Пролетары ўсіх краёў, злучайцеся!




старонка1/13
Дата канвертавання14.02.2019
Памер2.15 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Пролетары ўсіх краёў, злучайцеся!

МАЛАДНЯК

Штомесячная літаратурна - мастац- кая і грамадзка-політычная часопісь ЦК КПБ (б) і ЦК ЛКСМБ



- ПАД РЭДАКЦЫЯЙ УС. ІГНАТОЎСКАГА, М. ЗАРЭЦКАГА, М. АДЗІНЦА

Год выданьня чацьверты

Сшытак чацьверты Ч Э Р В Е Н Ь

|»У* * - V: Н 5.К ‘-4 з'

Бнблкотеііа



ДЗЯРЖАЎкАЕ ВЫДАВЕЦТВА БЕЛАРУ€І

МЕНС К—1926

9.ЛО




















БДВ № 117. Галоўлітбел № 16166

1-ая дзяржаўная друкарня. Зак. Л1? 488. У ліку 2000 экз.


Кузьма Чорны

Старыя сьляды

і

Дзеравяная вуліца даходзіць да самых рэек чыгункі. За шырокай лініяй чыгункі, на шырокай прагаліне парасла гус- тая трава, пакапаны канавы, цягнуцца нізкія драцяныя загара- дзі, а там зноў ціснуцца адзін да аднаго прывакзальныя бу- дынкі... Паросшая травой прагаліна, усьлед за перакрыжава- нымі на ёй чорнымі рэйкамі, выбягае ў палявыя прасторы, дзе нізкімі істужкамі ўстаюць далёка сінія лясы і адкуль у хмур- ныя дні паднімаюцца грузныя хмары. I адсюль вуліца здаецца вузкім праходам з зялёных далячынь у грымучыя і магутныя каменныя нетры.



Канец вуліцы пры чыгунцы высыпаны чорна-блішчастаю дзындраю, ізаўсёды тут пахне вугольным дымам. Тут і дзень і ноч чутны сьвісткі і крыкі паравікоў і жалезны стук вагонаў, з шырокіх-жа вуліц гораду дабягае сюды шум конак і аўтомо- біляў. У сухія дні вецер прыносіць сюды з палявых дарог тонкую пялёнку лёгкага пылу, пыл асядае на гнілыя платы і шэрыя сьцены, і суха-салодкім сваім пахам прыкра разбаўляе востры пах вугольнага дыму.

Па цяжкаму бруку з вялікіх каменьняў вуліца паднімаецца ад чыгункі ўгору да белага, двухпаверхнага дому. На другім паверсе тут зьмяшчаецца клюб работнікаў чыгункі, а ўнізе— заняпалая „сталоўка-піўная".

Прыгожыя, вымалеваныя жоўтаю фарбаю дамы на гэтай вуліцы мяшаюцца з гразнымі і старымі домікамі й хатамі. Тротуары мясцамі з гладкіх дошчак, мясцамі з гнілых аполкаў, а шмат дзе і зусім папрыбіраны з-пад ног клапатлівымі ту- тэйшымі жыхарамі. Стары міліцыянэр некалькі раз прабаваў

4


К У 3 Ь М А Ч О Р Н Ы

накладаць штраф на „самаўпраўнікаў“ за такія непарадкі, але з гэтага мерапрыемства пакуль нічога ня выходзіла, бо ў тых былі два моцныя аргумэнты: папершае, у часы вайны й рэволю- цыі трэба было, як і заўсёды, даставаць адкуль небудзь апал, а падругое. мірнае будаўніцтва народнай гаспадаркі, на рэйкі якога ўжо некалькі год як стаў горад, ня можа ісьці ўсюды роўна і, калі ў цэнтры гораду яно ідзе шпарка, то няма вялі- кага дзіва, калі на гэтай вуліцы яно йдзе павальней.

Ня гледзячы, аднак, на такія разважаньні тубыльцаў гэтай вуліцы, на ёй ні днём, ні ноччу ня спыняецца рух. Днём тут грымяць з гораду на станцыю й назад балагольскія вазы й грузавыя аўтомобілі з усім тым, што вывозіць ад сябе й прымае да сябе горад, раніцамі ідуць адгэтуль на заняткі й наработу студэнты і работнікі чыгункі, у сонечныя дні праходзяць за орад атрады спортсмэнаў і піонэраў, напаўняючы суседнія кварталы бубённым гулам; начамі па гэтай вуліцы з двух цяг- нікоў праяжджаюць у горад пасажыры, цягнуцца з гораду нач- ныя абозы. А пасьля другой гадзіны ночы йдзе народ з піўной.

Клюб чыгуначнікаў кожны вечар зьбірае ў сябе моладзь гэтай вуліцы, піўная-ж мае таксама свой заўсёдны кадр народу. 3 клюбу бягуць на вячэрнія кварталы—музыка рояля, песьні і сьмех; піўная-ж, уціснутая ў зямлю верхнім, клюбным павер- хам, падражніваецца з вечарам праразьлівымі зыкамі гармоні і размашнымі выкрыкамі песень, вясёлымі і пранізанымі на- скрозь журбою.

Пад вечар, перад тым, як ў піўную пачынаюць зьбірацца ламавыя рамізьнікі, шаўцы-саматужнікі, насільшчыкі і нагруз- чыкі з чыгункі і ўсякія іншыя людзі,—першым зьяўляецца сюды гарманісты Захар Зынга—высокі й сухі чалавек, з каструба- ватым няроўным тварам і да немагчьімасьці чырвоным носам, з яшчэ больш чырвонымі тонкімі жылкамі на ім. Ен адзеты ў лата- ныя галіфэ, перашытыя з шэрага салдацкага шынэлю, і ў каро- ценькі стары фрэнч з чорнага корту, з-пад фрэнча відаць грудзіну рудой расьпяразанай сарочкі. У гэты час дня ў яго заўсёды баліць галава ад учарашняга перапою, але настрой у яго такі, з якім начальнік войска, узяўшы новы горад, выступае перад тамашнімі жыхарамі з прамоваю.


СТАРЬІЯ сьляды



5

Зачыніўшы дзьверы піўной, Захар Зынга пагаспадарску заходзіць ў другі пакой і са стукам ставіць на стол сваю вя~ лікую гармонь. Галава ў яго трохі кружыцца, ногі прыткія, але трохі прабуюць блытацца, дух-жа яго ўзьняты вышэй усіх гэ- тых дробных непаразуменьняў чалавечага цела, і ён многа- значна падморгвае адным вокам тоўстаму буфэтчыку. Той прымае гэта за кпіны і пачынае злаваць. Голасам пісклівым ад прыроды ён стала заяўляе:

  • От я буду цярпець-цярпець тваю гэтую музыку, а пасьля выйду з цярпеньня ды, доўга не чакаючы, вазьму ды выкіну к чорту вон адсюль гэтую тваю гармонь з табою разам.

Выслухаўшы такую цытату, Захар Зынга акругляе твар ухмылкаю філёзофа, які ведае нешта важнае і лічыць для сябе нізкім гаварыць усім аб гэтым.

Буфэтчык трасецца ад злосьці:



  • Ну, ну—сьмейся! Яшчэ зубы мне тут вышчарае... Це- раз цябе ўсе тут непарадкі заўсёды бываюць, а ні то што... Тут табе сталоўка грамадзкая, а не карчма якая-небудэь, і твае музыкі тут мне непатрэбна.

  • Калі так, то дай грамадзтву казённую музыку!

  • Ты што, парадкі тут свае прышоў наводзіць!?

Захар Зынга ня лічыць патрэбным разьвіваць далей дыс

кусію і моўчкі пачынае разглядаць публіку. Буфэтчык робіць спробу яго прынізіць перад ўсімі:



  • На тым тыдні цераз яго-ж гэта тут гвалт быў, хацелі пасьля сталоўку зачыніць; колькі было мне клопату, пакуль адваяваў... Назьбіраў сваёю гэтаю музыкаю сюды п'яных з усіх вуліц, а тыя давай буяніць... Каб ня я—зачынілі-б ста- лоўку!..

Мала хто яго слухае, і ён змаўкае, а Зынга аглядае сто- лікі, з якога-б пачаць сваю работу.

Самы разгар яго дзейнасьці бывае вечарам, калі піўная гудзе п'янымі галасамі. Заўважыўшы дзе-небудзь знаёмы з ра- нейшых вечароў, або так весела-добры твар, ён падсядае туды бліжэй і ціханька бярэ на гармоні некалькі нясьмелых акордаў Памяты і нэрвовы твар яго носіць на сабе ў гэтыя хвіліны ад- бітак нейкай прыніжанасьці і просьбы. Такі твар у яго бывае яшчэ ў час сну—калі ня трэба яму ні хітраваць, ні ламацца.


6


КУЗЬМА ЧОРНЫ

  • А ну, гіадвесялі,—чуецца голас.

Зынга падсоўваецца да стала і налівае сабе гарэлкі ці піва. За гэта яго былі адзін раз моцна пабілі і з таго часу ён заўсёды раней заглядае ў твар чалавеку, каб пазнаць з кім сядзіць. Выпіўшы гарэлкі, ён пачынае „падвясельваць". Вакол яго зьбіраецца народ; расшавельваюцца пачуцьці, душа просіць размаху і тады робіцца няшкода грошай на выпіўку. Так Зын- га сядзіць тут да позьняй ночы і мае выгляд чалавека, які зразумеў усё так, што ўсюды ня лепш і ня горш, але няма куды адсюль сьпяшаць, бо выявіць сябе можна толькі з гар- моняю і тут.

Калі яго просяць іграць, ён падтульвае вострыя плечы свае і гнецца да чалавека, з нейкім вінаватым імкненьнем зра- зумець таго, хто яго просіць. У час-жа антракту, ён гаворыць з усімі; хто-б што і аб чым ні гаворыць—ён маўчаць ня можа, выяўляючы пры гэтым сваю фантазію і сам верачы сваім вы- думкам.



  • Усё гэта дрэнь,—гаворыць хто-небудзь падпіўшы, ра- дасны ад таго, што ёсьць магчымасьць выказацца аб чым і як хоча,—цяпер няма добрых напіткаў.

Нядоўга думаючы над пастаўленым пытаньнем, Зынга аўторытэтна заяўляе:

  • Цяпер напіткаў акуратных быць ня можа, бо пашоў аыраб нядобры. ,

  • Няпраўда,—перабіў яго быў раз маладзенькі стрэлач- нік з чыгункі, які ня мог прапусьціць добрага выпадку пака- заць сваё дасканалае разуменьне сучаснасьці,—няпраўда, цяпер напіткі кепскія не затым, што іх кепска вырабляюць, азатым, што яны ня могуць, як належыць, выстаяцца ў паграбох, паколькі іх усьлед рэалізуюць.

  • А ты адкуль ведаеш, шмок ты,—ускіпеў Зынга, якому здалося, што публіка будзе на баку стрэлачніка,—што ты, сам на свае вочы бачыў гэтую работу? Пакажы ты мне факт, ці нюхаў ты нават калі паграбы з напіткамі.

  • Ды я ў семнаццатым годзе сам у гэтых паграбох кон- фіскацыю рабіў!

  • Дзе!?

  • У Маскве.

СТАРЫЯ сьляды



7

  • А ў Тулу ты часамі ня езьдзіў конфіскаваць паграбы?

  • Пашоў к чорту!—крыкнуў стрэлачнік, чуючы вакол сябе рогат.

  • Так-бы ты й зразу гаварыў,—заявіў Зынга, выходзячы на сярэдзіну і засоўваючы рукі ў кішэні, радасны ад свае пе- рамогі,—так-бы й гаварыў, а то разводзіш хлусьню, як-бы табе хто і паверыць. Многа такіх майстроў знашлося-б конфіс- каваць паграбы... От я памятаю, як мы бралі на румынскім

фронце крэпасьць, дык у тэй крэпасьці быў пограб... От там напіткі былі—віно, як сьмятана густое...

  • А ты-ж учора гаварыў мне, што гэта было не на ру- мынскім фронце, а каля Баранавіч,—падаў нехта голас з п'янай грамады.

  • Я гэтага гаварыць ня мог,—пастараўся апраўдацца Зынга,—бо я на баранавіцкім фронце зусім ня быў.

  • А ты-ж мне хваліўся, што быў ранены каля Барана- віч,—умяшаўся зацікаўлены буфэтчык.

Аглушаны з усіх бакоў рогатам, Зынга пачаў маргаць вачмі, пасьля папробаваў перамагчы праціўнікаў нахрапам:

  • I быў ранены, — загаварыў ён,—дакажы, што я ня быў ранены... я магу знакі ад пуль паказаць.

  • Пакажы!

9

Зынга скінуў фрэнч, расшпіліў сарочку і паказаў шы- рокія, сухія грудзі. На іх убачылі некалькі чырвоных рубцоў і знакаў—сьляды перажытага гэтым чалавекам.



  • А братка-ж ты мой,—ціха падзівіўся нехта.

То што,—сказаў стрэлачнік,—але гэта не на Барана- віцкім фронце, ты там ня быў. Хлусіш...

  • Я ўсюды быў,—горда заявіў Зынга,—я поўсьвету пе- хатой прашоў і больш я забыў, чым ты, смаркач, ведаеш... Я многа чаго знаю.

  • Але ці цябе хто знае?

  • А цябе хто знае!? — зароў Зынга, закасваючы рукі. Але ўвагу яго адцягнуў буфэтчык. Вышаўшы з-за буфэту, ён, закрычаў:

  • Вон пашоў адсюль з сваёю гармоняю, каб і духу твайго тут ня было... Што тут гвалт паднімаеш... На чорта тут мне твае гэтыя гаворкі пра Баранавіцкі фронт, ды пра пагра- бы з напіткамі... Ты тут не павінен знаходзіцца... Мар-рш!


8

КУЗЬМА ЧОРНЫ

І ён схваціў яго гармонь і выкінуў на ганак. Зынга вы- скачыў усьлед, забраў гармонь і зьявіўся зноў, гатовы заўсё- ды піць, спрачацца, іграць і быць выкіненым на вуліцу. Скура на твары яго варушылася ад нэрвовасьці, і вочы нечага шукалі.

Паспакайнеўшы буфэтчык, прыпёршыся жыватом да ста- ла, сказаў:



  • Гэтыя раны яго не ад куль, ён ня быў на вайне. Гэта яго за пакражы дубасілі.

  • Дакажы,—крыкнуў Зынга,—дай мне на рукі факт!

Буфэтчык маўчаў.

  • Пакажы ты свае знакі,—ня сьціхаў Зынга,—пакажьі, як ты пражыў... Валяўся, як ягірук у саломе...

Буфэтчык плюнуў і пашоў на сваё месца. I была ў яго постаці нейкая засмучанасьць чалавека, якому няма чым па- хваліцца.

Падобныя сцэны адбываліся ў піўной амаль ня кожны дзень, і цэнтральнай асобай іх заўсёды быў Захар Зынга. Бу- фэтчык ня мог адважыцца ня пускаць яго сюды, ведаючы, што дзякуючы яму і яго гармоні тут кожны вечар поўна лю- дзей. I Зынга тут піў і іграў на гармоні маршы, вальсы і полькі. Часта, перад тым як ісьці дадому, позна ўночы, ён ужо ледзь валадаў нагамі; тады яго вызодзілі на вуліцу. Здаралася, што ён лажыўся там-жа на ганку, выцягваўся і ляжаў так ў цемені ночы, прытуліўшыся да свае гармоні. Тады, узьнепакоеная тым, што яго доўга няма, прыходзіла дачка яго Рыта, брала яго пад рукі і заводзіла дадому.

II

Пятым ад канцавуліцы стаяў стары дзеравяны дом у вад- ну кватэру, нізенькі і падгніўшы, адкуплены даўно ад управы чыгункі Дзянісам Пляцінскім, вядомым тут пад прозьвішчам бачкавоза.



Быў Дзяніс Пляцінскі нізкі і шырокаплечы стары, маў- клівы і непаваротны. Хадзіў ён паволі, ступаў нагамі цяжка і меў прывычку часта, амаль заўсёды, чухаць сваю густую рыжаватую бараду на круглым і шырокім твары. Ужо некаль- кі гадоў паказваўся ён у людзях у жоўта-шэрай вопратцы з грубога сукна, даўжынёю па калені, і адзеты так здаваўся

СТАРЫЯ СЬЛЯДЫ



9

больш яшчэ непаваротным і цяжкім, і меў нейкае падабенства да свайго дому.

Дом гэтьі меў два пакойчыкі і кухню—усё старое і абшар- панае. Дзьверы з сяней у кухню былі забіты дошкамі і замест іх былі зроблены знадворку ў задняй сьцяне,—кухня была, та- кім чынам, нерароблена ў хлеў, дзе стаяла двое коняй, на якіх Дзяніс Пляцінскі начамі вазіў сваю бочку. Адзін пакойчык займаў ён сам, а ў другім жыў Захар Зынга з дачкою Рытай.

Адносіны між Зынгай і Пляцінскім доўгі час былі ней- кія офіцыяльныя: яны давалі адзін аднаму дзяндобры і ніякіх гаворак між сабой ніколі не вялі, і прычынай гэтага была, ма- быць, панурасьць Пляцінскага. Толькі раз адбылося між імі маленькае здарэньне, якое іх зблізіла трохі.

У хмурны і мокры дзень восені, пад вечар, вышлі яны былі разам з піўной. Ногі іх запляталіся таксама, як і языкі, толькі розьніца была ў іх вось у чым: Зынга, стомлены „пад- вясельваньнем“ гармоняю публікі, меў нахіл да спакою ўсяе свае істоты, у Пляцінскага-ж ад доўгае маўчанкі пачалі вару- шыцца ў галаве ўсякія думкі, і ён выявіў свае настроі ў словах:



  • Канхозкая кватэра горш сапраўднай кватэры, бо над канхозкаю кватэраю дзесяць начальнікаў сядзіць, а тут усяго адзін гаспадар.

Зынга маўчаў. Пляцінскі папрабаваў растлумачыць:

  • Канхоз, скажам, вызначае на свой раён аднаго стар- шога, а над тым стаіць другі старшы...

  • Знашоў аб чым гаварыць,—абазваўся Зынга.

  • Як-то, аб чым? Я сам па сабе ведаю.-.

  • Што?

  • Што я гаспадар...

  • Які ты к чорту гаспадар...

Пляцінскі на хвіліну прыпыніўся, спыніў за рукаў Зынгу і грозна заявіў:

  • Заўтра-ж ачысьці мне кватэру.

  • Сьвісьнеш!—адказаў Зынга і пашоў.

Пляцінскі рушыў за ім, і сяк-так дагнаўшы яго, наколь- кі дазволілі аслабеўшыя ногі, даў яму рукавом па шыі. Зынга спачатку як-бы зьдзівіўся, пасьля гэтае здарэньне вызвала ў памяці яго мінулае—як яго некалі білі ў зубы ў салдатах, як білі па турмах і астрогах—і нешта заварушылася ў глыбіні

10


КУЗЬМА ЧОРНЫ

яго істоты, мала калі быўшае раней. Ён раптам адчуў, што яго трэба тут-жа выказаць, ці так як-небудзь выявіць, але як? І ён, памаўчаўшы трохі, запытаў:

  • Ты яфрэйтарам ня быў?

  • Кашаварам быў,—адказаў, паспакайнеўшы, Пляцінскі.

І сказаўшы гэта, Пляцінскі раптам гірыпомніў, як у часы свайго кашаварства зышоўся ён быў з дачкою нейкага сталя- ра—порсткаю і вясёлаю дзяўчынаю, і як цераз год яна памер- ла, а ён, вярнуўшыся з салдатаў, гадаваў ад яе сына. Выгада- ваўшы, аддаў яго ў салдаты, адкуль ён і не вярнуўся. I вось, цяпер ён, стары Дзяніс Пляцінскі, жыве адзін, заняўшыся ра- ботай з бочкаю ўночы...

Так яны ўдвух ішлі і прапускалі ўсё гэта праз сваеадчу- ваньні. І прышоўшы дадому, моцна сапучы і чапляючыся за ўсё нагамі, яны прашлі ў пакойчык Пляцінскага, сяк-так пры- майстразаліся там на скрыпучым ложку, дасталі аднекуль бу- тэльку гарэлкі і пачалі піць... Нешта бармочучы, кожны з іх хацеў выказаць нейкую думку, ды ня мог... Так яны пілі, барматалі і цалаваліся раз-по-разу, пакуль Пляцінскі не зваліўся там, дзе сядзеў.

Увашла Рыта—нізкая і белатварая дзяўчына. Сьветлая спадніца густымі фалдамі ападала ў яе вакол ног; у постаці яе была маўклівасьць чалавека, прывыкшага да такіх малюн- каў. Яна моўчкі штурханула бацьку ў плячо, і той з нейкім дзіцячым паслушэнствам пачаў гіаднімацца. Трымаючы яго за плячо, Рыта павяла яго дадому; Пляцінскі-ж застаўся адзін. Ен зьехаў з ложка на зямлю, нейк бокам пасядзеў трохі на ёй, памахаў рукою і лёг... Грузна і шырока ляжаў ён на за- плёванай падлозе. Плечы яго, абцягненыя шэрым сукном ста- рой вопраткі, уяўляліся як нешта прыніжанае 5 фантастычнае. Рыжаватая густая барада, пераблытаная з вусамі, здавалася ўросшай у падлогу. Ляжаў ён круглым, памятым тварам у зямлю...

Холадна было ў хаце, і зноў увашла Рыта і запаліла яму ў печы. Агонь асьвяціў яго чырвоным сьветам, а за вок- намі гусьціўся вечар.

Як-бы што прыпамінаючы, Дзяніс пачаў варочацца і ўсё крахтаў, як з-пад якога-небудзь цяжару...




— Калі гуль-ляць, дык гуляць!... Душа хоч-ча... Праўда ці не?!

У тую ноч ён ня выехаў на сваю работу з бочкай, і коні яго, недагледжаныя, етарыя й такія-ж каравыя, як і іх гаспа- дар, стаялі ў хляве і цёрліся шыямі аб сьцяну.

Ноч была цёмная й мокрая.

III


3 высокіх і сьветлых вокан клюбу чыгуначнікаў відаць было канцавыя будынкі гораду, пуціны чыгункі, выходзіўшыя далёка ў поле, і само поле—у кустох, канавах і дарогах, з шырынёю да сініх лясоў. У лагчынах далёка туліліся да зямлі палявыя хаты, далі там былі дымна-сінімі, і вузкімі істужкамі блыталіся дарогі. Некалькі раз у дзень з жалезным грукатам імчаліся ў гэтую сінюю шырыню з гораду паязды, некалькі раз прыходзілі адтуль у горад,—і гэта была адмысловая вялі- касьць і сіла. Жалезны грукат, раптам зьявіўшыся сярод роў- насьці поля, парушаў яго ціш і задумённасьць, і хараство тра- вы і шэрай зямлі зьмянялася хараством жалеза...

У вокан гэтых часта стаяла Рыта адвячоркам і глядзела туды ўніз.

3 дарогі тыя, і сінь былі ёй знаёмымі з малых дзён, і цяпер кожны дзень была там яна з лапатаю на рабоце каля чыгункі... А раз, даўно ўжо, бацька, Захар Зынга, прышоўшы дадому позна з піўной п‘яны і моцна там пабіты, расказаў ёй, што й маці яе была родам адтуль; гаворка з бацькам у тую ноч была новай для Рыты, яна некалькі дзён пасьля яе ўсё думала аб бацьку і старалася вызваць у сваім выабражэньні постаць нязнанай мацяры, старалася і не магла. I пасьля гэтага пачала яна мяшаць свае дзявочыя мары з думкамі...

Прышоўшы пад вечар з работы, яна была трохі дома адна, пасьля йшла сюды, да гэтых вокан, а як цямнела, зноў была адна дома, і калі вельмі позна ня было бацькі—ішла па яго ў піўную.

Раз у такую ноч яна прывяла яго дадому пабітага, зна- шоўшы яго на ганку. Ен усю ноч стагнаў, а назаўтра ня ўстаў з пасьцелі. I яна, пашоўшы на работу, першы раз адчула да яго нейкае, нявыяўленае раней, замілаваньне дачкі да хворага бацькі. Вечарам, кормячы яго, яна першы раз плакала над ім

ШІ

12



КУЗЬМА ЧОРНЫ

і ўгаварвала пакінуць піць, а ён маўчаў, часта вінавата маргаў чырвонымі вачыма і здаваўся сам сабе грубым, агідным і не- навідным для ўсіх. На трэці-ж дзень, як падняўся ён, сказаў ёй, што піць больш ня будзе й пашукае работы. Між імі сталі блізкія адносіны, якіх ніколі раней ня было. Яна сьпяшала з работы дадому, яе цягнула туды; ён ёй здаваўся слабым і не- магутным, якога трэба даглядаць і ня спускаць з вачэй.

Ен заставаўся дома адзін, хадзіў па хаце, выхадзіў на чыгунку і чакаў Рыту. Гармонь яго стаяла над дзьвярыма на пыльнай паліцы нячэпанаю. А адзін раз, як сьвяціла сонца і ад вокан ляжалі ў паветры доўгія слупы залатога пылу, рап- там захацелася яму зайграць. Ен сьцягнуў гармонь, сеў на лаву, палажыў яе сабе на калені і доўга браў, з рознымі адценьнямі, усякія акорды. Пасьля зайграў „польку сьмех“ і раптам нечага засумаваў. 3 вялікаю нецярплівасьцю чакаў ён вечару, а як ён прышоў, хаваючыся ад Рыты, узяў пад паху гармонь і пашоў у піўную. Там ён іграў, пасьля перадаў гар- монь другому, а сам узяўся ў бокі і пачаў скакаць трапака; пакуль яго сілай не пасадзілі на месца. 3 таго вечару зноў пашло ўсё, як і раней.

Тады Рыта зноў мала з ім гаварыла, часам шкадуючы яго, часам носячы ў сябе на яго нешта падобнае да злосьці.

Задукённая і нейкая кволая ў перадвячэрным змроку, яна часта стаяла пры клюбных вокнах, гледзячы ўніз у далячыню пакуль больш зьбіралася вакол яе людзей. Тады бяз трывог і вострых думак праходзіў вечар—там была музыка і песьні. Толькі як, ідучы дадому, спускалася яна з усходаў на вуліцу, прыкра і сумна ёй рабілася—у ніжнім паверху, за трыма ась- вечанымі вокнамі, глушачы гул галасоў, чуліся праразьлівыя зыкі бацькаўскай гармоні. Тады нейкая трывога апаноўвала ёю

У тую ноч, як Захар Зынга піў і цалаваўся з Дзянісам Пляцінскім, Рыце нездаровілася і ад гэтага вастрэйшымі был' адчуваньні й думкі.

За сьцяною крактаў Пляцінскі, а яна, палажыўшы бацьку, доўга не магла заснуць. Крыўда ад нечага й перад нейкім узбуджвала ў ёй нэрвовасьць; яна доўга ляжала не варушачыся, пасьля запаліла агонь, пробавала сядзець, хадзіць па дварэ, зноў лажыцца і перад самым днём ня вытрымала і заплакала Зьявілася раптам варожасьць да бацькі, яна пабудзіла яго, каб




сказаць, шго сягоньня раней ідзе на работу, ідзе цяпер-жа, абьі ня бачыць ні гэтых сьцен, ні яго. Тады нейкая трывога зьявілася на яго п'яным яшчэ і змучаным твары. Сапучы пера- гарам гарэлкі і стогнучы, ён узвалокся на ногі, шатаючыся ў бакі, прашоў да дзьвярэй і назад. Нейкая ўпартая рашучасьць была цяпер у гэтай высокай і памятай постаці. Ен раптам асунуўся зноў на пасьцель і хрыплым голасам сказаў:

  • Рыта.

Яна маўчала.

  • Рыта!—зноў і мацней пазваў ён.

Цяпер яна глянула на яго, усё-ж варожа і з недавер'ем.

  • Рыта,—загаварыў ён,—ня ідзі зусім сягоньня, я пра- дам гармонь і аддам грошы табе. Гэта была апошняя ноч... Калі што якое, дык да Дзяніса нават прыстану...

  • Ня трэба,—сказала яна сурова,—нікуды табе прыста- ваць ня трэба, нічога ты не рабі, толькі ня пі. Усё будзе, калі

буду я...

Ён востра глянуў на яе, часта памаргаў вачыма, уткнуў твар у вострыя свае калені і, стараючыся раздавіць нейкі ця- жар, сказаў:



  • Якраз так маці твая мне даўней гаварыла.

I, сказаўшы гэта, кінуўся ніцма на пасьцель і маўчаў.

Рыта глядзела на яго моўчкі, змагаючыся з жаданьнем, раптам ахваціўшым яе, пайсьці да яго і сказаць яму што-не- будзь ласкавае, ніколі мусіць ім нячуванае. I яна ня вытры- мала, падбегла да яго і ахваціла галаву яго рукамі. Ён усхва- ціўся і, першы раз у жыцьці сваім, пацалаваў дачку сваю...

Між імі тады ўстанавілася як-бы нейкая маўклівая згода. Яны нічога не гаварылі, і таксама моўчкі Рыта пашла на работу.

Застаўшыся адзін, Захар Зынга сьцягнуў з паліцы гар- монь, падняў яе вышэй галавы і з усіх сіл даў ёю па сукава- тай калодзе. Кавалкі гармоні разьляцеліся па хаце. Ён пазьбі- раў іх, адчыніў вакно і кінуў на вуліцу ў гразь. Пасьля сьпешна адзеўся і пашоў у ўправу чыгункі прасіцца на работу. Адтуль прышоў ён вясёлы, успамінаючы сваё даўнейшае рамяство— цясьлярства.


14

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка