Міністэрства адукацыі рб ільянская сярэдняя школа




Дата канвертавання24.11.2017
Памер171.91 Kb.


Міністэрства адукацыі РБ

Ільянская сярэдняя школа

Даследчая распрацоўка на тэму:



Уплыў роднасных (славянскіх) і няроднасных (неславянскіх) моў

на бытавыя моўныя зносіны

на тэрыторыі Ільяншчыны

(Вілейскага раёна)


Ілья, 2005 г



Уплыў роднасных (славянскіх) і няроднасных (неславянскіх) моў на бытавыя моўныя зносіны нашай мясцовасці



План


  1. Запазычванне іншамоўных слоў - няспынны працэс, уласцівы кожнай мове.

  2. Шляхі папаўнення размоўна-бытавой лексікі нашай мясцовасці.

  3. Запіс і тлумачэнне запазычаных слоў мясцовай гаворкі.

  4. Вывады

  5. Спіс выкарыстанай літаратуры


1.Запазычванне іншамоўных слоў -

няспынны працэс, уласцівы кожнай мове

Слоўнікавы састаў беларускай мовы, як і любой іншай развітай нацыянальнай мовы, складаецца не з адной сотні тысяч слоў, якія ўзнікалі ў розныя гістарычныя перыяды.

Лексіка беларускай мовы разнастайная значэннем і ўжываннем, разнародная па структуры. З цягам часу яна змяняецца ў сувязі з развіццем грамадства: узнікаюць новыя словы для абазначэння невядомых раней паняццяў, назаўседы выходзяць з актыўнага ўжытку словы, калі знікаюць тыя паняцці, якія гэтымі словамі абазначаліся.

Паводле паходжання ўсе словы беларускай мовы падзяляюцца на ўласна беларускія і запазычаныя. Уласна беларускіх слоў у сучаснай мове вельмі многа, узніклі яны ў розныя перыяды фарміравання беларускай народнасці і беларускай нацыі на базе мясцовых народных гаворак. Так, з самых даўніх часоў беларускай мове былі вядомы такія словы, як бачыць, бусел, страва, цікавы, вымова, ганьба, звычай, летась, згодны, сачыць і многія іншыя. Дзесяткі тысяч слоў, характэрных толькі беларускай мове, знаходзім у народных гаворках.

Трэба звярнуць увагу на тое, што ў мовазнаўстве звычайна даследуецца пісьмовая мова ў сэнсе ўплыву на яе іншых моў. Мы шукаем гэты ўплыў у жывых гаворках пэўнай мясцовасці.
2.Шляхі папаўнення

размоўна-бытавой лексікі

нашай мясцовасці

Літаратуры дакладна па гэтаму пытанню няма. Лічу, што размоўна-бытавая лексіка нашай мясцовасці папаўнялася запазычанымі з іншых моў словамі наступнымі шляхамі.



  1. Паланізмы. Гэта словы і выразы з польскай мовы, якія прыходзілі ў час стасункаў з палякаміна тэрыторыі Заходняй Беларусі. Потым у час візітаў з Польшчы ў Беларусь і наадварот. Паланізмаў вельмі шмат, яны агульнавядомыя, часам падпарадкоўваюцца беларускай граматыцы. Сярод іх есць цікавыя, якія сустракаюцца толькі ў нашай мясцовасці.

  2. Германізмы. Прыйшлі ад салдатаў Першай сусветнай вайны, ад салдатаў Вялікай Айчыннай вайны, якія былі ў палоне на тэрыторыі Германіі альбо знаходзіліся там у час вайны і пасля Перамогі. Словы з нямецкай мовы ўжывалі спачатку самі былыя салдаты, потым сямейнікі, суседзі і г.д. Некаторыя словы засталіся пасля акупацыі.

  3. З яўрэйскай мовы. Да вайны шмат яўрэяў жылі побач з беларусамі, асабліва ў мястэчках, вялікіх весках. У беларускую мову на гутарковым узроўні пранікалі не толькі словы і выразы, але нават яўрэйскія сінтаксіс і інтанацыі.

  4. З іншых моў. Найбольш, вядома, з рускай. Есць і украінізмы. Часцей за ўсе ад прывезеных беларускімі хлопцамі жонак-хахлушак, звычайна вельмі гаваркіх. Таксама ад беларусаў, якія жылі некаторы час на Ўкраіне.

Павінны быць і з французскай мовы (з часоў вайны, ад памешчыкаў-магнатаў). Гэтыя мовы належаць да індаеўрапейскай сям’і.

3.Запіс і тлумачэнне

запазычаных слоў мясцовай гаворкі


Заўвага. Часам запазычанае слова пакуль не паддаецца тлумачэнню, этымалогію яшчэ трэба шукаць. Але гэта звычайная з’ява ў мовазнаўстве. Таксама не заўседы канкрэтна можна ўказаць, ад каго запісана слова.
Андаляцыя – паланізм. Завіўка, прыгожая прычоска.

Прыкладная сітуацыя.

Суседка да суседкі: “Чаму ты яшчэ ў агародзе корпаешся? Трэба ўжо андаляцыю рабіць, вечарам жа на госці пойдзеш”.

-“А ў мяне такая андаляцыя, якая хутка робіцца”, (паказвае на свае доўгія гладкія валасы).

Запісана ад Бутар Н.І., настаўніцы Ільянскай СШ.
Абэйзар, часам сляпы абэйзар – з яўрэйскай мовы. Азначае чалавека з дрэнным зрокам.

Прыкладная сітуацыя.

Дзед, гледзячы на вуліцу:

-“Глядзі, наша ўнучка прыехала, вунь ідзе”.

Бабуля, паглядзеўшы туды ж:

-“Абэйзар ты, дзед. Гэта ж суседская Ганька”.

Запісана ад Яноўскай Г.І., пенсіянеркі з в. Ілья.
Беспаментны – паланізм, часцей ужываецца з назоўнікам “авечка”. Азначае асобу з нетрывалай памяццю.

Прыкладная сітуацыя.

Бабуля да сваей сяброукі:

-Чакала цябе ўчора ўвесь вечар. Абяцала прыйсці і не прыйшла.

-Абяцала, гаворыш? А я і забыла. Такая беспаментная авечка стала.

Запісана ад Альшэўскай Л.І., пенсіянеркі з в. Ілья.


Бабця – паланізм. Азначае “бабуля”, прычым не проста “бабуля”, а родная.

Прыкладная сітуацыя.

Жанчына расказвае:

-Ад мачыхі звычайна дзеўкі рана замуж ідуць. Пайшла б і я, але вельмі бабці шкадавала. Нямоглая ўжо была, і ніхто, акрамя мяне, пра яе не дбаў.

Запісана ад Грымоць Г.І., пенсіянеркі з в. Ілья.
Вор, воркі – паланізм. Часцей ўжываецца ў множным ліку. Азначае мех, мяхі, ужываецца і зараз на граніцы Вілейскага і Смаргонскага раенаў.

Прыкладная сітуацыя.

Стараста групы навучэнцаў Ільянскага тэхнікума дае каманду: -Зараз заедзем да канторы і пакажам ім нашы воркі.

-Што, што пакажам?

-Я ж сказала, нашы воркі з бульбай.

Запісана ад Доліч Ніны, былой навучэнкі Ільянскага тэхнікума, в. Войстам, Вілейскі р-н.


Выглендыш – паланізм. Азначае дагледжаную, крыху спешчаную асобу.

Прыкладная сітуацыя.

З размовы сябровак, якія даўно не бачыліся:

-Мусіць, добра жывеш?

-Чаму ты так думаеш?

-Ну, сама амаль не пастарэла, і сын вунь які выглендыш.

Запісана ад Дубяга Т.І., пенсіянеркі з в. Ілья.
Вінкель –германізм. Азначае інструмент-вугольнік.

Прыкладная сітуацыя.

Бацька павучае сына:

-Не спяшайся, работа тонкая. Не лянуйся ўзяць вінкель, каб дакладна было.

Запісана ад былога выкладчыка Ільянскага тэхнікума Лагуна Г.М.
Галяпаваць - паланізм. Азначае “падымаць крык без асаблівай прычыны”.

Прыкладная сітуацыя.

Муж да жонкі:


  • Чаго ты галяпуеш? Колькі я там выпіў? Знайдзі ты сёння хоць аднаго цвярозага.


Гжэчны – паланізм. Азначае вельмі паважаную асобу. Блізка па сэнсу да слова “бездакорны”.

Прыкладная сітуацыя.

Старая жанчына ўспамінае:

- Я добра ведала яго сям”ю. Сябравала з сёстрамі, гжэчныя паненкі былі. Запісана ад дырэктара Ільянскай СШ Юшко І.А.


Голы васэр – германізм. Азначае напой зусім без алкаголю.

Прыкладная сітуацыя.

Пад час застолля мужчына падымае келіх і прапануе ўсім выпіць. Суседка, заўважыўшы, што чалавек наліў сабе мінеральнай вады, гаворыць:

-А што вы прапануеце? У вас жа голы васэр у стакане.

Запісана ад выкладчыцы Ільянскага тэхнікума Лявіцкай А.С.
Гешэфты – з яўрэйскай мовы. Азначае справы, мець гешэфты з кім-небудзь – мець даверлівыя, нават сакрэтныя адносіны.

Прыкладная сітуацыя.

Селянін расказвае пра былога сябра:

-Мы шмат чаго перажылі разам, але аднойчы ён дужа падвёў мяне. З таго часу я не маю з ім ніякіх гешэфтаў.

Запісана ад былой медсястры Ільянскай бальніцы Палаўчэня М.С.
Дафіляда – з французкай мовы. Азначае свята накшталт сучасных фестываляў, дзе можна людзей паглядзець і сябе паказаць.

Прыкладная сітуацыя.

Размова ўдзельнікаў мастацкай самадзейнасці:

-Ведаеш, што мы ўдзельнічаем ў занальным аглядзе мастацкіх калектываў?

-Не, не чуў яшчэ. І дзе жадбудзецца гэта дафіляда?

Запісана ад Крэнь М.А., сакратара Ільянскага сельсавета.


Да відзэння – паланізм. Ужываецца ў тым жа значэнні, што і “да пабачэння”, на тэрыторыі нашай мясцовасці нават часцей, чым беларускіі рускі аналагі.

Прыкладная сітуацыя.

З размовы суседзяў:

-Звярні ўвагу на свайго сына. Ужо вялікі хлопец, а ў хату зойдзе – ні дзень добры, ні да відзэння.

Запісана ад Юшко І.А., дырэктара Ільянскай СШ.
Дастатэчна – паланізм. Адпавядае слову “дастаткова”, магчыма, больш дакладна “хопіць”.

Прыкладная сітуацыя.

Швачка пытае ў кліенткі:

-Можа, крыху даўжэйшыя рукавы зробім?

-Не, так будзе дастатэчна.

Запісана ад былой выкладчыцы Ільянскага тэхнікума Шатраўка Р.С.


Джалы – паланізм. Азначае рэчы, прылады, блізка да беларускага слова ”начынне”, часцей іранічна.

Прыкладная сітуацыя.

Жонка да мужа:

-Схадзі ў гараж, прывядзі ў парадак свае джалы, а то ўжо нагой не ступіць.

Запісана ад Яноўскай Г.І., пенсіянеркі з в.Ілья.
Жмікра – магчыма, паланізм. Азначае скупую асобу, адпавядае рускаму “скопидом”.

Прыкладная сітуацыя.

Бацька-нябожчык вялікі жмікра быў, нічога ў яго не прападала дарэмна. Вось сын зусім іншы – не ў хату нясе, а з хаты.

Запісана ад былога вучня Цярэшкаўскай БШ Гараніна Казіміра.


Загарак – паланізм. Азначае гадзіннік, часам іранічна. Часта ўжывалася ў канцы 50-х гадоў сярод падлеткаў вясковых школ.

Прыкладная сітуацыя.

Вучань-старшакласнік да свайго сябра:

-Ух ты! І табе загарак купілі? Ці хто панасіць даў?

-Мой! Бацькі спыталі, што я хачу на дзень нараджэння. Я і папрасіў загарачак.

Запісана ад настаўніцы Ільянскай СШ Бутар Н.І.


Зграбны – паланізм. Адпавядае слову “складны”. Так характарызуюць асобу, у якой усё дарэчы. Як антонім ужываецца зневажальнае слова “незграбэйла”.

Прыкладная сітуацыя.

Бацька да сына:


  • Жаніўся б ты ўжо.

  • З кім гэта?

  • А навошта далёка хадзіць? У суседзяў такая зграбная дачка.


Збэсціць – германізм. Блізка па сэнсу да слова “зганіць”.

Прыкладная сітуацыя.

Жанчына гаворыць дома:


  • Вось дык суседзі ў нас з”явіліся! Я іх ветліва папрасіла прывязаць сабаку, а яны так на мяне накрычалі, і пайшла я, збэшчаная, ні з чым.

Запісана ад дырэктара Ільянскай СШ Юшко І.А.

Кнэхціцца – германізм. Азначае “скардзіцца, лічыць сябе хворым альбо няшчасным, быць вечна незадаволеным сваім становішчам”.

Прыкладная сітуацыя.

Жанчыны спачуваюць суседу:

-Цяжка жыць чалавеку. Жонка ўвесь век кнэхціцца, а ён сам цягне ўсю працу па дому.

Запісана ад ветэрана вайны Агеева М.А.,в. Ілья.
Каладэшка – паланізм. Так крыху насмешліва называюць поўную жанчыну нізкага росту.

Прыкладная сітуацыя.

-Я задрамаў крыху ў аўтобусе і раптам прачнуўся ад пранізлівага голасу: нейкая маладая каладэшка гучна спрачалася з нашым вадзіцелем.

Запісана ад пенсіянеркі Буркевіч Л.А., в. Ілья.


Капут – германізм. Азначае пагрозу, папярэджанне, што будзе дрэнна. Адпавядае рускаму “убью”. Звычайна мае непрамы іранічны сэнс.

Прыкладная сітуацыя.

Размова сяброў:

-Дык ты прынясеш мне заўтра сцізорык?

-Вядома, прынясу.

-Ну глядзі ў мяне, калі зноў забудзеш, капут табе.

Запісана ад былога выкладчыка Ільянскага тэхнікума Лапехі А.М.
Каляжанка – паланізм. Часта ўжывалася ў 50-60-я гады не ў цяперашнім сэнсе “калега-жанчына”, а “сяброўка”, прычым у асяроддзі дзяўчат.

Прыкладная сітуацыя.

Жанчына пытае ў суседкі:

-Нешта я тваёй Марынкі каторы дзень не бачу.

-Яна ў суседнюю вёску паехала. Каляжанка запрасіла ў госці.

Запісана ад пенсіянеркі Піневіч Г.І., в. Ілья.


Ксёнжка – паланізм.

Азначае кнігу, часцей рэлігійнага зместу.

Прыкладная сітуацыя.

Жанчына, збіраючыся да касцёла, пытае ў дзяцей:

- Вы не бачылі маю ксёнжку?


  • Якую, мама?

  • Святую ксёнжку, з малітвамі.

Запісана ад Лазарэвіч Ванды, былой вучаніцы Даўгінаўскай СШ, Вілейскі р-н.
Кумагэр – з яўрэйскай мовы, скажонае.

Так падзываюць да сябе сяброў або дзяцей, азначае “ідзі сюды”.

Прыкладная сітуацыя.

Хлопчык кліча сябра:

-Казік, кумагэр! Пойдзем зараз на рэчку, вельмі сонца добрае!
Ляс – паланізм. Азначае “лес”, ужываецца і зараз, часам з іроніяй, у прымаўках.

Прыкладная сітуацыя.

На вечарыне адна з дзяўчат, бачачы, што багацейшыя сяброўкі коса паглядаюць на яе сціплы ўбор, пакрыўджана кажа:


  • Не зраўнаваў Бог ляс, не зраўнуе і нас.


Лёс – германізм. Азначае тое самае, што па-руску “судьба”, у нашай мясцовасці звычайна ўжываюць гэта рускае слова, а “лёс” часцей гучыць у прымаўках, старых песнях, частушках.

Прыкладная сітуацыя.

Жанчыны старэйшага пакалення памятаюць, як яны ў юнацтве спявалі жартоўную песеньку для сваіх сябровак – Ганнаў:

Панна Ганна, марны лёс,

Ногі ценькі, длугі нос.
Мацохарка – з яўрэйскай мовы. Азначае хітрую і гультаяватую асобу. Звычайна так гавораць пра жанчын.

Прыкладная сітуацыя.

Бацька, звяртаючыся да маці:


  • Зноў адна ўсё робіш. А дзе дачка?

  • Хай паспіць, учора позна з вячорак прыйшла.

  • Ой глядзі, маці. Выгадуеш мацохарку на сваю галаву.


Навотліш – паланізм. Адпавядае рускаму “наотмашь”.

Прыкладная сітуацыя.

Мужчына расказвае дома:

- Такога яшчэ са мной не здаралася. Зрабіў заўвагу падлетку, а той, не доўга думаючы, ударыў мяне навотліш і збег.

Запісана ад дырэктара Ільянскай СШ Юшко І.А.
Нігды – паланізм. Азначае “ніколі”, ужываецца часцей за ўсё ў прымаўках.

Прыкладная сітуацыя.

У застоллі хто-небудзь са старых людзей можа сказаць такое пажаданне:


  • Нех мы жылі, водку пілі і нігды не хваравалі.


Ніц – паланізм. Азначае “нічога”, звычайна ўжываецца ў прымаўках.

Прыкладная сітуацыя.

Размова суседзяў:


  • Дай крыху буракоў, не хапае да новых.

  • А ты мне морквы. Дар за дар, дарам ніц.


Няўструй – паланізм. Азначае надзвычай неўраўнаважанага чалавека, часцей у дзіцячым або ў юначым узросце.

Прыкладная сітуацыя.

Бабуля да ўнука:


  • І што гэта з табой робіцца? Было такое мілае дзіця, а зараз няўструй нейкі.

Запісана ад Жабко В.І., былога вахцёра Ільянскага тэхнікума.

Ні да чэго – паланізм. Азначае нікуды не годны, няздатны ні да чаго.

Прыкладная сітуацыя.

Жанчына расказвае:

-Сын нядаўна жаніўся, нявестка – ні да чэго, ні да танца, ні да ружанца. Адно толькі што прыгожая.

Пэцнуць – паланізм. Адпавядае рускаму “стукнуть, ударить”.

Прыкладная сітуацыя.

Адзін сябар другому:


  • Калі ты яшчэ пры бацьку такое скажаш, я табе пэцну!


Прылабуніцца – паланізм. Азначае “далучыцца да чаго-небудзь з выгадай для сябе”.

Прыкладная сітуацыя.

Муж да жонкі:


  • Мая сястра хоча разам з намі працаваць на гэтай дзялянцы буракоў.

  • Не трэба прылабуньвацца. А дзе яна раней была?

Запісана ад дырэктара Ільянскай СШ Юшко І.А.
Павадзэнне – паланізм. Азначае ўвагу хлопца да дзяўчыны.

Прыкладная сітуацыя.

Маці гаворыць да сваёй прыгажуні-дачкі:


  • Трэба ўжо замуж ісці, дачушка. І людзі добрыя знаходзяцца.

  • Ой, мамачка, я яшчэ пагуляць хачу. Мне так добра паводзіцца. На кожнай вечарыне такое павадзэнне.


Пасаймікавацца – паланізм. Азначае “параіцца”, мае крыху іранічнае адценне.

Прыкладная сітуацыя.

Селянін да брата:


  • Прыходзь у нядзелю да мяне, пасаймікавацца трэба, што з бацькавай хатай рабіць.


Падзенькаванне – паланізм. Азначае ўдзячнасць, падзяку.

Прыкладная сітуацыя.

У пачатку пісьма да каго-небудзь: “Прымі мае шчырае падзенькаванне за памяць пра нас.”
Пэнкнуць – паланізм. Азначае прыкладна тое, што і слова “лопнуць”. Ужываецца часцей у дачыненні да чалавека, з насмешкай.

Прыкладная сітуацыя.

З размовы калег:


  • Чаго так позна затрымаўся на працы?

  • Не паспеў зрабіць усё, што трэба, а каліб не здаў справаздачу ў тэрмін, начальнік пэнкнуў бы ад злосці.


Падкіндэс – паланізм. “З падкіндэсам” азначае асаблівы спрыт у танцы альбо іранічную заўвагу да паводзін.

Прыкладная сітуацыя.

Настаўніца расказвае пра візіт у школу маці недысцыплінаванага вучня:


  • Бачылі б вы, з якім падкіндэсам яна ішла сюды. Усім расказвала, як яна абурана нашым выклікам.

Запісана ад Крэнь Н.Ф., былога вахцёра Ільянскага тэхнікума.
Пшэпрашэм – паланізм. Так людзі старэйшага ўзросту просяць прабачэння.

Прыкладная сітуацыя.

Старая жанчына ў аўтобусе:


  • Пшэпрашэм, ці не скажаце, калі будзе прыпынак “Плошча Свабоды”?

Запісана ад дырэктара Ільянскай СШ Юшко І.А.
Ровар (у нашай мясцовасці часцей равэрак) – паланізм. Азначае веласіпед. Вельмі распаўсюджанае і ў наш час.

Прыкладная сітуацыя.

Хлопец расказвае сябрам :


  • Прыехалі ў далёкую вёску на дыскатэку, зайшлі да знаёмых – усё на замку, і хата, і хлявы. Больш у вёсцы нікога не ведаем. Дзе равэркі паставіць?

Запісана ад пенсіянера Максімовіча А.І., в. Ілья.
Скажэні – украінізм. Мае рэзка адмоўны сэнс, азначае шалёны, вельмі агрэсіўны, вар`ят (у адносінах да людзей).

Прыкладная сітуацыя.

Жанчына пра суседзяў:


  • Яны наогул не могуць па-людску размаўляць, усё крыкам ды благімі словамі. Скажэні нейкія.

Запісана ад выкладчыцы Ільянскага тэхнікума Маханёк Г.М.
Спацыраваць, спацыр (часам шпацыр) – паланізм. Азначае “прагульвацца”, “прагулка”, часам у іранічным сэнсе.

Прыкладная сітуацыя.

Сяброўка кліча другую:


  • Якія планы сёння на вечар?

  • Асаблівых няма. Калі ты не супраць, пойдзем паспацыруем.

Запісана ад выкладчыцы Ільянскага тэхнікума Камінскай Я.М.
Стамжыць – паланізм. Азначае “ўкрасці”, але мае крыху іранічны сэнс, накшталт рускага “прихватить”.

Прыкладная сітуацыя.

Муж кажа да жонкі:


  • Нешта я не знайшоў нідзе драўляную лапату?

  • Ах, гэта ўчора я яе ля веснічак пакінула. Відаць, нехта з суседзяў стамжыў.

Запісана ад Крэнь М.Ф., былога вахцёра Ільянскага тэхнікума.
Спэцканы – паланізм. Азначае “брудны”, “скачаны”.

Прыкладная сітуацыя.

Маці робіць заўвагу сыну:


  • Гэта ты на танцы ў такой спэцканай кашулі сабраўся? Нельга, сынок, так да людзей выходзіць.


Снігуўцы – паланізм. Азначае прыгожы бліскучы абутак з сінтэтычнага матэрыялу, які жанчыны надзявалі на скураны, каб засцерагчы ад сырасці.

Прыкладная сітуацыя.



  • Бабуля, што гэта за дзіўныя боцікі?

  • О, гэта мае дзявоцкія снігуўцы. Іх павінна была мець кожная паненка.

Запісана ад дырэктара Ільянскай СШ Юшко І.А.
Стронціць – паланізм. Азначае “нанесці шкоду, траўму”.

Прыкладная сітуацыя.

Бабуля гаворыць:


  • Пацягніце, дзеткі, мяне за руку. Так слізка на вуліцы, павалілася я і стронціла руку.

Запісана ад пенсіянеркі в. Ілья Яноўскай Г.М.
Тандэт, тандэтшчык, стандэціць этымалогія пакуль невядомая, магчыма германізм. Азначае дрэнна, неахайна выкананую работу, таго, хто дрэнна працуе. “Стандэціць” па-руску значыць “запороть”.

Прыкладная сітуацыя.

Дзед, прымяраючы світку, пашытую суседам-краўцом:


  • Гарыдавец тандэтшчык. Трэба ж гэтак стандэціць світку.

Запісана ад дзеда з хутара каля в. Клесіна Вілейскага раёна, былога аўстрыйскага палоннага 1915-17 г.

Транты – паланізм. Азначае не вельмі патрэбныя рэчы, якія хутчэй замінаюць, чым дапамагаюць. Па-руску гэта “барахло”.

Прыкладная сітуацыя.



  • Бабуля, выкінь ты гэтыя транты!

  • Не, дзеткі, а а раптам вайна? Тады ўсё спатрэбіцца.

Запісана ад пенсіянеркі Дубяга Т.І., в. Ілья.
Фэст, часам хвэст – германізм. Азначае ўрачыстасці ў пасёлку падчас прастрольнага свята ў царкве (рускі фэст) або ў касцёле (польскі фэст).

Прыкладная сітуацыя.

Жанчына расказвае сяброўцы:


  • Гэта ж мой мужык з раніцы на хвэст у Будслаў збіраўся, але я дала іншую каманду – едзем бульбу абганяць. І выйшла па-мойму.

Запісана ад Кругавай А.І., пенсіянеркі з в. Ілья.
Файны – амерыканізм. Азначае “прыгожы”, прычым усебакова. Ужываецца і зараз людзмі старэйшага і сярэдняга пакаленняў.

Прыкладная сітуацыя.

Размова суседзяў:


  • Сына ўжо трэба жаніць, але нікога яшчэ няма на воку.

  • А Рыгорава старэйшая чым не пара? І рослая, і стройная, і разумная.

  • Файная дзеўка, нічога не скажаш. Але ці аддасць Рыгор за майго бэйбуса?

Запісана ад Гараніна Андрэя, былога вучня Цярэшкаўскай СШ Вілейскага раёна.
Фастрыга, фастрыгаваць – паланізм. Азначае пашыць рукамі раскроеную рэч, па-руску “сметать”. Слова вядома лінгвістам, але ўжываецца ў жывой гаворцы менавіта на тэрыторыі былой Заходняй Беларусі.

Прыкладная сітуацыя.

Дзяўчына, разглядаючы новую сукенку сяброўкі:

-Ой, глядзі – фастрыга не выцягнута. Мусіць, ты не заплаціла швачцы.


Фая, файка – паланізм. Азначае люльку для курэння. Па-руску “трубка”.

Прыкладная сітуацыя.

Чалавек у адказ на пытанне “як справы”, гаворыць:


  • А нічога сабе. Файка паліцца, у печы нешта варыцца.



Шмекер – германізм. Азначае хітрую асобу, звычайна мужчыну, які не супраць абвесці вакол пальца свайго бліжняга, не вельмі злога, хутчэй вясёлага і насмешлівага.

Прыкладная сітуацыя.

Мужчына гаворыць жонцы:


  • Ты бачыла, Янка насыпаў жыта ад суседавых варот да нашых, гэта быццам я ноччу краў.

  • Адкуль ты ведаеш, што гэта Янка зрабіў?

  • Ён, ён! Гэты шмекер яшчэ не тое зробіць.


Шпэціць – паланізм. Азначае “псаваць, але не зусім прыводзіць у нягоднасць”, а хутчэй толькі знешні выгляд парушаць.

Прыкладная сітуацыя.

Бацька да сына:


  • Маладзец, ты добра адрамантаваў фортку. Але глядзі, як ты пры гэтым пашпэціў афарбоўку. Трэба акуратней, сынок.


Шэнціць – паланізм. Азначае ўдачу ў справах, шанцаванне.

Прыкладная сітуацыя.

Размова прыяцеляў:


  • Учора на вадасховішча ездзілі з братам.

  • Ну і як улоў?

  • Не пашэнціла, зусім мізэрная здабыча.


Шторык – амерыканізм. Азначае ларок, палатку, гандлёвую кропку без залы для пакупнікоў.

Прыкладная сітуацыя.

Размова суседак:


  • Дзе табе пашэнціла купіць такія выгодныя боты?

  • І не кажы. Доўга шукала пад свае хворыя ногі, а знайшла ў невялічкім шторыку ў Вілейцы.

Запісана ад Кажура А.С., пенсіянеркі з в. Ілья.
Шафэчка - паланізм. Азначае невялікую шафу.

Прыкладная сітуацыя.

Гаспадыня да гаспадара:




4.Вывады


Словы з іншых моў звычайна ўжываюцца ў вуснай мове тады, калі яны найбольш дакладна азначаюць пэўнае паняцце. Такая з”ява добра вядома людзям, якія ведаюць некалькі моў. У размове на якой-небудзь адной мове часам ужываюць трапнае слова з іншай. На наш погляд, толькі такое запазычанне лексікі мае сэнс, бо яно не засмечвае мову, а ўзбагачае яе. Пагэтаму цяжка знайсці блізкі сінонім такога запазычанага слова, а абсалютны амаль заўсёды немагчыма. Словы нярэдка бываюць скажоныя. Гэта – ад упадаблення да беларускай мовы, а часам і да мясцовага дыялекту. Бывае, што агульнамясцовае запазычанае слова ўжываецца ў нязвыклым значэнні, характэрным толькі для пэўнай мясцовасці. Часта вядомыя лінгвістам словы ўжываюцца толькі на пэўнай тэрыторыі, а беларусы іншых рэгіёнаў іх не разумеюць. Часцей за ўсё замацоўваліся ў размоўна-бытавой лексіцы кароткія, трапныя і зручныя ў вымаўленні словы. Калі слова ўвайшло ў прымаўку, гэта сведчыць аб высокай ступені замацавання яго ў мове.

Працу над гэтай мовазнаўчай тэмай можна працягваць бясконца. Мова – жывы арганізм, яна ўвесь час узбагачае свой слоўнікавы склад самымі рознымі шляхамі, у тым ліку і запазычваннем з іншых моў.



5.Спіс выкарыстанай літаратуры


  1. Гаўрош Н.В. Сучасная беларуская літаратурная мова. –Мн.: “Вышэйшая школа”, 1995

  2. Камароўскі Я.М. Беларуская мова: дапаможнік для абітурыентаў. –Мн.: “Універсітэцкае”, 1993

  3. Каўрус А.А. Слова наша роднае: кніга для настаўніка. –Мн.: “Народная асвета”, 1988

  4. Красней В.П. Грані слова. -Мн.: “Народная асвета”, 1992

  5. Кузьмянкова Т.В. Жывая спадчына. –Мн.: ”Народная асвета”, 1992


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка