Нарысы гісторыі бібліятэк Лунінеччыны




старонка1/3
Дата канвертавання17.05.2017
Памер0.49 Mb.
  1   2   3


Лунінецкая цэнтральная раённая бібліятэка

Аддзел бібліятэчнага маркетынгу




Нарысы гісторыі бібліятэк Лунінеччыны

Лунінец, 2008


Складальнік:

Т.П.Карпуковіч, заг. аддзела бібліятэчнага маркетынгу Лунінецкай цэнтральнай раённай бібліятэкі

30-31 кастрычніка 2008 года ў Брэсце адбылася міжнародная навукова-практычная канферэнцыя “Берасцейскія кнігазборы - праблемы і перспектывы даследавання”. На прэстыжным форуме прагучалі і два даклады лунінецкіх даследчыкаў, якія прапануем вашай увазе.
Вадзім Жылко, гісторык, журналіст;

Васіль Туміловіч, гісторык, краязнавец
БІБЛІЯТЭКІ НА ЛУНІНЕЧЧЫНЕ

АД УЗНІКНЕННЯ (XVI СТ.) ДА 1940-Х ГАДОЎ
Наўрад цi падлягае сумненню той факт, што ва ўмовах Беларускага Палесся - у прыватнасцi, Лунiнеччыны - уладальнiкамi кнiгазбораў (бiблiятэк) былi перш за ўсё ўплывовыя ў дзяржаве асобы - магнаты, а таксама манастыры і цэрквы.

Асаблiвасць памешчыцкага землеўладання на Лунiнеччыне ў тым, што ў часы сярэднявечча тут фактычна не было рэзідэнцый буйных магнатаў. Дробныя памешчыцкiя землеўладаннi ў гэтай мясцовасцi хаця і належалi ў XVI ст. знакамiтым родам Кiшкаў, Мантыгiрдавiчаў, Радзівiлаў, але кіраваліся звычайна адмiнiстратарамi. Галоўныя маёнткi згаданых родаў знаходзiлiся далёка за межамi Палесся. Тутэйшыя сёлы ўтваралi своеасаблiвы дадатак да гэтых маёнткаў [7, 33]. Так што казаць аб існаванні значных бiблiятэк пры маёнтках у XVI ст. на Лунiнеччыне пакуль няма важкіх падставаў. Але, безумоўна, кнігі тут меліся, тым болей у наступныя стагоддзі. У сваім “Дыярыюшу” Міхал Казімір Радзівіл у 1753 годзе зрабіў запіс, што, знаходзячыся ў Лахве, “вечарам чытаў “Псалтыр” [6, 14-17].

У тым жа XVI ст. мы знаходзiм першыя згадкi аб існаваннi на Лунiнеччыне хрысцiянскiх цэркваў. А пры апошнiх павiнны былi быць хаця б невялiкiя бiблiятэкi. У прыватнасці, у канцы XVI ст. праваслаўныя цэрквы былі ў Лунінцы, Луніне, Кажан-Гарадку, Бастыні [7, 35], у канцы XVII ст. - у Лунінцы, Дзятлавічах (разам з манастыром), Моршчынавічах, каталіцкія - у Кажан-Гарадку, Лахве, уніяцкія - у Луніне, Бастыні, Язвінках, Вічыне, Кажан-Гарадку, Лахве, Мокраве, Сінкевічах, Краснай Волі, Сітніцы, Вільчы, Вялікіх Чучавічах [7, 42].

Iнвентар 1588 года згадвае ў Лунiнцы новазбудаваную праваслаўную царкву [7, 56]; у 1594 годзе адзначана дзейнасць царквы ў Лахве [7, 94].

Узнiкалi цэрквы, а адпаведна і бiблiятэкi пры іx, і ў наступныя стагоддзi. З іх асаблiвай увагi заслугоўвае бiблiятэка праваслаўнага манастыра ў вёсцы Дзяцелавічы (цяпер - Дзятлавiчы), аб чым - крыху ніжэй.

Усяго ў канцы XVIII ст. на Лунінеччыне налічвалася 2 праваслаўныя, 2 каталіцкія і 13 уніяцкіх храмаў [7, 45]. На Лунiнеччыне маглi быць - і, безумоўна, былi ў XVII-XVIII ст. - бiблiятэкi іудзейскай, каталіцкай і кальвiнiсцкай абшчын.

Не пазней XVII ст. на Лунiнеччыне з’явіліся яўрэi, якія павiнны былi будаваць свае бажнiцы, мелі кнiгазборы, бо жыццё вялiкай яўрэйскай суполкi патрабавала мець не толькi сiнагогу, але і прадугледжвала стварэнне ўласнай школьнай адукацыi, адасобленай ад неяўрэйскай часткi грамадства. Яўрэйскiя дзеці павiнны былi ўмець чытаць і пiсаць як на старажытнаяўрэйскай мове, так і на новаяўрэйскай (ідышы). Трэба было засвоiць алфавiт як лацiнскi, так і яўрэйскi: жыццё патрабавала ведаць і мову мясцовага насельніцтва, умець чытаць і пiсаць на польскай, пазней на рускай мове. А калi дадаць, што яўрэйскае дарослае насельнiцтва практычна на 100% было пісьменным, то стане ясна, што і яўрэйскiя сем’i, і школы абавязкова мелі кнігазборы, прычым на некалькіх мовах.

На Лунiнеччыне найбольшыя іудзейскiя абшчыны з’явіліся ў Кажан-Гарадку, Лахве, Лунiне, а некалькi пазней і ў Лунiнцы, Мiкашэвiчах, іншых населеных пунктах.

Першы пратэстанцкi храм на Лунiнеччыне быў кальвiнiсцкiм. Ён знаходзiўся ў Кажан-Гарадку і быў збудаваны ў 1635 годзе багатым родам уладальнiкаў маёнтка - Падбярэзскімі. Звесткі аб наяўнасцi кальвiнiсцкай лiтаратуры на Лунінеччыне з тых далёкіх часоў да нас не дайшлi.

Каталіцкiя храмы, пры якiх маглi б знаходзіцца бiблiятэкi, на Лунiнеччыне вялiкага распаўсюджання не атрымалi. Вядома, што ў Лахве быў каталiцкi манастыр, але яго пабудовы ў XIX ст. разабралi. З гэтага матэрыялу ў 1864 годзе (на сродкі казны) была ўзведзена праваслаўная царква ў імя Найсвяцейшай Багародзiцы. Згаданы праваслаўны храм у Лахве меў у XIX ст. “бiблiятэку і нават значную” [7, 96-97].

Звесткі аб кнігазборах знаходзім ў апісанні шэрагу іншых праваслаўных храмаў Лунінеччыны у 1870-я гады. Так, у Барысаглебскай царкве ў в.Лунін “у маёмасці значыліся... поўны набор богаслужбовых кніжак і адно Евангелле ў металічна-пасярэбраным акладзе” [7, 102]. Апісанне 1879 года згадвае ў Георгіеўскай царкве ў в.Мокрава “Евангелле адно, у адну восьмую долю аркуша, у суцэльным металічным акладзе” [7, 104]. У Прэабражэнскай царкве у вёсцы Язвінкі “мелася тры Евангеллі, адно з іх - у аксамітавым пераплёце з сярэбраным адлюстраваннем Уваскрасення і евангелістаў” [7, 108]. У лунінецкай Крыжаўзвіжанскай царкве мелася “бібліятэка значная”. Гэтая царква “мела два Евангеллі, але не было “псалтыри общей и месячных миней”. Усе царкоўныя кнігі былі старажытнага друку і вельмі старыя” [7, 122-123].

З бiбліятэк рэлiгiйных устаноў найбольшую цiкавасць уяўляе ўжо згаданы Дзяцелавiцкi манастыр, што ўзнiк прыкладна ў 1622-25 гадах. Што мы ведаем аб яго бiблiятэцы?

У час вайны з казакамі і Расiяй дакументы Дзяцелавiцкага манастыра вывезлi ў Кiеў, дзе яны згарэлi ў 1667 годзе [7, 83]. Гэта не азначае, што манастыр у будучым застаўся без бiблiятэкi. Праз некаторы час манастыр з-пад улады Кіева-Пячэрскай лаўры перайшоў фактычна пад кантроль Слуцкага манастыра.

“Сярод манахаў Дзяцелавiч былi высокаадукаваныя людзi. Два іераманахi - Раман (з 1796 г.) і Маркел (з 1809 г.) - былi запрошаны на пасады настаўнiкаў у Мiнскую духоўную семiнарыю. У манастыры мелася даволi вялiкая бiблiятэка старажытных рукапiсных і друкаваных кнiг, пераплётная майстэрня” [7, 85].

7 лiпеня 1812 г. у Слуцк прыйшло напалеонаўскае войска, горад быў разрабаваны. Была разгромлена і багатая па тым часе бiблiятэка Слуцкай духоўнай семiнарыi, прычым акупанты раскладвалі з кніг вогнішчы для прыгатавання ежы. Захавалiся кнiгi, што былi на руках ў выкладчыкаў і семiнарыстаў. Іх сабраў студэнт Ф.Смолiч і тайна вывез у Дзяцелавiцкi манастыр [7, 86].

Менш як праз 30 гадоў манастыр пазбавiўся вялiкай часткi кнiжнага фонду сваёй бiблiятэкi: яна была передадзена слуцкаму Троiцкаму манастыру і семiнарыi ў вераснi 1840 года [7, 88].

У 1794 г. Сiнод лiчыў Дзяцелавiцкi манастыр як “багаты і лепшы манастыр епархii..., адзіна багаты сярод мноства збяднеўшых” [7, 85]. Толькі прыйшоў час і яго заняпаду. У 1855 г. было прынята рашэнне аб закрыццi манастыра [7, 88]. Частка кніг пасля гэтага патрапіла ў Дзятлавіцкую Прэабражэнскую царкву. “З манастырскіх рэліквій у царкве засталося “одно рукописное Евангелие в бархатном переплёте без означения, когда и кем оно писано”. Другое Евангелле - богаслужбовае, у металічным з фініфцю акладзе” [7, 89].

З Дзятлавіч быў перададзены ў Лунінецкі раённы краязнаўчы музей старадрук, які, можна меркаваць досыць упэўнена, таксама некалі належаў Дзяцелавіцкаму манастыру. Дарэчы, на цяперашні час ў асноўным фондзе Лунінецкага музея звыш 3450 друкаваных выданняў, у тым ліку 5 рукапісных царкоўных кніг, 15 старадрукаў (праўда, пераважная большасць датуецца XIX стагоддзем). Што тычыцца згаданай кнігі з Дзятлавіч, то адзін з аўтараў гэтага даклада ў свой час прысвяціў ёй асобны артыкул у друку [1]. Захавалася толькі верхняя частка драўлянага пераплёту, пашкоджаная караедам. Лісты з чорнымі і чырвонымі літарамі забруджаныя, парваныя. Кірылічны тэкст на тытульнай старонцы такі: “Во славу святой, единосущной, животворящей и неразделимой Троицы: Отца, и Сына, и Святаго Духа. Повелением благочестивейшего великого государя нашего царя и великого князя Петра Алексеевича, всея Великия и Малыя, и Белыя России самодержца, при благороднейшем государе нашем царевиче и великом князе Алексее Петровиче, благословением же преосвященных Архиереев между Патриаршеством издаётся сия Боговдохновенная книга Минея, месяц август, печатным тиснением третие, в царствующем великом граде Москве, в лете от сотворения мира 7214, от Рождества же во плоти Бога Слова 1705, индикта 14, месяца декембрия». Усе даты запісаны кірылічнымі літарамі, але кніга датуецца дакладна па абодвух летазлічэннях (7214 - 5509 (паколькі год пачынаўся з 1 верасня, а снежань знаходзіцца пасля верасня, то трэба адымаць не 5508, а 5509 гадоў) = 1705). Індыкт - гэта 15-гадовы цыкл, які прымяняўся з часоў старажытнага Рыму і Візантыі. Каб атрымаць яго нумар (14) трэба год ад стварэння свету падзяліць на 15 і ўзяць лічбу ў астатку (7214:15=480 і 14 ў астатку). Ускосна дату выдання пацвярджаюць спасылкі на цараванне Пятра I і на яго сына Аляксея, на адсутнасць у той час Патрыярха (яго перасталі абіраць у 1703 годзе) і на знаходжанне сталіцы ў Маскве (Пецярбург афіцыйна стаў сталіцай у 1712 годзе). Нагадаем, што “Мінея”, або “Месячнік”, - богаслужбовая кніга з тэкстамі царкоўных службаў, спеваў, малітваў на кожны дзень таго ці іншага месяца (гэтая - на жнівень). Трапіць у Дзяцелавіцкі манастыр старадрук мог і пазней, у тым ліку праз Украіну (Кіеў, адкуль у свой час быў заснаваны манастыр, ужо належаў Расіі). Руская праваслаўная царква, як вядома, у XVIII стагоддзі аказвала значную падтрымку аднаверцам на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, у тым ліку і духоўнай літаратурай.

Невялікія кнігазборы меліся ў XIX ст. пры народных вучылішчах, царкоўна-прыходскіх школах, якія пачынаючы з 1860-х гадоў адчыняліся на Лунінеччыне, а таксама пры створаным пасля будаўніцтва Палескіх чыгунак вучылішчы пры станцыі Лунінец. У пачатку ХХ ст. у адным з прыстанцыйных дамоў ужо мелася бібліятэка [7, 136]. “У фондах Лунінецкай бібліятэкі было звыш 1500 кніг, меліся тэхнічны аддзел спецыяльнай літаратуры, чытальная зала з часопісамі і газетамі” [7, 141].

Што тычыцца школьных кнігазбораў, то іх “эвалюцыю” можна прасачыць на прыкладзе адной са старэйшых школ Лунінеччыны, якая вядзе сваю гісторыю з 1857 года, - у вёсцы Вялікія Чучавічы. Даследчык гісторыі школы Яўген Хвастоў зазначае, што ў канцы ХIX ст. “у школе была бібліятэка, але яна была рэлігійнага напрамку… Літаратурнае чытанне вялося толькі па падручніках”; у час II Рэчы Паспалітай: “у школе была вялікая бібліятэка, шмат наглядных дапаможнікаў” [12, 14-17]

З прыватных бiблiятэк Лунiнеччыны найбольшую цiкавасць уяўляе страчаная каля 1920 года бiблiятэка князёў Друцкiх-Любецкiх, якая захоўвалася ў пакоях княжацкай сядзiбы ў вёсцы Лунiн. Некаторыя даследчыкi (Раман Афтаназы) характарызавалі гэтую бiблiятэку як “польска-французскую, XIX стагоддзя”. Думаецца, такая назва была дадзена вельмi паспешлiва: не можа быць, каб там адсутнiчалi больш старажытныя выданнi, і зусім нерэальна дапускаць думку, што ў бiблiятэцы князя былі кнігі толькі на дзвюх мовах.

В.Туміловіч у сваёй кнізе па гісторыі Кажан-Гарадка прыводзіць са спасылкай на завуча мясцовай школы Рыгора Пятровіча Змітровіча расповед старажылаў мястэчка аб знаходжанні тут балахоўцаў восенню 1920 года: іх афіцэры ў вольны час чыталі шмат кніг без пераплётаў, у тым ліку творы А.Дзюма, В.Гюго. Прачытае - і кідае пад ложак, на якім ляжыць, а ад’ютант прыносіць з абоза новую. “Ёсць падазрэнне, што кнігі тыя былі з разграбленай лунінскай бібліятэкі князёў Друцкіх-Любецкіх. Князі, між іншым, мелі ў сваім кнігазборы нават рукапісныя трактаты па медыцыне на арабскай мове” [10, 55-56].

Лёсам таямнiча згiнуўшай бiблiятэкi зацiкавiлася АН БССР, у вынiку чаго ў 1970-х гадах на Лунiнеччыну была накiравана навуковая экспедыцыя. На жаль, вынiкi даследаванняў не змаглi ўнесцi яснасць у справу знiкнення гэтай сапраўды вялiкай кніжнай спадчыны.

Расiйскае самаўладдзе, што спынiла свае існаванне ў 1917 годзе, асаблівых клопатаў аб развiццi бiблiятэчнай справы не праяўляла. Ва ўсякiм разе, Лунiнеччына не ведае выпадкаў дзяржаўнага фінансавання з часоў ад Кацярыны II да канца праўлення Мiкалая II.

Першая сусветная вайна, рэвалюцыя і грамадзянская вайна прывялі да знiшчэння часткi кнiжнага фонду, да пераходу кнiжных збораў у рукi іншых уладальнiкаў.

У першыя гады існавання II Рэчы Паспалітай тут пачаў праглядацца прафесійны падыход да наладжвання бібліятэчнай справы. У гэтай сувязі трэба згадаць, у першую чаргу, даследaванне E.Chwalewik “Zbiory polskie” (Варшава, 1926, том 1), дзе можна знайсці інфармацыю і аб Лунінеччыне. Гаворка (ст. 445) ідзе аб зніклай бібліятэцы князёў Друцкіх-Любецкіх з Луніна. На жаль, нават такім уплывовым асобам, як Друцкія-Любецкія, не ўдалося па гарачых слядах высветліць лёс свайго радавога набытку. Гэты кнігазбор, паўторым яшчэ раз, - найбольш каштоўная гістарычная спадчына з ліку страчаных на Лунінеччыне.

У часы польскай улады (1921-39) дзяржава прыступае да стварэння “домув народовых”, “святліц”, школ. Так, у Лунінецкім павеце налічваліся 62 “святліцы”, з іх 4 для вучняў, астатнія - для моладзі. Пры такiх установах прадугледжвалася арганiзацыя бiблiятэк. Гэтая праграма, хаця і маруднымi тэмпамi, але рэалiзоўвалася на Лунiнеччыне. І гэта быў ужо пэўны клопат на дзяржаўным узроўнi, праяўлены, дарэчы, упершыню. Фінансаванне гэтай праграмы застаўляла жадаць лепшага. Захавалася рэзалюцыя на запыце аб выдзяленні 300 злотых для набыцця кніг для “святліц”: “Вельмі дорага”.

У Лунінцы мелася бібліятэка пры польскай гімназіі імя Ягеллы. Меўся кнігазбор і ў рускім рэальным вучылішчы. Яго былая навучэнка Аляксандра Лабачэўская згадвала ў мемуарах, што вучні маглі чытаць кнігі савецкіх аўтараў, якія выдаваліся ў Латвіі і адтуль траплялі ў Польшчу.

Леў Коласаў згадвае, што ў Лунінцы “Рускае дабрачыннае таварыства мела сваю бібліятэку, выпісвала з Парыжа эмігранцкія газеты (“За свободу”, “Русское слово”, “Новое время”), падручнікі і кнігі на рускай мове з Латвіі і СССР… Бібліятэка знаходзілася ў доме былога афіцэра царскай арміі капітана Раброва. Тут жа быў невялікі сад, названы па імені гаспадара, дзе па вечарах можна было патанцаваць, выпіць віна, прыемна правесці час, пачытаць рускія газеты і часопісы. Але ўлады перашкаджалі “прарускай дзейнасці”. У 1928 годзе “ў мэтах рэканструкцыі вуліцы” дом Раброва быў знесены, сад знішчаны, пляц прададзены Айзіку Левіну - ён узвёў на гэтым месцы ў 1929 годзе будынак, у якім цяпер размяшчаецца раённы краязнаўчы музей… У пасляваенны час мне давялося пабачыць кнігі з гэтай бібліятэкі, на якіх стаяў штамп з тэкстам “Лунинецкое русское благотворительное общество имени графа Л.Н.Толстого. Библиотека” і штамп для інвентарнага нумара “РБО. г.Лунинец. №537” (што сведчыла аб наяўнасці ў фондах бібліятэкі больш за паўтысячы тамоў кніг)… Трэба заўважыць, што хаця на штампах указана імя вялікага рускага пісьменніка, мясцовыя ўлады і слухаць пра гэта не хацелі і забаранілі карыстацца гэтым імем” [3].

Чаму адны грамадскія суполкі ў міжваеннай Польшчы мелі свае бібліятэкі, а другія - не? Тыя суполкі, што не ставілі перад сабою палітычных мэтаў, не баяліся рэгістраваць свае кнігазборы ў якасці бібліятэк. Звычайна такія грамадскія аб’яднанні ставілі перад сабою мэты асветніцтва, пашырэння ведаў у сельскай гаспадарцы, будоўлі і г.д. Напрыклад, у Кажан-Гарадку была зарэгістраваная суполка “Грамадства падтрымкі будаўніцтва грамадою паўшэхнай школы”, якое налічвала ў 1935 годзе 10 сяброў. Суполка дзейнічала з 1921 года і карысталася бібліятэкай, што налічвала на 17 лістапада 1933 года 101 том на польскай мове [11, 11]. На той час, напэўна, гэта быў дастатковы кніжны фонд для згаданага мястэчка.

У Лунінецкім павеце было некалькі палітычных аб’яднанняў, у тым ліку легальных (напрыклад, сіяністы-рэвізіяністы, “Бейтар”, “Брыт-Ацаір”, “Брыт-Ахаіл”), якія мелі неабходную літаратуру для агітацыйных мэтаў, але легалізаваць кнігазборы ў якасці агульнадаступных бібліятэк было для іх справай і рызыкоўнай, і маладасягальнай.

У 1930-х гадах у Лунінцы меліся бібліятэкі: чыгуначная “Огніско” (1268 тамоў), польскай мацярынскай школы (600 тамоў), перасоўная школьнага інспектарату (57 тамоў), настаўніцкая (208 тамоў), паліцыі (1200 тамоў), аддзела Стралецкага саюза (3600 тамоў) [7, 266], а таксама яўрэйская бібліятэка “Тэль-Хай”, названая так у гонар паселішча ў Палясціне, якое яўрэйскія пасяленцы абаранялі ад арабаў у час аднаго з тагачасных канфліктаў. У 1925 годзе выданне “Zycia Polesia” (Палескае ваяводства) паведамляла: “У дзень 1 красавіка была адкрыта ў Лунінцы бібліятэка “Таварыства Універсітэту Работнічага” (ТУР), якою карыстацца могуць усе жыхары Лунінца і наваколля, старэйшыя за 16 гадоў, якія ўнеслі сяброўскі ўнёсак у памеры 1 злоты. Не сябры плацяць 2 злотыя. Аплата за пазыку кніжак уносіцца 1 злоты 50 грошаў штомесяц” [8, 10].

Жыхар Лунінца Ян Савіч пэўны час трымаў “кнігарню” і прыватную бібліятэку, але пазней перайшоў на больш прыбытковы від прадпрымальніцтва. Кніжную краму, друкарню і склад паперы мелі браты Айзенбергі. Вядома прозвiшча мясцовага пераплётчыка Рэзніка і адрас яго майстэрнi (вул. Пілсудскага) [4, 63]. Сам факт наяўнасці ў горадзе прадстаўніка такой прафесіі сведчыў аб попыце на яго працу і існаванні шэрагу хатніх бібліятэк. Звычайна пераплёты рабіліся з “мармуровай” паперы, але больш заможныя кліенты маглі замовіць пераплёт з тканіны, з залатым цісненнем і г.д. У Лунінцы было некалькi прыватных газетных кiёскаў, якія належалі Бесану, Яўгену Касцючэнку, Лявіцкай-Марчынскай. Кіёскі не толькі гандлявалі перыёдыкай і аказвалі паштовыя паслугі, але і давалі напракат газеты і часопісы [4, 42]. Дарэчы, у міжваенны час ў Лунінцы выдаваліся дзве польскамоўныя газеты - “Glos Luniniecki” i “Kronika Luniniecka” [14, 43].

Зборы каталіцкай богаслужбовай літаратуры меліся пры касцёлах у Лунінцы, Мікашэвічах, Сінкевічах, Лахве, Кажан-Гарадку, Луніне.

Лунінецкія кнігазборы пакінулі свой след у мясцовай сфрагістыцы. Леў Коласаў у адной з публiкацый [5, 21-22] дэманструе адбiткi пячаткі і інвентарнага штэмпеля бібліятэкі Рускага дабрачыннага таварыства ў Лунінцы (бібліятэка насіла імя графа Л.М.Талстога). Першыя экслiбрысы на Лунiнеччыне таксама адносяцца да гэтага часу: Л.Коласаў прыводзіць адбіткі экслібрысаў лунінчан Аляксандры Тулейка (1920 год, але ўжо па правілах новай арфаграфіі), А.А.Рыбчынскага, яго сястры Антаніны Рыбчынскай (апошні - на польскай мове). Адзін з аўтараў гэтага дакладу, Васіль Туміловіч, у сваім даследаванні прыводзіць выявы бібліятэчнай маркі “Таварыства, арганізацыі і гуртка земляробаў” у Лунінцы ў 1930-х гадах (на марцы стаіць нумар 190) і пячатку на кнігах “Земляробчага гуртка “Любажэрдзі” Кажан-Гарадоцкай гміны [9, 3-14; 11, 9-12].

У верасні 1939 года Заходняя Беларусь была далучана да БССР. Савецкая ўлада бачыла ў друкаванай прадукцыi, выдадзенай па-за межамi СССР, у тым лiку ў мiжваеннай Польшчы, iдэалагiчна шкодную лiтаратуру. Усё, што надрукавана ў буржуазнай краiне, не павiнна было трапіць у рукi савецкага чытача. У Крымiнальным кодэксе быў артыкул, якi прадугледжваў турэмнае пакаранне за “захоўванне, распаўсюджванне” лiтаратуры антысавецкага зместу. Таму выдача кнiг чытачам з былых польскiх бiблiятэк была часова прыпынена і ўзята пад строгi кантроль органаў савецкай улады.

Клопат ствараць бiблiятэкi для савецкiх грамадзян узяла на сябе дзяржава. У вёсках (напрыклад, у Лахве) стваралiся хаты-чытальнi; у Лунінцы існавала чыгуначная бібліятэка - у адным з прыстанцыйных будынкаў (на месцы цяперашняга рынку). Палепшыўся стан школьных бібліятэк. Яўген Хвастоў сведчыць, што перад вайною ў Вялікачучавіцкай бібліятэцы “была вялікая бібліятэка з кнігамі рускіх класікаў” [12, 14-17]. Леў Коласаў згадвае, што ў адкрытай у 1939 годзе ў Лунінцы няпоўнай сярэдняй школе №1 мелася бібліятэка, падораная вучнямі з усходніх абласцей БССР; аўтар прыводзіць яе інвентарны штэмпель з нумарам 1640 [5, 23].

Вялікая Айчынная вайна нанесла вялікую шкоду кнiжнаму фонду Лунiнеччыны. У прыватнасці, кнiгi на іўрыце і ідышы падлягалi абавязковаму знiшчэнню германскiмi нацыстамi. Былі знічшаны і многія са школьных бібліятэк. Будучы пісьменнік Уладзіслаў Нядзведскі, чыё дзяцінства прыпала на ваеннае ліхалецце, згадваў вогнішча, распаленае немцамі і паліцаямі з кніг школьнай бібліятэкі [2, 4]. Леў Коласаў згадвае, што акупанты выкінулі на вуліцу ўсе кнігі і газеты з чыгуначнай бібліятэкі, а таксама статуты і іншыя вайсковыя кнігі з будынку казармы. Да восені 1941 года яны ляжалі ў двары - дзеці прыходзілі і выбіралі, што каму спадабалася; потым немцы вывезлі кнігі і знішчылі. Не дзіўна, што пасля падзей ваеннага ліхалецця, як сведчыць Я.Хвастоў, адразу пасля аднаўлення працы школы ў Вялікіх Чучавічах (восень 1944 года) “чытанне дзеці ўспаміналі па абрыўках газет”. Праўда, ужо праз некалькі гадоў “у школьнай бібліятэцы з’явіліся праграмныя і мастацкія кніжкі” [13, 7-8].

Пасля вайны бiблiятэчная справа на Лунiнеччыне зноў была ўзята пад пiльны кантроль дзяржавы, бо бiблiятэкам адводзiлася адна з важных роляў у справе выхавання савецкiх грамадзян. Ужо з 1944 года ў будынку цяперашняй друкарні, сведчыць Л.Коласаў, месцілася прафсаюзная бібліятэка, а неўзабаве туды перабралася чыгуначная бібліятэка. Бібліятэчны фонд і чытальная зала займалі амаль увесь другі паверх. Што да гарадской бібліятэкі, то цяперашнія яе супрацоўнікі вядуць адлік сваёй гісторыі з 1946 года, Да канца 1940-х гадоў на Лунiнеччыне поўным ходам ішло стварэнне густой сеткі бiблiятэк; так бы мовіць, “чытач стаў масавым”.

Крыніцы і літаратура


  1. Жылко, В. Размова з прысутнымі. Уладзіслаў Нядзведскі: старонкі жыцця і творчасці. – Лунінец, 2001.

  2. Жылко, В. Сучасніца Пятра I з Дзятлавіч// Лунінецкія навіны. – 1994. – 24 мая.

  3. Коласаў, Л. Увасабленне высакароднасці// Лунінецкія навіны. – 1999. – 11 лютага.

  4. Колосов, Л. Вымершие и умирающие профессии. – Лунинец, 2003.

  5. Колосов, Л. Лунинецкая сфрагистика// Лунінецкі сшытак №6. – Лунінец, 2006. – С.17-24.

  6. Нефідовіч, С. Радзівілы ў Лахве// Лунінецкі сшытак №3-4. – Лунінец, 2005. – С.14-17.

  7. Памяць. Лунінецкі раён. – Мн.: Беларусь, 1995.

  8. Папяровыя сведкі мінуўшчыны/ Пераклад з польскай В.Туміловіча// Лунінецкі сшытак №5. – Лунінец, 2005. – С.6-10; Информ-прогулка. – 2003. – №29.

  9. Тумилович, В. Был ли ренессанс православной литературной деятельности в Западной Беларуси в 1918-39 годах? // Лунінецкі сшытак №2. – Лунінец, 2003. – С.3-14.

  10. Туміловіч, В. Грамадска-культурнае жыццё Кажан-Гарадка ў часы польскай улады // Лунінецкі сшытак №8 – Лунінец, 2008. – С.9-12.

  11. Туміловіч, В. Кажан-Гарадок 500-гадовы. Гістарычныя даследаванні. – Лунінец, 2005.

  12. Хвастоў, Я. Гісторыя Вялікачучавіцкай школы з 1941 года па цяперашні час // Лунінецкі сшытак №6. – Лунінец, 2006. – С.7-10.

  13. Хвастоў, Я. Гісторыя Вялікачучавіцкай школы ў 1857-1941 гг.// Лунінецкі сшытак №2 . – Лунінец, 2003. – С.14-17.

  14. Цітовіч, І. Краязнаўчы рух на тэрыторыі Лунінецкага павета (1921-39 гг.)// Лунінецкі сшытак №2. – Лунінец, 2003. – С.39-43.

Василий Тумилович, историк, краевед
РАЗВИТИЕ БИБЛИОТЕК И КОНТРОЛЬ ГОСУДАРСТВА

ЗА РАСПРОСТРАНЕНИЕМ ПЕЧАТНЫХ ИЗДАНИЙ В

ЛУНИНЕЦКОМ ПОВЕТЕ В 1921-1939 ГОДАХ
В 1921 году село Лунинец получает статус города и становится центром одноимённого повета Полесского воеводства.

Возрождённая Польша отсчитывала третий год бытия, но среди тысяч задач, которые нуждались в срочном разрешении, развитие библиотек и отслеживание поступающей в библиотечные фонды литературы не ушли из-под контроля молодого государства. Этот контроль с годами только усиливался и преследовал, прежде всего, идеологические цели. Государство было заинтересовано в увеличении библиотечной сети, и оно же не могло допустить поступления в библиотеки, как тогда называли, запрещённой литературы.

Можно назвать ряд причин, сдерживающих рост числа библиотек в Лунинецком повете в начале 1920-х годов. Очевидно, главная из них - низкий процент грамотности в Полесском воеводстве. Здесь в 1921 году из лиц старше 10 лет 71,7% были неграмотны. Но через 10 лет статистика заметно улучшилась, и число неграмотных сократилось до 48,4%. Несмотря на это, Полесский регион оставался самым безграмотным в Польше. В таких условиях было преждевременно и нецелесообразно форсировать рост числа библиотек: читателей - единицы. Но вскоре, к середине 1920-х годов, число образованного населения стало увеличиваться за счёт молодёжи, учащихся повшехных (общеобразовательных - В.Т.) школ. С этого времени и начинается уверенный рост числа польских библиотек на Лунинетчине.

Как сообщала в своё время газета «Жыце Полеся», 1 апреля 1925 года «Товажиство Унивэрситэту Роботничэго» открыло в Лунинце библиотеку, пользоваться которой мог любой житель города и окрестных деревень старше 16 лет. Библиотека была платной. О численности книжного фонда в печати не сообщалось [8, 10].

В городе в 20-х годах имелось русское народное училище, которое вместе с русским благотворительным обществом располагало библиотекой. Она носила имя графа Льва Толстого. Сохранился библиотечный книжный штемпель, позволяющий судить, что в библиотеке было свыше 500 книг [6, 21].

В 1921 году в Лунинце была открыта государственная гимназия им. Владислава Ягелло. Учебное заведение подобного рода также невозможно представить без библиотеки, но сведений о численности её книжного фонда обнаружить пока не удалось.

Наиболее полная информация о библиотечной сети отдельных гмин и целого повета сохранилась в «Статистических отчетах, касающихся общественных домов и домов культуры». Но в отчётах - только перечень общего числа библиотек, а численность книжного фонда не указана. Так, в 1936 году ситуация в повете выглядела следующим образом:

- гмина Чучевичи - 3 дома людовых; в них, светлицах, школах - 8 библиотек;

- гмина Лаховская - 1 дом людовы; в нём, светлицах, школах - 6 библиотек, 5 радиоприёмников;

- гмина Ленинская - 4 дома людовых; в них, светлицах, школах - 6 библиотек, 8 радиоприёмников;

- гмина Ленинская – 6 домов людовых (и 1 строящийся), в них, светлицах, школах - 20 библиотек, 8 радиоприёмников, 4 любительских театра;

- гмина Круговичи - 4 дома людовых (и 3 строящихся); в них, светлицах, школах - 4 библиотеки, 4 радиоприёмника;

- в Лунинце и повете - 19 домов людовых (и 5 строящихся); в них, светлицах и школах - 47 библиотек, 38 радиоприёмников, 8 любительских театров [4, 14-32] .

Названная выше цифра - 47 - только часть библиотек бывшего повета. К ним нужно добавить примерно столько же общественных библиотек, принадлежавших частным лицам, а также армии, церквям, костёлам, синагогам и т.д. Нужно учитывать и то, что границы бывшего повета и нынешнего района не совпадают.

Именно перечисленные выше 47 библиотек - из числа действующих при домах людовых, светлицах, школах (а также при государственных учреждениях и проправительственных объединениях) - могли относительно спокойно осуществлять свою деятельность.

Что касается библиотек политических объединений, объединений национальных меньшинств, то в 1920-30-е годы над ними постоянно витал дух тотальной слежки и полицейского контроля. Другими словами, государственная политика в отношении негосударственных библиотек была не вполне лояльной. И Лунинетчина - тому яркий пример.

В 1920-е и особенно в 1930-е годы в Лунинецком повете возникает ряд общественных организаций, и некоторые из них имели в своих уставах чётко обозначенный пункт: создание библиотек. Для полиции это добавило хлопот: нужно было отслеживать, не попадает ли в эти библиотеки запрещённая литература. В числе организаций, устав которых предусматривал создание библиотек, были «земледельческие кружки» («кулка рольничэ»); они, в частности, действовали в Кожан-Городке, Лахве, Любожерди и, вероятно, в некоторых других населённых пунктах. Как правило, все «кулка» имели небольшие библиотечки. Но это не вызывало озабоченности у полиции: вся литература таких библиотек была сель­скохозяйственной тематики, изданий политического характера не встречалось.

С 12 марта 1931 году на Лунинетчине возникают сионистские организации "Гехалюц-Пионэр". Власти зарегистрировали сеть таких ячеек и тут же повели против них борьбу. Устав «гехалюцев» требовал создания библиотек. А литература в таких библиотеках - сплошь политического характера. И полиция затребовала у сионистов подробные описи их книжных фондов. Выяснилось, например, что ганцевичские «гехалюцы» имели в библиотеке 92 книги [2, 174].

В марте 1931 года Казимеж Бариничек, руководитель реферата безопасности (т.е. одного из отделов полиции), провёл люстрацию ганцевичских «пионеров» и среди прочих недостатков выявил, что «число членов организации - 27 - не соответствует действительности. Нет штатного библиотекаря, а библиотечный фонд - на руках» [2,174].

Если устав общественной организации не предусматривал создание библиотеки, то, дабы не иметь дела с полицией, библиотеку не создавали. В повете было несколько товариществ, напрямую причастных к сфере образования и, как ни странно, структуры эти не всегда имели библиотеки.

Так, с 1928 года в Лунинце существовало товарищество «Друзей профобучения..» («Пшыяцюл осьвяты заводовэй и научыцели шкул заводовых»), которое в 1933 году возглавил Андрей Красковски, директор Кассы коммунальной и редактор «Кроники Лунинецкэй». В годовых отчётах товарищества мы не находим никакого упоминания ни о библиотеке, ни о штатной единице библиотекаря. В описи имущества (1933 год) значится несколько схем и таблиц, 8 географических карт, 24 учебника - они вошли в опись как обычное имущество, но не как библиотека [1, 20].

Среди общественных объединений мы находим такое, которое уже в силу своего названия обязано было иметь библиотеку - это «Товарищество помощи студентам-евреям». Но оно по причине бедности вообще библиотеки не имело. В 1933 году его касса насчитывала лишь 63 злота 60 грошей; эту сумму в виде помощи разделили между тремя бедными студентами [3, 7].

С 12 августа 1930 года действовало в Лунинце ещё одно товарищество - «по оказанию помощи еврейским школам и культуре» (сокращенно - «Шуль-Культ»). Казалось бы, тут библиотека должна быть обязательно! Да и товарищество было многочисленно: насчитывало в 1933 году 83 человека. Но власти признали, что оно «фактически бездействовало» и распоряжением воеводского правления от 10 апреля 1934 года предписывалось его закрыть. Составили опись имущества, где указано, что среди прочего, у Шуль-Культа было 3 таблицы, 4 плаката по зоологии и ... никаких книг! [3, 80].

Пыталось расширить в Лунинце свою деятельность и украинское национальное общество «Ридна школа», но власти с самого начала увидели в нём замаскированную «коммунистическую» организацию.

«Украиньськэ сэляньськэ объеднання» возникло в Лунинце 19 июля 1931 года «при поддержке партии Сельроб-Едность как новая пристройка компартии» - это строки из секретного письма воеводского правления, отправленного властям Лунинца в марте 1933 года. Письмо предлагало старосте вынудить означенное общество не развора­чивать, а сворачивать свою деятельность. О «Ридной школе» в Лунинце сохранилось очень мало сведений, и была ли у «Школы» библиотека, неизвестно [4, 3].

Один только Лунинец - без повета - насчитывал в 1920-30-х годах свыше двух десятков различных товариществ, обществ, союзов, которые не были структурами, созданными органами власти. Все они имели уставы, печати, вели отчётную документацию. Некоторые из них были совсем крошечными: насчитывали по 5-7 человек. И только немногие брали на себя хлопоты по открытию библиотек.

Власти не только пресекали распространение запрещённой литературы, но и отслеживали личную жизнь несговорчивых редакторов и корреспондентов. Так, староста Лунинецкого повета получил срочное сообщение из Варшавы, что редактор «Дэр Данцигер Форпостэн» с корреспондентом В.Ленцем имеют намерение отправиться автомобилем из Варшавы в Румынию, при этом будут следовать через Пинск, Луцк, Львов. Об этом были тут же оповещены власти Бреста, Кобрина, Дрогичина, Пинска, Лунинца - тех поветов, на территории которых ожидалось появление нежелательных гостей [9, 59].

А схема недопущения запрещённой литературы в руки читателя выглядела так. Едва воеводское правление узнавало, что где-то издаётся, например, коммунистическая литература, - тут же старостам поветов рассылались распоряжения о необходимости усиления контроля над распространением печатных изданий и изъятии тех из них, которые перечислены в списке воеводского правления. При этом старосты поветов время от времени письменно докладывали, как выполняется распоряжение.

Так, в 1936 году Полесское воеводское правление направило старостам (в том числе - и лунинецкому) циркуляр об изъятии периодического издания на белорусском языке «Наша воля» (двухнедельника) и еврейского еженедельника «Зыбн Таг». В этом же списке - и другие издания, подлежащие изъятию из продажи, как «Попросту», «Смена», «Пшэкруй тыгодня», «Левы тор», «Обличэ дня», «Наша праца», «Знания» [5, 6].

Перечень печатных изданий, подлежащих изъятию, время от времени менялся. В Лунинце как-то получили указание об изъятии коммунистической литературы на ...французском языке! Таковая, однако, в полесской глубинке обнаружена не была.

Выискивать запрещённую литературу помогали так называемые «тайные экспозиты» - информаторы, завербованные полицией из числа местного населения. В 1925 году их в Лунинце насчитывалось 39 [7, 8].

Воеводскому правлению стало .известно - и это отмечено в циркулярных письмах - что на территории Лунинецкого повета обнаружена запрещённая пресса у Шишко Яна (д.Будча) и у Берковича Менахема (г.Ганцевичи). Речь шла о периодических изданиях «Карта», «Зыбн Таг» и «Кверазнит», выходящих в Вильно. Дальнейшее расследование показало, что запрещённые издания об­наружены в повете, в общей сложности, у 8 человек [5, 56].

Бывали проблемы и при подписке на газеты. Так, 6 мая 1936 года войт гмины Бостынь доложил в повет, что 20 человек упомянутой деревни расторгли подписку на «Газету Полесскую» [5,17]. Заметим, что «Газета Полесская» не значилась в воеводском списке запрещённых изданий. Видимо, из опасения, что газету закроют и подписываться на это издание нет смысла, бостынцы и расторгли договор.

При поступлении в киоск нового, ранее неизвестного, издания владелец киоска запрашивал у старосты повета право на продажу такого СМИ. Именно так поступил в 1938|году владелец буфета при железнодорожной станции Микашевичи В.Хома. Он выяснял вопрос, можно ли ему продавать печатное издание «Рух», издаваемое Полесским Товариществом Железнодорожных Обществ [5, 20].

Посмотрим теперь, чем же торговали, например, в газетном киоске в Лунинце у Менахема Лещинского? В перечне печатной продукции «Дэр Момэнт» - 20 экземпляров; «Гайнт» - 22; «Дас нойе Ворт» - 20; «Бадъё» - 11; «Гайнтидэ Нойес» - 3; «Хвиля» - 3; «День добрый» - 4 [5, 44].

В Лахве, в киоске Николая Столярчука, как следует из донесения постарункового (полицейского, контролирующего данный участок - В.Т), продавались следующие издания: «Газета польска», «Экспресс поранны», «Курьер поранны», «День добрый», «Пшеглёнд спортовы», «Кино», «На широком свете», «Ас», «Муха». Кроме перечисленных изданий, есть и на русском языке: «Меч», «Русское слово» [5, 46].

В заключение следует отметить, что профессиональный, относительно спокойный и уравновешенный подход к созданию новых библиотек, взявший на Полесье начало в середине 1920-х годов, в течение последующего времени сменился постоянным вмешательством полиции в контроль над библиотечными фондами, в различные сферы общественной, политической, культурной жизни, в распространение печатной продукции. Незаметно взяв на себя роль цензора в вопросах комплектации библиотечных фондов новыми поступлениями, полицейские власти стали практиковать себя и в роли цензоров театра: прежде чем разрешить театральную постановку, чиновники требовали предварительно ознакомить их с репертуаром.

И общество сделало ответный шаг: часть общественных организаций не стала регистрировать свои книжные сборы в качестве библиотек, т.к. демонстрировать их означало привлечь внимание полиции. По этой причине очень трудно назвать число библиотек, бывших на Лунинетчине в 1921-1939 годах. И ещё: на Лунинетчине примерно с середины 1930-х годов всё чаще стали встречаться домашние библиотеки у горожан и простых крестьян. Причём, не обязательно у самых зажиточных.


  1   2   3


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка