў цэлым ахапляюць час ад V - IV да III тыс. да н.э., аднак на розных тэрыторыях яго пачатак i заканчэнне прыпадаюць на розны час.

У эпоху неалiту рассяленне людскiх калектываў адбывалася яшчэ iнтэнсiўней, чым у папярэднi час. Рассяленне ў розных прыродна-клiматыяных зонах прывяло да з’яўлення больш выразных адрозненняў у iнвентару, хатнiх пабудовах, пахавальным абрадзе, у формах гаспадаркi, якiя даюць магчымасць вылучэння розных неалiтычных культур. Якiя ж адзнакi характэрны для вылучэння неалiту ў самастойную гiстарычную эпоху?

Асноўнай сыравiнай для вытворчасцi прылад працы па-ранейшаму застаецца крэмень, выхады якога па паверхню вядомы ў многiх рэгiенах. Людзi збiралi яго i выраблялi розныя прылады працы. Разам з тым у неалiце вядомы выпадкi, калi для здабычы крэмня выкарыстоўваўся i шахтны метад. Такiя распрацоўкi вядомы ў Англii, у Польшчы, Беларусi, Наўгародскай вобласцi, на Урале i iнш. мясцiнах. Разгортваецца памiжплеменны абмен, якi ўлоўлiваецца i па знаходкам крэмня. Справа ў тым, што для кожнага месцанараджэння характэрны свой адметны вiд крэмня i яго знаходкi далека за межамi здабычы сведчаць аб памiжпляменным абмене. Аднак далека не ўсе рэгiены маглi забяспечыць сябе ў прывазным крэмнi. Па гэтай прычыне ў эпоху неалiту для вытворчасцi прылад працы пачынаюць выкарыстоўваць i iншыя пароды камня, такiя, як дыярыт, яшма, нефрыт i нiш. Аднак апрацаваць iх з дапамогай традыцыйных спосабаў было немагчыма, паколькi яны не давалi правiльных сколкаў. Таму былi неабходны новыя прыемы, якiя ўзнiкаюць у неалiце. Да iх лiку адносяцца пiлаванне, шлiфоўка, свiдраванне камня. Спачатку камень апрацоўвалi з дапамогаю пiлавання i шлiфоўкi. Шлiфоўка рабiлася на плоскiм камянi з дапамогаю мокрага пяску, якi быў шлiфуючым матэрыялам. Дарэчы, у неалiце шлiфоўка прымянялася i пры вытворчасцi крамяневых прылад. Свiдраванне рабiлася з дапамогаю полай косцi, пад якую таксама падсыпалi мокры пясок. Аднак трэба адзначыць, што максiмальнае распаўсюджанне новыя прыемы апрацоўкi камня усе жа атрымлiмваюць пазней, ужо ў эпоху бронзы.

У неалiце працягваюць iснаваць i старыя прыемы апрацоўкi крэмня: тэхнiка сколвання i адцiснутая рэтуш. З дапамогаю адцiснутай рэтушы таксама, як i раней, рабiлi наканечнiкi дзiд, стрэл, нажы, праколкi i г.д. Разам з тым, усе часцей апрацоўваюцца не толькi края, але i ўвесь выраб. Працягвала разгортвацца тэхнiка вытворчасцi ўкладышавых прылад працы. У неалiце значна павялiчваецца асартымент вырабаў: з’яўляюцца каменныя долаты, стамескi, цеслы. Шырокае распаўсюджванне атрымлiвае каменная сякера, якая стала дастаткова высокапрадуктыўнай прыладай працы. Так, напрыклад, эксперыментальныя працы паказалi, што сасну дыяметрам 25 см можна ссякчы ўсяго за 15 хвiлiн.

Апрача крэмня ў неалiце шырока выкарыстоўваецца i косць для вытворчасцi прылад, прадметаў побыту i аздоб. Там, дзе не было ўласна крамневых крынiц, косць з’яўлялася асноўнай сыравiнай для вытворчасцi разнастайных рэчаў. Мяркуюць, што iснавалi плямянныя майстэрнi па парацоўцы косцi, прыкладам якой з’яўляецца майстэрня на стаянцы Нарва I. Тут было выяўлена шмат нарыхтовак, гатовых вырабаў i адыхоў вытворчасцi.

Найвялiкшым дасягненнем неалiту лiчаць вытворчасць глiнянага посуду. Гэта - адзiн з самых важных крытэрыяў неалiтычнай эпохi. Найбольш старажытны глiняны посуд, зроблены з дапамогаю стужачнага цi жгутовага спосабу. Спецыяльна падрыхтаванае глiнянае цеста раскорчвалi стужкаю, потым накладалi яе па спiралi вiток за вiтком па форме будучага гаршка. Нарыхтоўку загладжвалi, прасушвалi i абпальвалi на кастры. Гатовыя пасудзiны звычайна мелi канiчную цi яйкападобную форму. У развiтым неалiце ў большасцi культур гаршкi ўпрыгожвалiся ямачнымi ўцiсканнямi, насечкамi, наколкамi, грабеньчатым штампам, прачэрчанымi лiнiямi. Пры гэтым у кожнай культуры спалучэнне камбiнацый было свае, што дазваляе боль выразна вылучыць неалiтычныя культуры.

Яшчэ адным буйным дасягненнем неалiту было паяўленне ткацтва, докаказам якога з’яўляюцца знаходкi праселкаў - глiняных кружкоў з адтулiнай, якiя надзявалi на верацяно. Як ужо адзначалася, у неалiце вытвараючая гаспадарка, аднак яна была характэрна, у асноўным, для Блiзкага Усходу, Паўночнай Афрыкi i некаторых iншых рэгiенаў. Самым блiзкiм цэнтрам земляробства для нас быў поўдзень Сярэдняй Азii, дзе ў VI тыс. да н.э. у адгор’ях Капетдага стварылася джэйтунская культура, якая часткова захоплiвала i Паўночны Iран. Для джэйтунскай культуры былi характэрны адкрытыя паселiшчы, якiя размяшчалiся на невялiкiх узвышшах паблiзу ад водных крынiц. Сам паселак Джэйтун склаўся з 30 аднапакаевых дамоў, якiя былi пабудаваны з глiны, змешанай з саломай. Жытлы складалiся з жылога памяшкання плошчай каля 25 кв. м i гаспадарчай пляцоўкi, якая далучалася да яго. Сцены дамоў тынкавалiся i часта пакрывалiся трохкаляровай размалеўкай. Унутры жылля знаходзiлiся прамавугольныя вогнiшчы.

Аб тым, што джэйтунцы былi земляробамi, сведчаць адбiткi зерняў пшанiцы i ячменю, якiя былi выяўлены ў абмазцы дамоў, а таксама земляробчыя прылады працы: укладышавыя жатныя нажы, каменныя зерняцеркi, з дапамогаю якiх зерня расцiралi ў муку.

Асноўныя прылады працы выраблялi з крэмня, радзей з косцi. Для джэйтунцаў была характэрна развiтая мiкрадiтычная iндустрыя. Частымi знаходкамi з’яўляюцца геаметрычныя мiкралiты, якiя прымянялiся для вытворчасцi ўсялякiх складаных прылад: нажэй, сярпоў, скоблi. Касцяны iнвентар прадстаўлены скрабкамi для апрацоўкi скур, iгламi i праколкамi.

Глiняны посуд прадстаўлены пласкадоннымi пасудзiнамi. Частка з iх афарбавана ў крэмавы цi чырвоны колер, зверху якога рудай фарбай нанасiўся арнамент у выглядзе вертыкальных хвалiстых лiнiй цi паўкружкаў.

Вядомы пахаваннi джэйтунцаў: гэта звычайна адзiнкавыя скурчаныя пахаваннi, якiя пасыпаны вохрай.

Для джэйтунскай культуры ўжо былi характэрны культавыя збудаваннi. Так, напрыклад, на паселiшчы Песеджык было выяўлена свяцiлiшча з вельмi складанай планiроўкай, сцены якога былi пакрыты фрэскамi з выяваю жывел, дрэў, геаметрычных фiгур. Аб яго грамадскiм прызначэннi сведчаць буйныя памеры, адсутнасць знаходак, незвычайная планiроўка.

У адрозненне ад поўдня ў лесастэпавай, а потым больш у лясной зоне ў неалiце пануючае значэнне па-ранейшаму мелi прысвайваючыя формы гаспадаркi.

Адной з буйных культур лесастэпу, якая аказала моцны ўплыў на суседзяў, у тым лiку i на насельнiкаў Паўдневай Беларусi, была днепраданецкая культура. Яе арэал ахоплiваў лесастэпаваю Украiну i частку Беларускага Палесся. Датуецца яна другой паловай V - сярэдзiнай III тыс. да н.э.

Шматлiкiя паселiшчы адкрытага тыпу днепра-данецкай культуры звычайна размяшчаюцца на нiзкiх участках надпойменнай тэрасы рэк альбо старых рэчышчаў. Жытло было наземным цi злегку паглыбленым у мацярыковую глебу. У цэнтры пабудоў знаходзiлiся адкрытыя вогнiшчы. Хаты былi аднапакаевымi i мелi невялiкiя памеры: 5 - 10 кв.м.

Носьбiты днепра-данецкай культуры хавалi нябожчыкаў у грунтовых могiльнiках у выцягнутым становiшчы на спiне i пасыпалi iх вохрай. Больш раннiя пахаваннi часа пазбаўлены пахавальнага iнвентару. Побач з iмi толькi зрэдку сустракаюцца прымiтыўныя ўпрыгожваннi i амулеты, якiя былi выраблены з зубаў аленя цi рыбы. Толькi блiжэй да канца неалiта ўзнiкае звычай суправаджаць нябожчыкаў некаторым iнвентаром. Да лiку добра даследаваных могiльнiкаў позняга этапу адносiцца Марыўпальскi на беразе Азоўскага мора. У траншэi даўжыней 28 м было знойдзена звыш 120 пахаванняў. Гэта былi, у асноўным, выцягнутыя трупапалажэннi, хаця сустракалiся i скурчаныя i нават трупаспаленнi. Мужчынскiя касьцякi былi пакладзены галавой на ўсход, жаночыя - на захад. Iнвентар складаецца з упрыгожванняў з ракавiн, касцяных цi каменных пацерак, каменных булаў, керамiкi. (Рыс.) У асобных могiльнiках назiралiся вялiкiя колькасцi чалавечых чэрапаў. Па вызначэнню антраполагаў, носьбiты днепра-данецкай культуры належылi да тыпу познiх краманьенцаў.

Прылады працы, зброя i ўпрыгожваннi пляменаў днепра-данецкай культуры выраблялi з крэмню, камня, рога i косцi. Толькi на самых познiх этапах развiцця культуры паяўляюцца ўпрыгожваннi з медзi i золата.

Крамяневы iнвентар прадстаўлены сякерамi, наканечнiкамi дзiд i стрэл з двухбаковай апрацоўкай рэтушшу, мiкралiтамi, а таксама скрабкамi, нажамi, праколкамi. Прылады працы з косцi цi рога выкарыстоўвалiся рэдка. Сярод касцяных вырабаў вядомы толькi наканечнiкi дзiд, гарпуны, а таксама iглы i шылы. Разнастайнымi былi ўпрыгожваннi: падвескi з зубаў аленя i рыб, пацеркi з ракавiн, косцi i камня, касцяныя бранзалеты. Таксама сустракаюцца фiгуркi жывел, якiя выразаны з косцi.

Керамiка днепра-данецкай культуры прадстаўлена пераважна тоўстасценнымi гаршкамi. На большай часцы арэала культуры гаршкi мелi вострае дно. Арнамент звычайна пакрывае ўсю паверхню гаршка i складаецца з адбiткаў грэбня, наколаў i прачэрчаных лiнiй. Абавязковым атрыбутам узора з’яўляецца адзiн цi два рады глубокiх канiчных ямак пад венчыкам. (Рыс.)

Плямены днепра-данецкай культуры займалiся пераважна рыбнай лоўляй i паляваннем, аднак яны разгадоўвалi i хатнiх жывел, ведалi некаторыя культурыя злакi. У прыватнасцi, на паселiшчах i могiльнiках выяўлены косцi быка i свiннi, а на фрагменце аднаго гаршка знойдзены адбiткi ячменю.

Гiстарычны лес днепра-данецкiх пляменаў быў неаднолькавым. На поўднi ўжо ў сярэдзiне IV тыс. да н.э. яны былi выцiснуты цi асiмiляваны прышлымi стэпавымi пляменамi i толькi на поўначы, у прыватнасцi, у Беларускiм Палессi яны працягвалi iснаваць аж да сярэдзiны III тыс. да н.э.

Ва ўсходнiх абласцях лясной паласы Еўропы развiцце археалагiчных культур iшло больш замаруджанымi тэмпамi, што тлумачылася аддаленнасцю ад перадавых культур поўдня.

У Верхнiм Паволж’i ў эпоху неалiту склалася две археалагiчныя культуры: верхневолжская i льялаўская. Першая займала плынь Волгi ад Цьверы да Iванава. Яе храналагiчныя рамкi - V тыс. да н.э. Для верхневолжскай культуры былi характэрны невялiкiя стаянкi, якiя размяшчалiся па берагах рэк. Пабудовы- паўзямлянкi. Пахавальныя помнiкi - невядомыя. Крамяневыя прылады працы маюць перажытачныя мезалiтычныя рысы, якiя сведчаць аб яе мясцовых каранях. Большасць вырабаў зроблена на пласцiнах - гэта скрабкi, нажы, стрэлы розных форм. Радзей сустракаюцца сякерападобныя прылады. Керамiка прадстаўлена вострадоннымi грашкамi. Iх паверхня ўпрыгожвана наколкамi, адбiткамi грабеньчатага штампа. У гаспадарцы пераважала паляванне i рыбалоўства.

Яшчэ адна культура ўсходнееўрапейскай раўнiны займала басейн Клязьмы i плынi Акi i Волгi, якiя прылягаюць да яго. Яе назва - л’ялаўская па стаянцы Л’ялава побач з г. Зеленаградам Маскоўскай вобл. Храналагiчныя рамкi - V - IV тыс. да н.э. Найбольш даследавнным помнiкам л’ялаўскай культуры з’яўляецца стаянка, якая дала ей назву. Стаянка адносiцца да лiку тарфянiкавых, што садзейнiчала добрай захаванасцi арганiчных рэчаў. Тут было знойдзена буданападобнае жытло, якое было пабудавана на спецыяльным памосце з жэрдак. Знаходкi прадстаўлены крамяневымi скрабкамi, нажамi, наканечнiкамi стрэл i дзiд. (Рыс.). Вядомы буйныя сякерападобныя прылады. На стаянцы знойдзена шмат касцяных рэчаў, перш за ўсе з паляваннем i рыбалоўствам. Глiняны посуд прадстаўлены паўсферычнымi пасудзiнамi, якiя ўпрыгожаны ямачнымi ўцiсканнямi i грабеньчатымi адбiткамi. (Рыс.).

Аснову гаспадаркi л’якаўскiх пляменаў складалi паляванне на вадаплаўную птушку i рыбная лоўля.

На захад i поўначы захад ад л’ялаўскай культуры, на тэрыторыi Лiтвы, Латвii i Эстонii была распаўсюджана нарвская культура, якая атрымала назву ад стаянкi ля г. Нарва. Яна сфармiравалася на падставе мясцовага мезалiту, аднак адчувала моцны ўплыў больш паўдневых неалiтычных культур. На познiм этапе ў сферу распаўсюджання культуры ўваходзiла i Паўночная Беларусь. Датуецца нарвская культура III- II тыс. да н.э.

Свеасаблiвасць гэтай культуры складаецца з таго, што ў ей пераважаюць вырабы з косцi i рога. Адным з найбольш цiкавых помнiкаў з’яўляецца тарфянiкая стаянка Сарнатэ ў Латвii, дзе цудоўна захавалiся вырабы з косцi i дрэва. Апрача таго на стаянцы каля 400 прадметаў з бурштыну.

Керамiка нарвскай культуры больш разнастайная. Тут сустракаюцца буйныя вострадонныя гаршкi, пласкадонныя мiскi i iнш. Гаршкi часта пазбаўлены арнамента цi дэкарыраваны ямачным i грабеньчатым арнаментам. (Рыс.).

Аснову гаспадаркi носьбiтаў нарвскай культуры складалi паляванне i рыбная лоўля. Некаторыя даследчыкi дапускаюць магчымасць iснавання i жывелагадоўлi.

Нераўнамернае развiцце пляменаў знайшло свае адлюстраванне i ў сферы iдэалогii i мастацтва. Так, калi ў земляробчых культур Пярэдняй Азii, Егiпта i Мiжземнамор’я ўжо iснавала вера ў памiраючае i адроджанае бажаство, то ў лясной паласе Еўразii рэлiгiйныя вераваннi ўсе яшчэ вызначалiся паляўнiча-рыбавалецкiм укладам. Гэтыя погляды былi ажыццяўлены ў розных творах мастацтва, найбольш яскравым з якiх з’яўляюцца петроглiфы (наскальныя малюнкi) i скульптуркi людзей i жывел.

У лясной паласе Еўразii з iх ахоплiваў поўнач усходнееўрапейскай раўнiны, дзе вылучаюцца два раены: узбярэжжа Анежскага возера i бераг Белага мора. На гранiтных скалах Анежскага ўзбярэжжа знойдзены шматлiкiя маляваннi людзей, жывел i птушак. Iснуюць цэлыя малюнкi, якiя адлюстроўваюць сцэны палявання на бялух цi ласей, а таксама малюнкi бiтваў. На скалах Чортава Носа высячаны чалавечыя фiгуркi са звярынымi галавамi, сiмвалы месяца i сонца, вялiкая чалавекападобная фiгура. Больш за 300 малюнкаў вядома каля Чортавых слядкоў на Белым моры. Тут высячаны ланцужкi слядоў босай ступнi, статак ласей, якiх паганяе паляўнiчы i г.д. Датуюцца гэтыя малюнкi III тыс. да н.э. У гэтым жа раене шырока прадстаўлена i дробная пластыка, на якую быў асабiста багаты Аленевостарускi могiльнiк i тарфянiкавыя стаянкi Сарнатэ i Молдана ў Латвii.

Наступны ачаг неалiтычнага мастацтва выяўлены на Урале. Тут таксама маюцца наскальныя малюнкi, аднак у адрозненне ад Анегi i Белага мора, яны выкананы не ў кропкавай тэхнiцы, а фарбай, звычайна чырвонай вохрай. Малявалi людзей, жывел, птушак i салярныя знакi. Апрача гэтага на тарфянiкавых стаянках Урала вядома драўляная скульптура ў выглядзе iдалаў i драўляных пасудзiн у вобразе птушак i жывел.

Трэцi ачаг неалiтычнага мастацтва размяшчаецца ў Сiбiры, дзе сустракаюцца наскальныя малюнкi, якiя выкананы як фарбай, так i гравiроўкай.

Бяспрэчна, усе наскальныя малюнкi былi цесна звязаны з магiяй, а таксама з вытворчай дзейнасцю людзей.

Адной з найбольш буйных культур Цэнтральнай Еўропы ў эпоху неалiта была культура лейкападобных кубкаў. Яна займала тэрыторыю ад Паўночнай ? на захадзе да Палесся на ўсходзе, ад Паўдневай Швецыi на поўначы да Маравii на поўднi. Яе храналагiчныя рамкi - сярэдзiна IV - пачатак II тыс. да н.э.

Паселiшчы культуры - неўмацаваныя. Жытлы прадстаўлены зямлянкамi, паўзямлянкамi i наземнымi пабудовамi слупавой канструкцыi. Яны - аднакамерныя плошчай да 20 кв.м. Могiльнiкi культуры - грунтовыя з iнгумацыяй. Сустракаюцца таксама мегалiтычныя пабудовы ў выглядзе прамавугольных цi трохвугольных у плане земляных насыпаў, якiя абкладзены ў аснове камянямi. Длiна насыпаў дасягае часам да 130 м, вышыня - 3 м. Пад кожным насыпам знаходзiцца некалькi пахаванняў.

У адрозненне ад многiх культур неалiта адля носiьбiтаў культуры лейкападобных кубкаў быў характэрны вялiкi набор посуду. Апрача лейкападобных кубкаў сустракаюцца вялiкiя пасудзiны з рэльефным арнаментам, амфарападобныя пасудзiны, розныя кубкi i iнш.

Асноўныя знаходкi прадстаўлены каменнымi свiдраванымi i клiнападобнымi сякерамi, крамяневымi наканечнiкамi стрэл, дзiд, скрабкамi, нажамi, праколкамi. Крэмень для вырабу гэтых прадметаў здабываўся у шахтах, вялiкая колькасць якiх знаходзiлася ў раене Свентакшыцкiх гор, у прыватнасцi, у Кшэменках. Вырабы з гэтага крэмня сустракаюцца не толькi на тэрыторыi Польшчы, аднак i далека за яе межамi. Сярод iншых знаходак на паселiшчах культуры сустракаюцца ўжо iльняныя праселкi i гузiкi ад ткацкага станка. Вядомы таксама i адзiнкавыя знаходкi металiчных вырабаў: шылы, абломак сякеры.

Плямены культуры займалiся земляробствам i жывелагадоўляй. Пры апрацоўцы глебы, магчыма, выкарыстоўвалася рала. Вырошчвалi некалькi вiдаў пшанiцы, ячмень, гарох, лен. Сярод хатнiх жывел вядомы карова, свiння, козы i авечкi. Заняпад культуры лейкападобных кубкаў быў.



Тэма 3: Энэалiт

Энэалiт (энэус - медзь, лiтас - камень) альбо меднакаменны век - гэта першая ступень эпохi металаў. Аднак сама назва гэтай ступенi падкрэслiвае, што камень не саступiў сваiх пазiцый i ў большасцi культур, негледзячы на з’яўленне металiчных вырабаў, працягваў заставацца сыравiнай для творчасцi i бытавых рэчаў.

Найбольш старажытныя металiчныя вырабы былi выраблены з чыстай медзi. Яны ўзнiклi ў вобласцi, якая ляжыць у Турцыi i Iране, i датуецца VIII - VII тыс. да н.э. Тут на паселiшчах Чатал-Уюк i Чэйюню-тэпесi знойдзены найбольш старажытныя вырабы з медзi: праколкi, шылы, пацеркi. У Еўропе першыя металiчныя рэчы з’яўляюцца звычайна пазней, на рубяжы V - IV тыс. да н.э. I звязаны з Балкана-Карпацкiм месцазнаходжаннем меднай руды. Iншыя месцазнаходжаннi медзi вядомы на Каўказе, Урале, Казахстане, Алтае.

Каляровая металургiя прайшла ў сваiм развiццi 4 этапы. Найбольш старажытны з iх звязаны з выкарыстоўваннем самароднай медзi, якую, напэўна, лiчылi камнем i адпаведна спрабавалi апрацаваць з дапамогаю абiўкi. Так з’явiлася халоднае каванне. Другi этап ужо звязаны з плаўкай медзi i адлiўкай з яе найпрасцейшых вырабаў адкрытых формах. Як узнiк працэс плаўкi медзi дакладна не вядома. Вучоныя схiляюцца да таго, што самародная медзь магла выпадкова трапiць у касцер, расплавiцца i пасля ахаладжэння прыняць новую форму. Трэццi этап у гiсторыi каляровай металургii характэрызуецца выплаўкай медзi з руды. Менавiта гэта падзея ў V тыс. да н.э. у гэты ж час з’яўляецца i лiцце ў раздымных двухбаковых формах. Апошнi чацверты этап супадае з бронзавым векам, калi з’яўляюцца сплавы на меднай аснове цi ўласна бронза.

Старажытныя выпрацоўкi медзi адкрыты зараз у шматлiкiх месцах. Яны вядомы на Каўказе, Урале, Балканах i у iнш. кропках.

Метал выплаўляўся з дробна раскрышанай руды, якую спачатку крашылi каменнымi малаткамi, а потым расцiралi ў каменных ступах. Выплаўка рабiлася ў спецыяльных ямах, а пазней у керамiчных гаршках i прымiтыўных печах. Яму загружалi паслойна дравесным вуглем i рудой, а потым распальвалi касцер. Выплаўлены метал ачышчалi пракоўкай, пасля чаго ен iшоў для творчасцi рэчаў.

У энэалiце адбываюцца далейшыя змены ў гаспадарчай дзейнасцi людзей. Вытвараючыя формы гаспадаркi атрымлiваюць шырокае распаўсюджанне. Удасканальваюцца земляробчыя прылады працы. Разам з матыкай iснуюць ужо запражныя ворныя прылады - ралы.

Далейшае развiцце яшчэ больш садзейнiчала пашырэнню мiжпляменннага абмену. Дастаткова сказаць, што найбольш старажытныя медныя вырабы часам знаходзяць на аддаленнi тысяч км ад месцаў здабычы медзi. Складаюцца вельмi працяглыя гандлевыя шляхi. Можа быць таму менавiта ў энэалiце адбываецца адно з найвялiкшых адкрыццяў чалавецтва - вынаходка кола. Грунтоўныя змены назiраюцца i ў грамадскiх адносiнах. Пачынаючы з энэалiту, надыходзiць час патрыярхату, якi быў абумоўлены аддзяленнем жывелагадоўлi. Жывелагадоўля знаходзiлася ў руках мужчын. Мужчына набывае ўсе большы ўплыў i паступова робiцца панам не толькi жывелы, аднак i ўсяе гаспадаркi i самой жанчыны... У земляробчых плямен пержыткi мацярынскага роду захоўвалiся значна даўжэй i становiшча было больш высокiм.

Развiцце вытворчых сiл выклiкала ў асобых паўдневых рэгiенах адноснае перасяленне, якое праводзiла да перамяшчэння плямен, што ў сваю чаргу прывяло да распаўсюджання найбольш новых тэхнiчных дасягненняў, удасканаленню грамадскай арганiзацыi, абумовiла ўзнiкненне пляменных сутыкненняў i воiнаў.

Звычайна ў энэалiце вылучаюць некалькi абласцей, якiя адрознiваюцца памiж сабою па дамiнуючай форме гаспадаркi: земляробчы энэалiт i энэалiт жывелаводаў.

Сярод земляробчых культур энэалiту адной з самых яскравых з’яўляецца трыпольская, якая атрымала назву ад с. Трыполле Кiеўскай вобл. Яна ахоплiвала вялiзную тэрыторыю, якая ўключала ў сябе Малдавiю, частку Румынii i Правабярэжную Украiну. Храналагiчныя рамкi трыпольскай культуры - канец V - трэць III тыс. да н.э. У яе развiццi вылучаюць тры этапы: раннi, сярэднi i познi.

На раннiм этапе (канец V - сярэдзiна IV тыс. да н.э.) трыпольскiя паселiшчы размяшчалiся па краях тэрасы рэк. Яны неўмацаваныя, аднак часам з напольнага боку баранiлiся iрвом. У сярэднiм паселкi займалi 1- 2 га i маглi налiчваць каля 10 пабудоў. Пабудовы былi двух тыпаў: зямлянкi i наземныя глiнабiтныя хаты. Паглыбленыя жытлы мелi авальную форму дыяметрам 3 - 6 м. Зямлянкi перакрывалiся нахiленным дахам, якi абапiраўся на слупы. Унутры паглыблення размяшчалiся гаспадарчыя ямы i ямы для ачага. Наземныя пабудовы мелi плошчу 30 -50 кв.м. Аснову сцен жытла складаў пляцень, якi быў абмазаны глiнай. Пабудовы складалiся з аднаго -двух памяшканняў, у якiх знаходзiлiся купальная печ цi адкрыты ачаг.

Характэрная рысай раннетрыпольскiх паселiшчаў з’яўляецца мноства прылад працы з крэмня, сланца, косцi i рога. Найбольш шматлiкую групу прылад працы з крэмня складаюць скрабкi. Часта сустракаюцца скоблi для апрацоўкi дрэва, сверлы i праколкi. Дастаткова распаўсюджаны ўкладышы сярпоў. Каменныя рэчы выраблялiся з сланца. Сланцавыя прылады выкарыстоўвалiя для працы па дрэву (сякеры, цесла, долаты, стамескi), а таксама пры сельскагаспадарчых працах у якасцi матык. Да прадметаў узбраення адносяцца лодкападобныя правушныя сякеры, радзей сустракаюцца баявыя молаты. З цвердых парод камня выраблялi клiнападобныя сякеры i цесла, баявыя сякеры, зернацеркi. Касцяныя вырабы прадстаўлены шыламi, гарпунамi, кручкамi, матыкамi. З косцi i рога, прасвiдраваных зубаў жывел i ракавiн выраблялi разнастайныя ўпрыгожваннi i амулеты: пацеркi, бляшкi, падвескi. Медныя вырабы нешматлiкiя. Гэта - прылады працы: шылы, рыбалоўныя кручкi, долаты, зубiлы; упрыгожваннi: пярсценак, пацерка, дзiцячы бранзалет. Рэзка вылучаецца толькi Карбунскi скарб, якi адносiцца да канцу ранняга Трыполля. Ен налiчваў 852 прадметы. У склад скарбаў уваходзiлi медныя сякеры, пацеркi, бранзалеты, падвескi, антрапаморфныя фiгуры. З каменных рэчаў скарбу цiкавыя мармуравая сякера, якая, верагодна, была параднай зброяй. Карбунскi скарб сведчыць аб накапленнi значных багаццяў у пляменных правадыроў.

Керамiка ранняга трыполля падраздзяляецца на тры групы: кухонную, сталовую i парадную. Кухонны посуд выкарыстоўваўся для захавання прыпасаў i падрыхтоўкi ежы. Гэта былi гаршкi, фруктоўнiцы - неглыбокiя прафiляваныя талеркi на паддоне, мiскi. Арнаментацыя гэтай керамiкi - бедная: адзiн-два рада пальцавых зашчыпаў, наколак цiнасечак. Сталовы посуд выраблены значна лепей. Сустракаюцца акруглыя цi баканiчныя гаршкi, вялiкiя збанападобныя пасудзiны, кубкi, чарпакi. Парадны посуд заўседы руплiва загладжаны, часта заглянцаваны. Значную частку пасудзiн гэтай групы складаюць фруктоўнiцы, грушападобныя гаршкi, радзей вазы. Большасць пасудзiн арнаментавана ўзорам у выглядзе стужак, пятлi цi спiралi. (Рыс.). З раннетыпольскiмi паселiшчамi звязана вялiкая колькасць жаночых глiняных статуэтак, якiя з’яўляюцца прадметамi культа. (Рыс.). У глiне фiгурак сустракаюцца зярняты, што звячайна для прадметаў, звязаных з культам уродлiвасцi.

Трыпольская культура ўжо на раннiм этапе з’яўляецца земляробчай. Землю апрацоўвалi з дапамогай матык. Вырошчвалi збожжавыя (пшанiца, ячмень, проса), бабовыя. Iстотную ролю iграла i жывелагадоўля. Разгадоўвалi кароў i свянняў.

У сярэднiм перыяду трыпольскай культуры (другая палова IV тыс. да н.э.) яе тэрыторыя значна пашыраецца. Было засвоена Буга-Днястроўскае мiжрэчча, а ў канцы IV тыс. трыпольцы даходзяць да Дняпра. Паселiшчы ў гэты перыяд часта размяшчаюцца на мысах i цяжкадаступных астанцах. Шмат iх умацоўвана землянымi валамi i рвамi. Пабудовы, як i раней, двух тыпаў: паўзямлянкi i наземныя. Наземныя жытлы больш буйныя, чым раней. Яны складаюцца з некалькiх камер з печамi i ўчасткамi для вытворчасцi прылад працы, а таксама спецыяльнымi культавымi месцамi. У апошнiя гады выказана меркаванне, што пабудовы ў некаторых рэгiенах былi двухпавярховымi. (Рыс.).

Жытлы на паселiшчах часта размяшчалiся канцэнтрычнымi коламi. Свабодная ў цэнтры плошча выкарытоўвалася ў якасцi загону для жывелы.

Як i раней, шмат крамяневага iнвентару: скрабкоў, нажэй; скоблей, укладышаў для сярпоў, сякер, наканечнiкаў стрэл i дроцiкаў. Значныя серыi складаюць прылады з розных парод камня: сякеры, матыкi, цесла. Масавымi з’яўляюцца i прылады з косцi: шылы, праколкi матыкi. Значна павялiчваецца колькасць знаходак з медзi. Гэта - сякеры, цесла, пярсценкi, шылы, пацеркi i г.д. У каляровай металургii назiраецца разам з халоднай коўкай i засваенне лiцейнай тэхнiкi з выкарытоўваннем адкрытых форм.

У гэты перыяд з’яўляецца керамiка, упрыгожаная размалеўкай, якая становiцца вядучай на познiм этапе. Размалеўка нанасiлася на сырой пасудзiне трыма фарбамi: белай (мел), чырвонай (вохра) i чорнай (сажа). Найбольш тыповым быў арнамент у выглядзе спiралей. Часам на пасудзiнах малявалi жывел, у прыватнасцi, коз. Цiкава, што яе хвост маляваўся ў выглядзе коласа пшанiцы, i гэты факт яшчэ раз падкрэслiвае значэнне земляробства. Размалеванная керамiка абпальвалася ў ганчарных горанах. Яны знойдзены на паселiшчы Вяселы Кут, Грабянi, Казiеуцы.

Пахаваннi, як i раней, адзiнкавыя, сустракаюцца на паселiшчах. Так, у паўзямлянцы ў Старым Архее (Малдавiя) знойдзена дзцячае пахаванне ў скурчаным стане.

На познiм этапе (пачатак - трэцяя чвэрць III тыс. да н.э.) адбываецца далейшае пашырэнне тэрыторыi культуры. Яна займае вобласць ад Малдаўскага Прыкарпацця на захадзе да Сярэдняга Дняпра на ўсходзе, ад Валынi на поўначы, да Чорнага мора на поўднi.

На гэтым этапе плошча паселiшч памяньшаецца. Працягваюць iснаваць як неўмацаваныя, дык i акружаныя валамi i рвамi паселiшчы з нерэгулярнай i рэгулярнай планiроўкай.

На познiм этапе з’яўляюцца грунтовыя могiльнiкi i курганы, якiя, вiдаць, былi запазычаны ў носьбiтаў стараямнай супольнасцi. Сумесна з iмi на паселiшчах сустракаюцца адзiнкавыя пахаваннi.

Крамяневы iнвентар асаблiва не змянiўся. Гэта - скрабкi, скоблi, сякеры... Шмат матык, праколак i iнш. прадметаў з косцi i рога. Далейшае развiцце атрымлiвае бранзалiцейная вытворчасць. Узнiкае металургiчная правiнцыя з двумя ачагамi металаапрацоўкi - в усатаўскiм i сафiеўскiм.

Размалеваная керамiка на познiм этапе амаль знiкае. З’яўляецца сюжэтная размалеўка, якая паказвае людзей i жывел.

На познiм этапе праяўляецца драбленне трыпольскай культуры. У гэты час складаюцца 8 варыянтаў, з якiх найбольш яскравымi былi вусаўскi (каля Адэсы) i гародскi (пад Жытомiрам). У познiм Трыполлi павялiчваецца роля жывелагадоўлi. Гэта асаблiва было характэрна для паўдневых варыянтаў культуры, у якiх выяўлены рост удзельнай вагi авечак i скарачэнне лiка свiнняў.

У познiм Трыполлi намячаецца сегментацыя патрыярхальнай сям’i i тэндэнцыя да абасаблення парных сямей. Невялiкiя паселiшчы, верагодна, належалi членам аднаго роду. Наяўнасць скарбаў металiчных рэчаў сведчыць аб пачатку накаплення багацця ў руках асобных сямей. (Рыс.). Працэс маемаснай дыферэнцыацыi i выдзяленне родапляменных вярхоў знайшоў адлюстраванне ў некропалях. У Вусатаве высокае сацыяльнае становiшча асобных прадстаўнiкоў рода цi племенi ажыццяўлена ў буйных памерах курганоў, у наяўнасцi ў iх асобных канструкцый, у большай колькасцi рэчаў i г.д. Разам з iмi есць менш складаныя курганы i грунтовыя могiльнiкi , якiя змяшчаюць пахаваннi радавых членаў i, магчыма, рабоў... Развiцце трыпольскага грамадства iшло па шляху разлажэння першабытнаабшчыннага ладу, аднак па прычыне шэрагу ўнутраных i вонкавых з’яў, якiя прывялi да разбурэння этнакультурнай супольнасцi, не магло дасягнуць ступенi распаду.
Тэма 4: Бронзавы век

Бронзавы век наступае тады, калi людзi навучылiся атрымлiваць сплавы на меднай аснове.

Бронза атрымлiвалася ў вынiку сплаўкi медзi з цынкам цi олавам. Атрыманы сплаў валодаў шэрагам пераваг. Па-першае, бронза плавiцца пры больш нiзкай тэмпературы i яе можна пераплавiць практычна ўсюды, куды яна паступала. Па другое, бронза больш моцная, чым медзь. Усе гэта садзейнiчала таму, што лiцейная справа практыкавалася амаль на кожным паселiшчы. Вытворчасць бронзавых рэчаў валася з дапамогай лiцейных форм. Найбольш раннiмi былi паўаб’емныя вырабы. Iх атрымлiвалi шляхам адбiтка ў сырой глiне мадэлi цi гатовага вырабу. Лiцейную форму высушвалi, а потым у яе залiвалi расплаўлены метал. Атрыманыя рэчы мелi адзiн плоскi бок. Наступным крокам у бронзалiцейнай вытворчасцi было лiцце ў раздымных формах. Яны рабiлiся ў камню, складалiся з двух палоў, якiя дакладна адпавядалi адзiн аднаму. Падобныя формы дазвалялi атрымлiваць ужо аб’емныя рэчы. Палавiнкi звязвалi, праз адну адтулiну залiвалi метал, праз другую выходзiла паветра. Калi метал астываў, палавiнкi разнiмалi. Наканец, у познiм бронзавым веку далейшы прагрэс металургii прывеў да лiцця ў згубленай форме. У гэтым выпадку мадэль рэчы выраблялi з воску. Потым яе ў некалькi слаеў абмазвалi вадкай глiнай i пасля падсушкi абпальвалi. Пры гэтым расплаўлены воск выцякаў праз спецыяльную адтулiну, у якую потым залiвалi расплаўлены метал. Пасля яго зацвярдзення глiняную форму разбiвалi, а гатовы выраб падпарцоўвалi.

Бронза давала вялiкiя магчымасцi для стварэння новых форм прылад. Аднак людзi не адразу скарысталi гэтыя магчымасцi. Найбольш раннiя металiчныя прылады па сваей форме нагадвалi каменныя. Такiмi былi першыя медныя i бронзавыя сякеры.

Развiцце новых форм гаспадаркi выклiкала значны рост ваенных сутыкненняў памiж пляменамi за ўсе ў з’яўленнi невядомай раней зброi. Так, напрыклад, у энэалiтычную эпоху з’яўляецца меч. Удасканальваюцца формы дзiд, кiнжалаў, баявых сякер. Рэвалюцыянiзiруючы ролю ў ваеннай справе адыграла каляснiца, якая вядома ў Еўропе з сярэдзiны II тыс. да н.э.

У бронзавым веку памiж пляменамi розных тэрыторый яшчэ ў большай ступенi праявiлася эканамiчная няроўнасць, якая была абумоўлена цэлым шэрагам фактараў, у тым лiку i нераўнамерным распаўсюджаннем рудных месцанараджэнняў. У адных плямен была медзь, у iншых - олава цi цынк, у трэцццiх - нiчога. Гэта з аднаго боку паглыбляла працэс нераўнамернага развiцця грамадства, а з iншага - садзейнiчала развiццю абмену памiж насельнiцтвам асобных тэрыторый. Прыкладам таму могуць служыць вырабы з каўказкай мыш’яковiстай бронзы, якiя сустракаюцца не толькi на поўднi, але i дасягаюць тэрыторыi Беларусi. Былi ўдасканалены сродкi зносiн. Яшчэ ў энэалiце з’явiлiся павозкi на колавым хаду, а ў эпоху бронзы быў вынаходжаны парус, якi аблегчыў перамяшчэнне па вадзе.

Бронзаваму веку адпавядае сухi i адносна цеплы суббарыяльны клiмат, пры якiм пераважаў стэп з багатымi кармамi, што з’яўлялася стымулам для далейшага развiцця жывелагадоўлi.

У стэпавай зоне ў эпоху бронзы пражывалi плямены старажытнаямнай культурна-гiстарычнай супольнасцi, якая аказала моцны ўплыў на развiцце плямен Усходняй i часткова Цэнтральнай Еўропы. Датуецца старажытнаямная супольнасць сярэдзiнай III- пачаткам II тыс. да н.э. Яна займала вялiзную тэрыторыю ад Паўдневага Прыўралля на ўсходзе да Балкан на захадзе.

Старажытнаямная супольнасць вывучана ў асноўным па курганах. Пад вялiкiм земляным насыпам таiлася яма, у якой хавалi нябожчыка. (Рыс.). Ад гэтага абраду i атрымала назву супольнасць. Шкiлеты знаходзiлiся ў скурчаным становiшчы на баку галавой на ўсход. Раннiя пахаваннi звычайна пасыпаныя вохрай. Пахавальны iнвентар даволi сцiплы. Сустракаюцца крамяневыя стрэлы, нажы, скрабкi, касцяныя шылы, кручкi, гарпуны, булаўкi, пацеркi. Глiняны посуд мае кругладонную цi яйкападобную форму. Пераважае грабеньчаты цi шнутравы арнамент, якiя нанасiўся гарызантальнымi паясамi. (Рыс.). Медных вырабаў мала. Гэта - шылы, нажы.

Паселiшчы старажытнаямнай супольнасцi рэдкiя i сустракаюцца, у асноўным, на захадзе, там, дзе старажытнаямныя плямены сутыкалiся з земляробамi. Адным з добра вывучаных з’яўляецца Мiхайлаўскае паселiшча на Нiжнiм Дняпры. Паселiшча ранняга этапу (2400 - 2200 гг. да н.э.) было невялiкiм - 1500 кв.м. Яно займала высокi рачны мыс. Пабудовы размяшчалiся групамi. Пераважалi прадметы з крэмня (скрабкi, нажы), камня (зерняцеркi, сякеры, матыкi), косцi i рага (шылы, гарпуны, матыка). Вырабы з медзi рэдкiя. Гэта - шылы.

На познiм этапе (канец III - пачатак II тыс. да н.э.) паяўляюцца буйныя, часта моцна ўмацаваныя паселiшчы. Пабудова гэтага этапу двух тыпаў: глiнабiтныя паўзямлянкi i наземныя дамы. Апошнiя былi адна цi трохкамернымi. Iх цокаль на вынышю 1 м быў выкладзены з камянеў. Верхняя частка пабудоў - глiнабiтная. Як i раней пераважаюць прылады працы з камня i косцi, аднак лiк медных вырабаў павялiчваецца. Знойдзены нажы, шылы, цеслы i iнш.

Гаспадарка старажытных плямен была жывелагадоўчай. У стэпавых раенах у статку пераважалi конi i авечкi. На паселiшчах ямнай супольнасцi знойдзены матыкi, зерняцеркi, церачнiкi, крамяневыя сярпы, аднак земляробства ўступала па ўдзельнай вазе жывелагадоўлi. На познiм этапе плямены старажытнаямнай супольнасцi пачынаюць адцiскiваць сваiх суседзяў-земляробаў. На захадзе яны даходзяць да нiжняга Дуная, паўночна-усходняй Балгарыi i нават Венгрыi. Па ходу свайго рассялення старажытнаямныя плямены сутыкалiся з перадавымi цэнтрамi i садзейнiчалi распаўсюджанню найбольш важных дасягненняў.

На змену старажытнаямнай культурна-гiстарычнай супольнасцi прыйшла не менш буйная катакомбная культурна-густарычная супольнасць, якая датуецца 2000-1600 гг. да н.э. Яна займала значную тэрыторыю ад Дняпра да Волгi. Найбольш паўдневыя помнiкi вядомыя ў стэпавым Крыму, а паўночныя даходзяць да Курска i Ельца. Назву культуры далi сваеасаблiвыя могiльнiкi. Нябожчыкаў хавалi не проста ў ямах, як старажытнаямныя плямены, а ў спецыяльных адгалiнаваннях ад ям (катакомбах), якiя iшлi ў бок ад сценкi ямы. Дно катакомбы пакрывалi вохрай, фарбай, цi высцiлалi чаротам. Шкiлеты ляжалi ў скурчаным стане тварам да ўвахода. Сам уваход закладвалi камянiмi цi дрэвам. Разам з нябожчыкам клалi посуд, упрыгожваннi, прылады працы, зброю.

Паселiшчы катакомбнiкаў размяшчаюцца на рачных мысах цi ў пойме рэк. У паўдневых абласцях людзi пражывалi ў наземных мазанках. У больш паўночных раенах сустракаюцца невялiкiя паўзямлянкi з ачагамi ўнутры. Аснову гаспадаркi складала жывелагадоўля, прычым калi ў Падняпро’i разгадоўвалi пераважна кароў, то ў больш паўдневых раенах у статку пераважала авечка. Сустракаюцца таксама косцi каня. Земляробства пацвяржаецца знаходкамi зерняў проса, каменнымi матыкамi, крамяневымi сярпамi.

Большасць iнвентару выраблялiся з крэмню i камню. Гэта- старанна адрэтушаваныя наканечнiкi стрэл i дроцiкаў, скрабкi, нажы. Асабiста неабходна адзначыць выдатныя каменныя свiдраваннi сякеры, якiя маюць падабенства з цэнтральнаеўрапейскiмi. Шмат прадметаў з бронзы: лiстападобныя нажы, сякеры, шылы, упрыгожваннi. Лiцейная справа была мясцовай. (Рыс.).

Вельмi разнастайны посуд, сярод якога вылучаюцца гаршкi з плоскiм дном. У iх выпуклыя бакi i завужанае горла. Гаршкi - багата арнаментаваныя адбiткамi кручанай вяроўкi, грабеньчатым штампам, ямкамi, наколамi i г.д., якiя складаюць кампазiцыi ў выглядзе зiгзагаў, трохвугольнiкаў, аднак больш за ўсе былi папулярныя колы i спiралi. (Рыс.). Яны адлюстроўвалi касмiчныя ўяуленнi носiбiтаў катакомбнай культурна-гiстарычнай супольнасцi аб сонечным бажастве.

Трэццяя культурна-гiстарычная супольнасць, якая склалася ў стэпу ў другой палове II - пачатку I тыс. да н.э. - срубная. Яна сфармiравалася ў Паволж’i, аднак у апошняй чвэрцi II тыс. да н.э. яе носьбiты рассялялiся на вялiзнай тэрыторыi ад Урала на ўсходзе да Дняпра i Буга на захадзе. Лiчаць, што новая культурна-гiстарычная супольнасць была генетычна звязана са старажытнаямнымi пляменамi. Як i большасць качэўнiкаў, носьбiты зрубнай супольнасцi хавалi сваiх нябожыкаў у курганах, у якiх рабiлi зрубы вышыней у 1 -2 венца, перакрытых накатам. Адсюль i ўтварылася назва культуры. Нябожчыкаў хавалi ў скурчаным стане, а побач з iмi клалi глiняны посуд, а таксама бронзавыя i каменныя рэчы.

Паселiшчы зрубнай культуры сустракаюцца на берагах. Жыллем служылi доўгiя паўзямлянкi плошчай да 160 кв. м. Унутры пабудоў сустракаецца некалькi парных ачагоў, што дазваляе меркаваць аб наяўнасцi ў кожным такiм жыллi некалькiх парных сем’яў. Мяркуюць таксама, што частка пабудовы з’яўлялася нежылой i выкарыстоўвалася для зiмовага ўтрымання жывелы.

У носьбiтаў зрубнай супольнасцi былi распаўсюджаныя гаршкi. Сярод iх вылучаецца два вiда: вострарабрыстыя i слоiкавыя. Першыя ўпрыгожвалiся адбiткамi шнутра, палачкi цi грабенкi. Кампазiцыi на гаршках звычайна былi геаметрычныя: трохвугольнiкi, ромбы i г.д. (Рыс.). Адметнай рысай носьбiтаў зрубнай супольнасцi з’яўляецца высокая ступень развiцця ў i х каляровай металургii. Старажытныя металургi выкарытоўвалi метал, якi паступаў не толькi з Паўночнага Каўказа, але i з Казахстана i Урала.

Вiдавочна, у зрубнiкаў адбываўся працэс абасаблення бронзалiцейнай вытворчасцi, у рамках абшчынага рамяства. Аб гэтым можна меркаваць па пахаванню бронзалiцейшчыка ў в. Калiнаўкi Валгаградскай вобл., разам з якiм у магiлу былi пакладзены две глiняныя формы для сякер i 4 арнаментаваных сапла. Аб вылучэннi бранзалiценай вытворчасцi ў самастойную галiну сведчаць шматлiкiя скарбы бронзавых рэчаў. Сярод iх найбольш паказальным з’яўляецца скраб у в. Сасновая Маза паблiзу ад г. Хвалынска на Волзе. Большасць са знойдзеных тут рэчаў не былi апрацаваныя поўнасцю, на iх захавалiся лiцейныя швы i завусенiцы. Яшчэ адзiн скраб, Барадзiнскi, знойдзены ў Адэскай вобл., ен утрымлiваў каменныя палiраваныя сякеры, булаву, бронзавыя дзiды, срэбныя заколкi i кiнжал. Многiя рэчы, у прыватнасцi, кiнжал i заколка маюць аналогii i Трансiльванii, а булава - у Месапатамii i на Каўказе, што дае падставу датаваць яго XV - XIV стст. да н.э. Знаходкi падобных скарбаў сведчаць аб накапленнi значных багаццяў у адзельных асобаў i перш за ўсе ў пляменных павадыроў.

У зрубную эпоху значна павялiчваецца асартымент бронзавых рэчаў. Зброя прадстаўлена ўтулкавымi наканечнiкамi дзiд i кiнжаламi. З’яўляюцца сякеры-кельты, якiя адрознiваюцца ад звычайных тым, што маюць утулку ў абуховай частцы, таму яны мелi каленчатую рукаятку. З прыладаў працы цiкавыя таксама масiўныя вялiкiя нажы, якiя прымянялiся для высякання хмязняку. (Рыс.).

Гаспадарка носьбiтаў зрубнай супольнасцi была комплекснай. Яна ўключала ў сябе адгонную жывелагадоўлю i земляробства з дапамогай матыкi. У складзе статку пераважала буйная рагатая жывела... Сустракаюцца таксама косткi авечкi, свiннi i каня. А знаходка касцянога псалiя (дэталь конскай збруi) сведчыць аб выкарытоўваннi каня для перамяшчэння.

Аб вылучэннi родапляменнай знацi ў асяроддзi насельнiцтва зрубнай супольнасцi сведчаць не толькi скарбы, але i некаторыя пахаваннi.

Так, у кургане ля в. Ягаднай Куйбышэускай вобл. быў знойдзены ахвярнiк, якi быў акружаны двумя коламi пахаванняў. У пачэсным вонкавым коле знаходзiлася пахаванне павадыра i мужчын-воiнаў, а ва ўнутраным коле - пахаваннi жанчын i дзяцей.

У сярэдняй паласе Цэнтральнай i Усходняй Еўропы ў эпоху бронзы найбольш прыкметнымi былi тшынецкiя i лужыцкiя культуры. Першая iснавала на тэрыторыi, абмяжаванай на захадзе р. Вартай, на ўсходзе Дняпром. Яна датуецца 1450-1100 гг. да н.э. Культура атрымала назву па магiльнiку Тшынец у Польшчы. Паселiшчы тшынецкай культуры - неўмацаваныя, размяшчалiся па берагах вялiкiх i малых рэк. Пабудовы - двух тыпаў: паўзямлянкi i наземныя дамы слупавай канструкцыi. Двумя вiдамi прадстаўленыя i могiльнiкi. У арэалу культуры сустракаюцца як курганныя,(Рыс.) так i грунтовыя пахаваннi пераважна са скурчанымi шкiлетамi. Керамiка тшынецкай культуры разнастайная. Тут сустракаюцца вялiкiя цюльпанападобныя гаршкi, глыбокiя чашы з ножкамi, мiскi i г.д. Грашкi часта арнаментаваныя ў верхняй часцы каменнымi валiкамi i наразнымi лiнiямi. (Рыс.). У iнвентару ўсе яшчэ пераважаюць вырабы з крэмню, камня i косцi. Гэта свiдраваныя i клiнападобныя сякеры, наканечнiкi дзiд i стрэл, скрабкi, нажы, шпiлькi. Вырабы з бронзы яшчэ рэдкiя. Гэта - кiнжалы, шпiлькi, фiбулы са спiнкай з двух спiральных шчыткоў, бранзалеты са спiральнымi завiткамi на канцах, пярсценкi, шпiлькi, розныя падвескi. (Рыс.). Аснову гаспадаркi плямен тшынецкай культуры складалi земляробства i жывелагадоўля.

Вялiкi ўплыў на плямены Цэнтральнай i ўсходняй Еўропы аказала ў канцы эпохi бронзы i ў пачатку жалезнага веку лужыцкая культура, якая склалася ў памiжрэччы Эльбы i Вiслы каля 1200 г. да н.э. на падставе тшынецкай i лужыцкай культур. У далейшым яе арэал паступова пашыраўся, дасягнуў Беларускага Палесся i Валынi.

На раннiм этапе былi характэрныя пераважна неўмацаваныя паселiшчы. Жытлы былi наземнымi слупавай канструкцыi. У самым канцы эпохi бронзы, а галоўным чынам у пачатку жалезнага веку, у лужыцкiх пляменаў паяўляюцца гарадзiшчы, якiя размяшчалiся на мысах цi на пагорках-астанцах.

Найбольш поўна вывучана Бiскупiнскае гарадзiшча, якое датуецца 550 - 400 гг. да н.э. Яно размяшчалася на востраве, умацаваным па краях некалькiмi радамi нахiлена забiтых у дно возера бярвенцаў. Сама пляцоўка гарадзiшча была ўмацавана моцнай драўлянай сцяной. З вонкавага боку да сцяны прымыкала драўляная маставая, якая iшла па перыметру. Упоперак пляцоўкi размяшчалiся II паралельных вулiц. Уздоўж вулiц стаяла больш за 100 драўляных пабудоў, якiя мелi слупавую канструкцыю. Плошча дамоў - 70 кв. м. Кожны з iх дзялiўся на тры часкi: сенцы, вялiкую комнату з ачагом i спальню.

Могiльнiкi лужыцкай культуры, у асноўным, бескурганныя. Пераважаюць трупаспаленнi са змяшчэнням паралельных костак у спецыяльныя глiняныя пасудзiны-урны. Звычайна пахаваннi рабiлiся ў грунтовых ямах. Аднак часта сустракаюцца пахаваннi, у якiх ямы абкладзены камнямi, есць таксама пахаваннi ў каменных скрынях цi ў вялiкiх драўляных зрубах. Курганы ў лужыцкiм арэале рэдкiя. Адзiн з iх, княжаскi, раскапаны ў г. Седлiна. Яго вышыня дасягала 11 м. Унутры насыпа знаходзiлася круглая каменная камера, сцены якой былi ўпрыгожаныя размалеўкай. У бронзавай урне Iталiйскага паходжання былi пахаваны перапаленыя косткi 40-гадовага мужчыны. У двух iншых знаходзiлiся косткi двух маладых жанчын. Iнвентар прадстаўлены шматлiкiм бронзавым посудам i мячом гальштанскага тыпу, якi датуецца VIII ст. да н.э.

Глiняны посуд лужыцкай культуры адрознiваецца вялiкай разнастайнасцю формаў, стараннасцю апрацоўкi i багаццем арнаментацыi. Сярод iх характэрныя бiканiчныя i выпуклабокiя вазы, амфары, розныя кубкi, збаны, мiскi, цюльпанападобныя i яйкападобныя гаршкi. Шмат пасудзiн арнаментавана шышкападобнымi выступамi i баразенкамi. Пазней з’ўяляецца каляровая размалеўка, iнструкцыя, пакрыцце графiтам. (Рыс.).

Аснову гаспадарчага жыцця складалi земляроства i жывелагадоўля. На гарадзiшчы ў Бiскупiне былi знойдзены рэшткi двух драўляных рал. Вырошчвалi проса, пшанiцу, ячмень, жыта, гарох, лен, бабы... Сярод хатнiх жывел галоўнае месца займала буйная рагатая жывела, потым авечкi, свiннi, конi i сабакi. Важную ролю адыгрывала каляровая металургiя, якая грунтавалася на прывазной сыравiне. З бронзы рабiлi сякеры, сярпы, шылы, наканечнiкi дзiд i стрэл , шпiлькi, фiбулы, браналеты i г.д.

У самым канцы эпохi бронзы пачалi з’яўляцца i вырабы з жалеза, якiя iмпартавалiся з усходнеальпiйскiх абласцей. Пазней, ужо на апошнiх этапах iснавання культуры, жалезныя вырабы выраблялi ўжо на месцы.

Пытанне аб этнiчнай прыналежнасцi носьбiтаў лужыцкай культуры канчаткова не вырашана. Адiн час большасць польскiх даследчыкаў лiчыла яе праславянскай, аднак у апошнiя гады гэты пункт гледжання амаль нiкiм не падзяляецца.

У лясной паласе ўсходняй Еўропы i уў эпоху бронзы большай часткаю яшчэ захоўваецца неалiтычны ўклад, якi быў выклiканы адсутнасцю сыравiны для металургiчнай вытворчасцi i слабасцю кантактаў з перадавым поўднем. У самым пачатку эпохi бронзы ў Еўропе распаўсюджваюцца культуры шнуравой керамiкi цi, як iх яшчэ называюць, культуры баявых сякер. Першая назва ўзнiкла ад звычая арментаваць посуд адбiткам шнура, другая - па паўсюднаму распаўсюджанню каменных свiдраваных сякер лодкападобнай формы.

Адной з такiх культур у лясной паласе Усходняй Еўропы была фаццянаўская, якая атрымала назву па могiльнiку ў в. Фаццянава побач з Яраслаўем. Яна iснавала прыкладна з 1800 г. да н.э. да канца II тыс. да н.э. Яе арэал распаўсюджваўся ад Пскоўскага возера на захадзе да Камы на ўсходзе. У iм вылучаюць 5 лакальна-храналагiчных варыянтаў.

Асноўнай крынiцай па фаццянаўскай культуры з’яўляюцца могiльнiкi. Яны грунтовыя, размяшчаюцца на высокiх пагорках цi на берагавых схiлах. Сваiх нябожчыкаў фаццянаўцы хавалi ў могiльных ямах розных памераў. Амаль усе пахаваннi ляжаць у скурчаным стане на правым цi левым баку. (Рыс.). Пахавальны iнвентар прадстаўлены каменнымi, крамяневымi, касцянымi i металiчнымi прыладамi, гiлняным посудам i касцямi. Есць багатыя i бедныя пахаваннi, што сведчыць аб зачатках маемасцi цi сацыяльнай няроўнасцi.

Для фаццянаўскай культуры характэрны кругладонны посуд формаў: бомбападобныя, шарападобныя, рэпападобныя i iнш. Яны ўпрыгожвалiся арнаментам, якi складаўся з геаметрычных элементаў: ромбаў, трохвугольнiкаў, касой штрыхоўкi. (Рыс. 1,2). Вялiкае месца ў iнвентары фаццянаўцаў займалi баявыя свiдраваныя сякеры лодкападобных формаў. (Рыс.)., клiнападобныя крамяневыя сякеры з прышлiфаваным лязом, выдатна адрэтушаваныя наканечнiкi стрэл i дзiд (Рыс), каменныя булавы, касцяныя праколкi, матыкi i г.д. Вырабы з металу сустракаюцца рэдка. Гэта дзiды, нажы, шылы, бранзалеты, пярсценкi, пацеркi. (Рыс.). Спектральным аналiзам вырабаў, а таксама знаходкай пахавання металурга з лiцейнымi формамi даказана iснаванне ў фаццянаўскiх пляменаў уласнай каляровай металургii. Метал паступаў з Сярэдняга Паволжжа.

Фаццянаўскiя паселiшчы вядомы, у асноўным, на Сярэдняй Волзе, дзе яны займалi высокiя пагоркi. На даследаванных помнiках адкрыты чатырохкутныя паўзямлянкi.

Гаспадарка носьбiтаў фаццянаўскай культуры была комплекснаю. Яна ўключала ў сябе жывелагадоўлю, земляробства, паляванне, рыбалоўства i збiранне. Галоўную ролю iграла жывелагадоўля. Гадавалi свiней, авечак, кароў i каней. Жывелагадоўля была стойлавай i прыдомнай.

На рубяжы III i II тыс. да н.э. i ў першай чвэрцi II тыс. да н.э. на ўсей тэрыторыi ўсходняй Прыбалтыкi iснуе культура шнуравой керамiкi i лодкападобных сякер. Паселiшчы гэтай культуры неўмацаваныя, размяшчаюцца на розных пагорках. Пабудовы былi наземнымi слупавай канструкцыi агульнай плошчай да 50 кв. м. Яны складалiся з аднаго-двух памяшканняў з каменнымi ачагамi. Дахi былi двускатнымi.

Могiльнiкi культуры шнуравой керамiкi грунтовыя. Нябожчыкаў хавалi на баку ў скурчаным стане. Пахавальны iнвентар бедны. Сустракаюцца чарапкi шнуравога посуду, лодкападобныя сякеры, крамневыя i касцяныя вырабы, амулеты з зубаў жывел.

Глiняны посуд прадстаўлены рознымi формамi. Сустракаюцца кубкi, гаршкi з валiкамi, лейкападобныя пасудзiны, амфары з вушкамi, мiскi. Найбольш распаўсюджаныя вiды арнаменту - гарызантальныя адбiткi шнура i нарэзны елачны арнамент. (Рыс.) Крамяневы iнвентар характэрызуецца наканечнiкамi стрэл, скрабкамi, нажамi, клiнападобнымi сякерамi. Каменныя лодкападобныя сякеры прадстаўлены ў асноўным сякерамi еўрапейскага тыпу. (Рыс.) З камня выраблялi таксама ўпрыгожваннi. Шырока вядомыя бурштынавыя ўпрыгожваннi: падвескi, пацеркi, пярсценкi.

У гаспадарчай дзейнасцi вядучая роля адводзiлася жывелагадоўлi: на паселiшчах вядомы косцi буйнай рагатай жывелы i авечкi. Аб iснаваннi земляробства сведчаць знаходкi зерняў пшанiцы на паселiшчы Крэйчы (Усходняя Латвiя) i шматлiкiя церачнiкi на паселiшчы Абора I (Латвiя),

Тэма 5: Жалезны век

Негледзячы на тое, што жалеза - самы распаўсюджаны ў свеце метал, яно было даволi позна асвоена чалавекам. Найбольш раннiя жалезныя вырабы, у прыватнасцi, упрыгожваннi, сустракаюцца ўжо ў егiпецкiх пахаваннях IV тыс. да н.э. Аднак метэаарытнае жалеза настолькi рэдка сустракаецца ў прыродзе, што яно не магло задаволiць патрэбнасцi старажытных металургаў. Адной з прычын шырокага распаўсюджання жалеза было тое, што, у адрозненне ад медных i алавяных руд, жалезныя руды амаль паўсюдў сустракаюцца ў прыродзе. У старажытнасцi жалеза здабывалi з бурых жалезнякоў, балотных, азярных, лугавых i iнш. руд. Аднак атрымаць жалеза з руды было вельмi значна цяжэй, чым медзь. Для гэтага была павiнна быць вельмi высокая тэмпература (1528 градусаў) i аднаўленчатае асяроддзе, якiя можна была атрымаць толькi ў спецыяльных печах.

Металургiя жалеза стала магчымай дзякуючы працяглай i развiтой бронзалiцейнай вытворчасцi, у якой ужо прымянiлiся спецыяльныя гораны з прымусовым паступленнем паветру. Гэта стала магчымым дзякуючы вынаходцы мяхоў i соплаў. З iх дапамогаю ў печы павышалася тэмпература i стваралiся ўмовы для хiмiчнай рэакцыi аднаўлення метала. Найбольш старажытны сырадутны горан для атрымання жалеза быў знойдзены на паселiшчы каля возера Урмiя ў Iранскiм Азербайджане i датуецца прыкладна 2800 г. да н.э. Аднак да масавага распаўсюджання чорнай металургii было яшчэ далека. Лiчаць, што сырадутны працэс больш цi менш быў распаўсюджаны ў хетаў не раней XV ст. да н.э. У Еўропе вытворчасць жалеза з’явiлася не раней 1000 г. да н.э. спачатку ў Грэцыi i на Эгейскiх астравах. Каля 800 г. да н.э. грэчаскiя каланiсты прынеслi гэтую тэхналогiю ў Паўдневую Iталiю. Ва ўмеранай зоне Еўропы, у Альпах i прылягаючых абласцях чорная металургiя з’яўляецца каля 640 г. да н.э. Ва ўсходняй Еўропе першыя жалезныя рэчы вядомыя з другой паловы II тыс. да н.э., аднак металургiя жалеза шырока распаўсюджвалася не раней рубяжу VIII-VII стст. да н.э.

Жалеза атрымоўвалi ў печах, якiя рабiлi з гiлны цi камня з наступнай абмазкай глiнай. Яе дыяметр i вышыня дасягалi 1 м. На ўзроўню дна ўстаўлялi паветрадутныя соплы, праз якiя з дапамогаю мяхоў у печ паступала паветра. У шахту печы загружаўся дравесны вугаль i здробленая руда. Гарэнне вугля ў шахце з аднаго боку стварала дастаткова высокую тэмпературу (1100-1350 градусаў), а з другога - аднаўленчае асяроддзе для атрымання жалеза. Адноўленыя крупiнкi чыстага жалеза апускалiся на дно, дзе ўтваралася крыца - камяк порыстага цестападобнага жалеза вагай ад 1 да 8 кг. Атрымаць вадкае жалеза ў такой печы было немагчымым, паколькi для яго плаўкi павiнна была быць тэмпература звыш 1500 градусаў. Атрыманую крыцу неаднаразова пракоўвалi молатам. Гэта была неабходна для ўшчылення порыстага жалеза i выдзялення з яго часцiнак шлака. Атрыманае крычнае жалеза было мяккiм. Яноў два разы ўступала па цвердасцi алавянiстай бронзе. Аднак ужо ў глыбокай старажытнасцi былi адкрыты прыемы, якiя дазвалялi зрабiць жалеза больш цвердым.

Тэхнiчны пераварот, якi быў вызваны распаўсюджаннем жалеза, значна пашырыў уладу чалавека над прыродай. Жалезная сякера i саха з жалезным лемяшом дазволiлi значна павялiчыць плошчы апрацаваных земляў. Паскорылася развiцце рамяства. Адбываюцца змяненнi ў грамадскiм жыццi. Развiваецца рабаўладанне. Для пачатку жалезнага веку ва многiх краiнах Еўропы i Азii характэрна шырокае распаўсюджанне ўмацаваных паселiшчаў - гарадзiшч.

У эпоху жалезнага веку яшчэ больш узмацняецца нераўнамернасць эканамiчнага i сацыяльнага развiцця асобных рэгiенаў. Так, калi на поўднi, у Закаўказзi, Паўночным Прычарнамор’i, Сярэдняй Азii ўжо складваюцца дзяржавы, то ў лясной паласе ўсходняй Еўропы па-ранейшаму назiраецца панаванне патрыярхату, дзе асноўнай адзiнкай была вялiкая патрыярхальная сям’я. Аднак i яна з цячэннем часу зазнае iстотныя змяненнi. У познiм жалезным веку вялiкая патрыярхальная сям’я ўступае галоўнае становiшча суседскай альбо тэрытарыяльнай абшчыне. У гэты час адбываецца заняпад первабытнаабшчыннага ладу i ствараюцца перадумовы для з’яўлення класаў.

У перыяд жалезнага веку IX ст. да н.э. - IV ст. н.э. на арэну сусветнай гiсторыi выходзяць невядомыя раней народы. Аднiмi з першых былi кiмерыйцы, якiя жылi на поўднi ўсходняй Еўропы, у паўночна-прычэрнаморскiм стэпу. Гэты ваяўнiчы народ, вядомы грэкам з часоў Гамера, якi неаднаразова ўспамiнаецца ў асiрыйскiх клiнапiсных тэкстах i iнш. крынiцах, пражываў у стэпавай зоне аж да пачатку VII ст. да н.э. Яны мелi моцнае коннае войска i неаднаразова ўрывалiся ў малую Азiю. Вядома, што ў канцы VIII ст .да н.э. кiмерыйцы разграмiлi ўрартскага цара Рубу I. Таксама мяркуюць, што ў 705 г. да н.э. асiрыйскi цар Саргон II загiнуў у бiтве з iмi. Кiмерыйцы былi выгнаны з Паўночнага Прычэрнамор’я скiфамi.

На змену кiмерыйскаму перыяду ў VII ст. да н.э. прыходзiць эпоха скiфаў. Першы ўспамiн аб iх адносiцца да 70-х гг. VII ст. да н.э. З Паўночнага Прычэрнамор’я скiфы пранiклi ў Малую Азiю. У 623 - 622 гг. да н.э. яны выратоўвалi сталiцу Асiрыi ад мiдзян. Потым прайшлi праз Месапатамiю, Сiрыю, Палясцiну i дасяглi Егiпта, дзе фараон Псамецкiх I павiнен быў дарамi i просьбамi прасiць лiдзiйскi цар Кiаксар, якi завабiў скiфскiх правадыроў на банкет i там перабiў. Пасля гэтых падзей асноўная частка скiфаў вярнулася ў Паўночнае Прычэрнамор’е. I з гэтага моманта пачынаецца станаўленне скiфскай культуры.

Скiфiя распаўсюджвалася ад Нiжняга Дунаю i Карпат да Дону. На поўднi яна даходзiла да Чорнага i Азоўскага марэй, а на поўначы да лясной паласы. Гэтую тэрыторыю насялялi этнiчна неаднародныя плямены i народы, якiя адрознiвалiся гаспадаркай i складам жыцця. У Паўночным Прыазоў’е жылi скiфы-царскiя, якiя лiчылi ўсе астатнiя плямены сваiмi рабамi. Памiж Днястром i Дняпром жылi скiфы-араты. Паўночна-заходняе Прычэрнамор’е насялялi калiпiды, леваберажнае лесастэпавае Прыднястроў’е займалi скiфы-земляробы. На поўнач ад земляў скiфаў жылi неўры, меланхлены i будзiны. На Паўночным Каўказе ў Прыкубаннi жылi меоты i сiнды.

Пiсьмовыя крынiцы i легенды Герадота паслужылi асновай для з’яўлення двух версiй у навуцы па пытанню этнагенеза скiфаў. Адна з гiпотэз, якая была прапанавана буйным вучоным Растоўцавым, выходзiла з таго, што каранi скiфаў знаходзяцца ў Пярэдняй Азii. Адпаведна другой, аўтахтоннай гiпотэзе, якая была распрацавана Тальмгрэнам, Артамонавым i Гракавым, скiфы былi нашчадкамi носьбiтаў зрубнай культуры. Яны прасунулiся з паволжска-прыўральскага стэпу ў Паўночнае Прычэрнамор’е некалькiмi хвалямi, пачынаючы з сярэдзiны II тыс. да н.э. Да такой гiпотэзы схiляюцца i антраполагi, якiя паказалi, што чэрапы прычэрнаморскiх скiфаў амаль не адрознiваюцца ад чэрапаў носiьбiтаў зрубнай культуры.

Скiфы-качэунiкi да канца V ст. да н.э. не мелi нi гарадоў, нi ўмацаваных паселiшчаў. Iх домам была кiбiтка. У канцы V ст. да н.э. на сярэднiм Дняпры з’яўляюцца ўмацаваныя паселiшчы. Найбольш вядомым з’яўляецца Каменскае гарадзiшча каля г. Нiкапаля, плошча якога складала 1200 га. Мяркуюць, што тут знаходзiлася сталiца скiфаў. Каменскае гарадзiшча было ўмацавана двайной лiнiяй валоў, вышыня якiх дасягала 11 м. Скiфская арыстакратыя жыла ў акропалi, дзе былi знойдзены каменныя i сырцовыя збудаваннi. За межамi ўнутраных умацаванняў сустракалiся толькi наземныя плятнева-каркасныя дамы i паўзямлянкi.

Позняе з’яўленне ў скiфаў даўгачасовых паселiшчаў тлумачыцца тым, што сярод iх заняткаў галоўную ролю iграла качавая жывелагадоўля, якая патрабавала перыядычнага перамяшчэння. Гадавалi скiфы коней, буйную i дробную рагатую жывелу.

Скiфская культура грунтуецца ў многiм на вывучэннi курганоў, асаблiва так званых “царскiх”. Аб тым, як хавалi скiфскiх цароў, паведамляе Герадот. Нябожчыка працяглы час вазiлi па разных скiфскiх пляменах, а потым жалобная працэсiя накiроўвалася ў Геры, якiя, як мяркуюць, знаходзiлася ў раене дняпроўскiх парогаў. Тут труп клалi уў магiлу, побач клалi задушаных наложнiцу, вiначэрпiя, повара, конюха, слугу, вестуна, коней, жывелу i залаты посуд. Пасля гэтага над пахаванням насыпалi вялiкi курган. Прз год з тых слуг, якiя засталiся, выбiралi 50 самых здольных, забiвалi iх i каней.

Найбольш старажытныя скiфскiя курганы датуюцца VI ст. да н.э. У iх часта сустракаюцца высокамастацкiя рэчы з Асiрыi i Урарту. Да лiку такiх курганоў адносiццаМельгуноўскi, якi быў раскопаны яшчэ ў 1765 г. генералам Мельгуновым каля Кiраваграду. У iм быў знойдзены жалезны меч у залатых ножнах, на якiх паказаны страляючыя з лукаў iльвы i крылатыя быкi з чалавечымi тварамi. Гэтыя матывы характэрныя для асiра-вавiлонскага мастацтва.

Найбольш выдатныя адкрыццi царскiх курганаў былi ў другой палове XIX- пачатку XX ст. Да iх лiку адносяцца курганы Чартамлык, Салоха, Куль-Аба. Чартамлык з’яўляецца аднiм з самых вялiкiх скiфскiх курганаў. Яго вышыня дасягала амаль 20 м. Адно з пахаванняў кургана было найбольш багатым. На шыi нябожчыка змяшчалася залатая грыўна, на руках - залатыя бранзалеты i пярсценкi. Да поясу былi прымацаваны меч у залатых ножнах, гарыт са стрэламi. Злева ляжалi 4 дзiды, бронзавы i сярэбраны посуд. У гэтам жа кургане знойдзена выдатная сярэбраная амфара, упрыгожаная фрызам са сцэнамi ўтаймавання скiфамi коней. (Рыс.).

Яшчэ адзiн царскi курган Салоха змяшчаў шкiлет цара альбо вельмi знатнага скiфа. Побач з яго чэрапам знойдзены выдатны залаты грэбень з выявай воiнаў, якiя б’юцца памiж сабой. (Рыс.).

Найбольш выдатнае адкрыцце апошнiх гадоў - Тоўстая Магiла, якая была даследавана ў 1971 г. украiнскiм археолагам Мазалеўскiм. У бакавой грабнiцы ляжаў шкiлет маладой скiфянкi. Яе вопратка была цалкам расшыта залатымi бляшкамi. На шыi знаходзiлася залатая грыўна з фiгуркамi iльвоў, на руках - бранзалеты i пярсценкi. У цэнтральнай царскай магiле, якая была разграбавана яшчэ ў старажытнасцi, знойдзена выдатная пектараль вагай больш за 1 кг. На ей маецца тры паясы выяў. Верхнi пояс адлюстроўвае сцэны скiфскага жыцця. У цэнтры два мужчыны ш’юць футраную кашулю, а па абодва бакi ад iх паказаны жывелы. Цэнтральны ярус прадстаўлены раслiнным арнаментам, а на нiжнiм паказаны сцэны з жывеламi, якiя змагаюцца памiж сабой. (Рыс.)

Аднiм з яскравых прадстаўленняў скiфскага мастацтва з’яуўляецца так званы “звярыны” стыль, якi разам са зброяй i конскай збруей складаюць скiфскую трыяду. “Звярыны” стыль прадстаўляе выявы розных жывел у стылiзаванай манеры. Галоўнай тэмай мастацтва была выява бягучага аленя. У яго ногi падагнуты, морда выцягнута ўперад, а галiнiстыя рогi закiнуты за спiну. Драпежнiкi паказаны раздзiраючымi здабычу цi скурчанымi ў кола. Iх кiпцюры, хвасты i лапаткi часта афармлялiся ў выглядзе галоў драпежнай птушкi. (Рыс.).

Важнай рысай скiфскай матэрыяльнай культуры з’яўляецца зброя. Знатныя воiны былi ўзброеныя кароткiмi калючымi мячамi-акiнакамi.(Рыс.), аднак самай важнай зброяй скiфа быў лук i стрэлы. Наканечнiкi стрэл - бронзавыя, утулкавыя, трохгранныя цi трохлапастныя. Стрэлы хавалiся ў драўляным футляры - гарыце. Гарыты знатных воiнаў упрыгожвалiся залатымi рэльефнымi пласцiнкамi. Таксама вядомы жалезныя ўтулкавыя наканечнiкi дзiд. (Рыс.). Многiя воiны мелi даспехi, якiя складалiся з бронзавага шлема, панцырнай кашулi i понажаў.(Рыс.)

Завяршае скiфскую трыяду конская збруя. Больш за ўсе аб аброцi, якая складаецца з напругi, да якой умацоўвалiся цуглi, псалii i разнастайныя бляшкi. Апошнiя былi зроблены ў скiфскiм стылi.

Глiняны посуд разнастайны. Рабiлi яго ўручную i ўпрыгожвалi арнаментам з зашчыпаў, насечак, нарэзных лiнiй. Пераважаюць добра прафiляваныя гаршкi з плоскiм дном. (Рыс.).

У III ст. да н.э. на тэрыторыю скiфаў уварвалiся сарматы, якiя жылi ў прыволжскiм стэпу. Да II ст. да н.э. яны канчаткова выцяснiлi скiфаў у Крым, дзе тыя заснавалi сваю сталiцу Неапаль(Скiфскi). Горад быў акружаны каменнай сцяной, за якой знаходзiлiся пабудовы з камня. З вонкавага боку ўмацаванняў быў знойдзены склеп, у якiм былi пахаваны цар i 71 чалавек знацi. Разам з нябожчыкамi ляжалi залатыя i сярэбраныя рэчы, зброя. (Рыс.)



Сарматы

У IV ст. да н.э. у Паўдневым Прыўраллi складваецца новая археалагiчная культура, сармацкая. Ужо раннiя сарматы пачынаюць пранiкаць на скiфскую тэрыторыю, а да II ст. да н.э. Скiфiя пад моцным напорам сарматаў канчаткова пала. Прышлыя плямены бязлiтасна расправiлiся с мясцовым насельнiцтвам i занялi вялiзную тэрыторыю, якая распаўсюджвалася ад Табола на ўсходзе да Дуная на захадзе. Сарматы неаднаразова называюцца ў антычных крынiцах. Гэта быў саюз пляменаў, у якi ўваходзiлi аланы, раксаланы, сiракi i iнш.

Археалогiя сарматаў грунтуецца, у асноўным, на пахавальных помнiках. У iх былi распаўсюджаны курганы. Разам з пахаванымi клалi мячы, наканечнiкi стрэл, пацеркi, бронзавыя люстэркi, посуд, часкi туш каня i авечкi.

Здзiўляюць багаццем курганы сармацкай знацi. Побач з Навачэркаскам быў даследаваны курган Хахлач, у якiм была пахавана знатная сарматка. Яе вопратка была расшыта сям’юстамi залатымi бляшкамi. Побач з ей ляжалi шматлiкiя вырабы з золата i серабра: бранзалеты, флаконы для духмяных рэчываў. Асабiстую цiкавасць прадстаўляе залатая дыядэма, якая была iнкруставана каштоўнымi камянямi: гранатамi, жэмчугам, а таксама каляровым шклом i партэрным барэльефам, якi паказваў жаночую галоўку. Неабходна сказаць, што iнкрустацыя ўпрыгожванняў каляровымi камянямi з’яўляецца адной з характэрных рыс сарматаў першых ст. да н.э.

Посуд сарматаў - ляпны, прадстаўлены рознымi формамi. Гэта - разнастайныя гаршкi, збаны, мiскi, кружкi. Шырока сустракаецца бронзавы посуд, у прыватнасцi, катлы. Есць таксама знаходкi антычнай ганчарнай керамiкi. (Рыс. 1,2)

Адной з характэрных рысаў сармацкай культуры з’яўляецца зброя, якая прыкметна адрознiваецца ад скiфскай. У III ст. да н.э. на змену кароткаму колючаму мячу прыходзiць доўгi сякучы меч. (Рыс.). У адрозненне ад скiфаў, сарматы рабiлi наканечнiкi стрэл не з бронзы, а з жалеза. Яны маюць i канструктыўныя асаблiвасцi. Стрэлы - чаранковыя, трохлапастныя. (Рыс.). Шырока былi распаўсюджаны ахоўныя пласцiнчатыя i кальчужныя даспехi. Усе гэта дазволiла сарматам стварыць цяжкаўзброеную коннiцу, з якой скiфам было не саўладаць.

У першых стст. н.э. сарматы складаюць значную частку насельнiцтва гарадоў Паўночнага Прычарнамор’я. Адбываецца сарматызацыя мясцовага насельнiцтва Баспора, Танаiса i iнш. грэчаскiх гарадоў-калонiй. Каней сармацкай магутнасцi наступае у IV ст. н.э., калi яны былi разгромлены гуннамi.


Каталог: Biblio
Biblio -> Корбан Таццяна Віктараўна, метадыст упраўлення вучэбна-метадычнай работы дуа “Акадэмія паслядыпломнай адукацыі”
Biblio -> “Нязгаснаю зоркай ты ў небе радзімы навекі” Мэты ўрока
Biblio -> Правапіс галосных Е, Ё, Я
Biblio -> Правапіс галосных О, Э, А
Biblio -> Юнюшкина Елена Николаевна, библиотекарь 1 категории читальный зал №1 (учебный корпус №1, ауд. 311) Бурлаченко Елена Фёдоровна
Biblio -> Правапіс д І дз, т І ц дзеканне І цеканне
Biblio -> Правілы напісання у І ў Агульныя заўвагі
Biblio -> Из фондов библиотеки уо мгпу им. И. П. Шамякина бібліяграфічны спіс літаратуры


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6




База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2022
звярнуцца да адміністрацыі

войти | регистрация
    Галоўная старонка


загрузить материал