Стэфан Жаромскі / Stefan Żeromski



старонка10/11
Дата канвертавання29.12.2016
Памер1.53 Mb.
#325
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Тым часам, сярод усіх гэтых душэўных ваганняў, цела, як заўсёды, жыло сваім жыццём. Як толькі малады Адрованж пачаў папраўляцца, яго маці, якая не бачыла ўсіх этапаў хваробы, паступова забывала пра яе і пра ўсё, што было звязана з гэтай хваробаю. Бляклі і аддаляліся, зусім знікалі пакуты і клопаты, намаганні і трывогі, перанесеныя дзеля здароўя яе сына і вяртання яго да жыцця. Адышлі ў забыццё і зніклі зусім сумныя падзеі, што былі да сынавай хваробы. А разам з гэтым памяншаліся і заслугі панны Міі. Перад вачыма ў маці вырасла гара новых клопатаў – за будучыню сына. I галоўнаю перашкодаю была цяпер Саламея. Мацярынскае сэрца ўступіла ў барацьбу з ёю ў імя сынавага шчасця. I калючка непрыязні да яе засела ў сэрцы.

Пад вялікім сакрэтам, каб ніхто нават з насельнікаў дома не ведаў, пані Адрованж паслала шчодра аплачанага ганца – ахвотніка лёгка было знайсці ў карчме на ростані – у адзін арыстакратычны дом у аддаленай мясцовасці з просьбаю дапамагчы. Ёй паабяцалі даць коней і карэту, у любы час, па яе знаку, вывезці яе і сына за мяжу. Тыя самыя людзі, спадзеючыся на свае сувязі, узяліся дастаць абодвум ім загранічныя пашпарты на чужыя імёны. Аднаго разу распараны здарожаны ганец прынёс гэтыя пашпарты. Здароўе Юзафа Адрованжа, хоць ён яшчэ не ўставаў з ложка, ужо настолькі палепшылася, што можна было ў любы час выбірацца ў падарожжа. Значыць, нельга адкладваць, трэба рашуча канчаць гэту справу.

Неяк чэрвеньскім вечарам, калі ўжо ўсё было амаль падрыхтавана і ганец па карэту і коней быў адпраўлены, княгіня завяла Саламею ў сад і спусцілася з ёю да ракі, у старую альтанку. Вакол шумелі вялізныя дрэвы, укрытыя маладым лісцем. Дзікі вінаград, што віўся па струхлелых слупках і па дзіравым даху, засланяў ад знешняга змроку, але і сам згушчаў цемру ў альтанцы. Княгіня, як толькі пераступіла парог, упала на лаўку і прыцягнула да сябе Саламею. Абняла яе і пацалавала. Яна туліла яе да грудзей, з якіх вырываўся плач. Словы блыталіся ў яе ў горле, сціснутыя зубы не маглі расшчапіцца. З вачэй паліліся слёзы, якія хутка арасілі дзявочы твар, салёнай вільгаццю напоўнілі яе вусны, намачылі яе шыю і цяклі па грудзях.

Саламея дрыжала ўсім целам. Нейкія смутныя прадчуванні азаралі яе, нібы летнія бліскавіцы, што абвяшчаюць навальніцу. Невядома чаму, гэтыя чужыя слёзы быццам праклалі дарогу гору, павольна пранікалі ў сэрца, знайшоўшы яго ў яе ў грудзях. Княгініны рукі яшчэ мацней абнялі Саламеіны плечы і шыю. Ціхім прыдушаным голасам княгіня прашаптала:

– Дзіця маё! Ты кахаеш яго?

Саламея маўчала, але дрыжанне яе цела гаварыла красамоўней за словы.

– I ён цябе кахае. Праўда?

I зноў маўчанне сышло за адказ.

– А казаў ён, што любіць цябе?

– Казаў.


– I ты яму гэта самае гаварыла?

– I я.


– Адказвай мне адразу! Кажы ўсю праўду, нічога не ўтойвай! Будзеш гаварыць праўду?

– Буду.


Саламея адчула, што мусіць падпарадкавацца, мусіць сказаць усю праўду, усю як ёсць. Яна адчувала сябе так, быццам з яе сарвалі сукенку, бялізну і вось яна стаіць перад сваёй змрочнай уладаркаю, як безабаронная і дрыготкая душа.

– Вы цалаваліся?

– Цалаваліся.

– Там, у яго, уночы?

– Але.

– Ты аддавалася яму?



– Але.

– Колькі разоў?

– Не памятаю.

– Ён абяцаў, што ажэніцца з табою?

– Абяцаў.

– I таму ты аддавалася яму?

– Не таму.

– А скажы мне... Толькі шчырую праўду!.. Адкажаш мне?

– Адкажу.

– Але ты пакляніся мне! Няхай Дамінік кожную ноч стаіць над тваёю пасцеллю, калі ты скажаш хоць адно слова няпраўды.

– Ах!

Саламея са стогнам прыпала княгіні да пляча.



– Дык кажы праўду! Ці была ты ўжо з кім-небудзь, як з ім?

– Не.


– Ніколі, ні з кім?

– Ніколі!

– I ніхто цябе ніколі раней не цалаваў?

– Цалаваў...

– Хто?

– Тут адзін...



– Хто ён такі?

– Мой кузен.

– Ты кахала яго?

– Не.


– Дык навошта ж ты дазволіла цалаваць сябе?

– Бо ён мне падабаўся.

Гэтае прызнанне, здавалася, дадало княгіні сілы. Голас яе стаў упэўнены. У ім загучала неадольная сіла яснага розуму.

– Паслухай, дзіця! Ты хочаш, каб Юзаф зноў пайшоў у атрад?

– Ох, не!

– Не хочаш, каб яго там зноў паранілі?

– Ох, не!

– Ці хочаш, каб ён выздаравеў?

– Ці я хачу?

– Дык што ж рабіць, каб ён выздаравеў?

– Не ведаю.

– Думай галавою, і хай табе падкажа сэрца.

– Нічога не ведаю.

– А чаго б ты хацела сабе сама?

– Быць з ім, служыць яму...

– Добра! Дык слухай... Ці не так трэба зрабіць? Калі не так, дык парай сама! Я зраблю, як ты захочаш.

– Што я магу параіць? Я буду паслухмяная.

– Дык слухай! Я думаю, што яго трэба адсюль вывезці.

– Вывезці...

– Ты не пра гэта думала?

– Не ведаю...

– Куды яго можна вывезці ў нашай краіне? Паедзе дамоў – знойдуць! Паедзе ў іншае месца – усюды яго знойдуць! Забяруць у турму! Павесяць на маіх вачах альбо і без мяне. Што ж рабіць? Яго трэба вывезці за мяжу.

– Божа мой!

– Але ён па сваёй волі не паедзе. Яму трэба паабяцаць, што як толькі здароўе яго палепшыцца, ён зможа вярнуцца ў свой атрад. Ты мне павінна памагчы пераканаць яго, каб згадзіўся на ад'езд.

– Я павінна!..

– А дзе ж ён тут вылечыцца? Скажы, што ты думаеш?

– Ён тут вылечыўся.

– А хіба можа ён аставацца далей? Ці захоча ён сам гэтага, калі вылечыцца?

– Не.

– Там я яго хутка пастаўлю на ногі. А калі яму будзе лепш, я павязу яго ў Італію, каб ён не вярнуўся ў атрад.



– У Італію...

– Бо толькі там ён можа канчаткова выздаравець. Ты ж хочаш, каб ён выздаравеў, каб не пайшоў зноў у лес на новыя пакуты і раны. Хіба я кажу няпраўду?

– Праўду.

– А калі я кажу дрэнна, няпраўду, дык ты дай мне іншую параду. Мне паможа толькі тваё цвёрдае слова.

У душы ў Саламеі прамільгнула гарачым болем яе даўняя мара – паездзіць разам з мужам па далёкай, невядомай Італіі. Яна прыгадала бачаныя ёю ў марах цудоўныя гарады, горы і мора, якіх яна яшчэ ніколі не бачыла. Яна паўстала супраць гэтай грознай пані свайго лёсу і спыталася:

– А хіба няма больш іншае рады, апрача таго, каб ён паехаў цяпер за мяжу, а пасля ў Італію?

– Няма.

Голас Юзафавай маці быў моцны і рэзкі, ён пранізваў, як куля. Саламея маўчала. Холад прабягаў па яе спіне, ледзяніў усю яе сярэдзіну. Роспач мурашкаю ўпаўзла ў мозг. Унутраны голас вырваўся, як крык душы, з яе вуснаў:



– А я?

Княгіня Адрованж пачала гаварыць усё цішэй, ліслівей, прыціскаючы Саламею да сябе:

– Ты яшчэ маладзенькая... Ты кахаеш яго. Выратавала яму жыццё. Ён цябе любіць. Вы былі адно з адным. Я ўсё ведаю і дарую. Але ён цяпер такі хворы! Падумай пра гэта, ты не адзіная, хто любіць яго... Ён павінен лячыцца ў поўным спакоі, у добрым клімаце, далей ад тых страшэнных палёў і лясоў. Ён павінен другімі вачыма паглядзець на ўсё. Мусіць праклясці ў сваёй душы легкадумныя пачынанні, шалёныя задумы!

Вачыма збалелай душы Саламея раптам убачыла цень свайго бацькі і цень таго, што ляжаў у зямлі непадалёку ад гэтай альтанкі. У ёй затрымцеў горды жаль. Непахісны гонар, якога дагэтуль яна ніколі не адчувала ў сабе, прымусіў яе сказаць:

– Ён не пракляне тых шалёных задум!

– Дык мусіць праклясці! Што годнае пракляцця, павінна быць праклятае!

– Не! Тое, што яны рабілі, не заслугоўвае пракляцця.

– Мой сын абавязаны ўспомніць, што яму не прыстойна бадзяцца па трухлявых брудных бярлогах, хавацца ў сене, што ён – пан і княжацкага роду.

Саламея ўлавіла ў словах княгіні апошні акцэнт і ўсё зразумела. Яна адразу замкнулася ў сабе, ды так, што, здаецца, ужо ніхто ніколі не знойдзе ключ, каб адамкнуць яе зноў. Яна маўчала. Перастала дрыжаць, астаўся толькі нясцерпны боль у сэрцы. Яна слухала яшчэ, што гаварыла княгіня.

– Ты маё другое дзіця... Мая адзіная! Ніколі ў жыцці я не забуду цябе. На смяротным ложы буду памятаць твой твар, тваё імя. I ён – вер мне, дарагая! – будзе пра цябе памятаць, як пра самую сваю любімую. I не я буду той асобаю, якая супраць цябе скажа яму хоць адно слова. Пакарай мяне, божа, калі я кажу табе няпраўду! Але ў цябе ёсць абавязкі. Цябе выхавала пані Рудэцкая, яна была табе за маці, калі ты асталася сіратою. Хіба не? Хіба не была яна табе маці і апякунка?

– Была.

– А цяпер яна сірата, самая няшчасная сярод людзей, маці забітых сыноў, адна ў гэтым пустым доме. Ці хапіла б у цябе сэрца пакінуць яе адну, калі на табе трымаецца ўвесь гэты дом, уся гаспадарка?



Саламея сабрала ўсю сваю мужнасць і ў парыве безнадзейнасці спыталася:

– А ці я не магла б да чаго-небудзь прыдацца вам у тым італьянскім падарожжы?

– А ў якасці каго?

– Як служанка.

– Не, дзіця маё, ты не можаш быць служанкаю. На такое тваё прыніжэнне я ніколі не згадзілася б. Менавіта таму, што наша становішча ў свеце няроўнае, не пагаджуся на тваё прыніжэнне. Ты магла б суправаджаць Юзафа толькі як жонка... Але ж гэта немагчыма.

– Дык што ж мне рабіць?

– Пакліч на дапамогу пана бога, Юзафава каханне і любоў апякункі, якая цябе выхавала. Можа, і маю, калі знойдзецца ёй месца ў тваім сэрцы. Загадай свайму сэрцу маўчаць... Час залечыць рану... Дачушка мая, дачушка мая любая! Дарагая! Найдаражэйшая! Найкаштоўнейшая!..

Княгіня апусцілася на калені і, плачучы, абвіла Саламею рукамі.

– Каб ты толькі магла адчуць, як баліць маё сэрца за цябе і за тваё няшчаснае каханне! Мы заўсёды бачылі наскрозь сэрцы адна адной, у іх не было таямніц ад другой. I вось цяпер... цяпер, калі ты так пакутуеш, я не магу табе памагчы. Я ўтыкаю нож у тое сэрца, якое вярнула мне сына... Божа мой! Перш чым я прыйшла сюды, каб сказаць усё гэта, я выплакала ўсе свае вочы. Ах, пачакай, я і забылася...

Княгіня пачала нешта шукаць у кішэнях, гаворачы:

– Не крыўдуй, не палічы за злое... Я хачу падзяліцца з табою ўсім, што ў мяне ёсць – душою і маёмасцю. Калі вярнуся дамоў, ты пераканаешся ў гэтым сама... А цяпер – вось палова таго, што ў мяне ёсць з сабою... Ты павінна гэта прыняць! Мусіш!

Княгіня паклала Саламеі на руку доўгі, тоўсты кашалёк з залатымі манетамі. Стуліла яе пальцы вакол гэтага мяшэчка, узяла яе здранцвелую руку і ўсунула ахвяраваны скарб у кішэню, ёй у сукенку. У панны Саламеі мільгнула думка: «Ах, грошы...»

Сэрца яе разрывалася пры адной толькі думцы, што ён паедзе назаўсёды і яна астанецца тут адна. Толькі адно гэта яна разумела, усё астатняе – цемрыва. Як рэха маланкі, ляцелі праз яе сэрца словы: «Час залечыць гэту рану...»

Яна ўслухоўвалася ў гук і сэнс гэтых слоў, з нейкай далёкай далечыні, са сваёй маркотнай адзіноты. Ёй хацелася хутчэй пайсці. Быць адной! Некуды ўцячы! Яна шаптала нешта незразумелае, не адрываючы вуснаў ад пляча сваёй уладаркі. Княгіня прытуліла да сябе маладую дзяўчыну, абняла яе. Шчодрыя, нястрымныя слёзы, слёзы сапраўды мацярынскія, зноў паліліся з гэтых уладарных вачэй Саламеі на твар. Яны былі такія шчодрыя і сардэчныя, што накідалі ў параненым сэрцы нейкі цень супакоенасці. Абедзве абняліся і замоўклі, гледзячы ў бездань сваіх пачуццяў, у глыбіню сэрцаў. Саламеі здавалася, што яна ўжо адышла адгэтуль і што некуды ідзе ў вельмі далёкую дарогу. Яна дацягнулася сваімі пачуццямі да нейкае недасяжнае вышыні. Глядзела адтуль на той, ніколі не бачаны край. Яна ўздыхнула пад націскам раптоўнае думкі: ах, дык вось што азначае маці... Яна спасцігла сэрца маці і яе пачуцці... Зразумела, што павінна адчуваць маці, зразумела кірунак яе думкі. Глядзела на гэта, нібы на распасцёртую зямлю і рухомыя аблокі. Дзівілася, колькі пачуццяў у мацярынскім сэрцы, якія яны разнастайныя. Яна адрознівала іх выгіны, павароты. Усмешка мільгнула праз усе гэтыя далёкія праявы, як святы промень сонца. Яна хацела сказаць, што і ў яе ўжо ёсць плод пад сэрцам, але дзявочая сарамлівасць спыніла гэты парыў, і ён знік на дне душы.

Княгіня з заплюшчанымі вачамі сціскала ў сваіх абдымках Мію. Яна бачыла яе каханне. Яна адчувала яго амаль як сваё. Гэта – квяцісты луг, які чалавеку наканавана ўбачыць толькі адзін раз у жыцці... У напоўненым дзіўным водарам паветры носяцца матылькі, хістаюцца каляровыя травы. Радасная песня вырвалася з дзявочых грудзей, калі яе босыя ногі пабеглі па росным квяцістым лузе...

I вось яна цяпер сама павінна абрушыць пракляцце смерці на гэты райскі куточак, боскі падарунак чалавеку, вытаптаць кветкі, забіць матылькі, патушыць святло, а водар свежых кветак ператварыць у прахлы смурод!..

Яна сціснула рукі, схіліла галаву Саламеі на плячо і, усё разумеючы, плакала. Навошта растуць на свеце кветкі, навошта свеціць сонца? Чаму яна павінна зрабіць гэты страшны ўчынак? Чаму павінна рашыцца на такую мужнасць і такую пачварную тыранію? Чаму мусіць падняць руку і душыць за горла тую, каго цяпер любоўна сціскае ў сваіх абдымках.

Пакутлівы стогн вырваўся ў яе з грудзей, плач заглушыў словы.


XVII
Пераканаць Юзафа Адрованжа, што трэба ехаць, удалося зусім іншымі довадамі.

Княгіня не пярэчыла юнаку, калі ён пачаў збірацца ў свой атрад. Выздараўліваючы і набіраючыся сілы, ён рабіўся ўсё больш нецярплівы. Яна прасіла ў яго толькі аднаго – каб вылечыўся і пайшоў ваяваць зусім здаровы. Але каб вылечыцца, адаспацца пасля гэтулькіх хвароб і паправіцца пасля такога схуднення, патрэбна было яшчэ з дваццаць спакойных начэй, з дваццаць ціхамірных дзён. Дзе можна было знайсці ўсё гэта, як не за мяжою?

Княгіня дамаглася сынавай згоды, што менавіта дзеля таго, каб хутчэй вярнуцца ў атрад, ён спярша паедзе з ёю ў Кракаў. Там справіць сабе новае адзенне, зброю, экіпіроўку і далучыцца да новага атрада, пад новым камандаваннем, аб фарміраванні якога яна, здаецца, чула. А галоўнае, ён выйдзе на поле бою з новымі сіламі цялеснымі і душэўнымі. Юнак пагадзіўся. Ён не ведаў, дзе цяпер яго атрад. Дзе яго шукаць? Ад каго атрымаць звесткі? Дзе дастаць зброю? У Кракаве ён разбярэцца ў сітуацыі, пазнаёміцца з дынамікаю паўстанцкага руху, кіне вокам на якую-небудзь карту, зможа выбраць новы атрад, убачыць новых людзей і натхніцца новаю надзеяй. Ён круціў сабе галаву, хто б гэта мог арганізаваць новы атрад, пра які прыгадала маці. Як жа сумаваў ён па правадыру, па няўмольным жалезным стратэгу, які тупне нагою ў скрываўленую зямлю і разбудзіць легіёны! Прага змагання ў маладым князі была такая глыбокая і моцная, як перанесе­ныя ім пакуты. Халоднымі вачамі ўглядаўся ён у далёкія прасторы і бачыў там скіфскую вайну22, узнікшую з польскае бяды, не бачаную яшчэ ў свеце барацьбу не на жыццё, а на смерць. У ім патухлі ўсе ўспаміны і асталося толькі адзінае жаданне: стаць у рады, падпарадкоўвацца загаду.

Гэтыя пачуцці, а таксама боязь вобыску, хваляванне і страх пані Адрованж – як бы не трапіць цяпер у рукі рускіх – прымусілі яго пагадзіцца на неадкладны ад'езд. Саламея не трымала яго. Наадварот – заахвочвала. Ціхая ўсмешка блукала па яе вуснах, калі заахвочвала яго ехаць... у атрад... Яны гаварылі пра мудрага, кемлівага, суровага і бясстрашнага правадыра, які, напэўна, павінен недзе быць на польскай зямлі, пра Напалеона з душою Махніцкага. Гаварылі пра вялікую бітву, якая разаб'е, знішчыць няволю, акупіць усе мукі, уславіць раны тых, хто загінуў, уславіць геройскую смерць. Хіба страшная смерць ад варожае кулі таму, хто свядома пайшоў ваяваць за Радзіму? Ці ж не найвышэйшае шчасце сканаць на полі бою ў імя ачышчэння ад ганьбы, якой з'яўляецца страта незалежнасці, у імя адраджэння яе?

Ён расказваў пра адзін помнік у Парыжы: воін, сабраўшы апошнюю сілу, абхапіў ствол гарматы і на ёй канае. Юзаф гаварыў пра дзіўны агонь, які заўсёды ахопліваў яго душу, калі ён глядзеў на гэтага бронзавага воіна. Гэта была радасць. I вось цяпер, як толькі ён пачаў рыхтавацца да вяртання ў паўстапцкі атрад, такая самая высакародная радасць зноў напаўняе яго.

Вочы ў панны Саламеі з палымяна-чорных рабіліся матава-шэрыя, калі яна, аслупянеўшы, глядзела на яго. Княгіня цяпер не пакідала іх адных. Яна стала пільная і цвёрдая ў сваёй рашучасці. Сярод гэтых трох асоб павінна была адбыцца дзівосная гульня пачуццяў, нацягнутых, як струна. Малады князь паддаўся падману і імкнуўся да свайго ўяўнага подзвігу, дзеля якога ахвяраваў каханнем, бязлітасна ўтаптаўшы яго ў зямлю. Жорсткасць яго была такая ж вялікая, як вялікі быў бязлітасны лёс Польшчы.

Спяваў на захадзе сонца Пупінэці. Князь рукою паказаў Міі на птушку. У гэтым адным жэсце было ўсё. I Саламея добра зразумела яго. Пацвердзіла кіўком галавы. Але адразу ж падумала, што трэба будзе адчыніць клетку і выпусціць птушку на волю – бо як жа вынесе яна яе спеў, калі астанецца тут адна? Няхай ляціць птушка ў сонечныя краі, туды, дзе будзе яе каханы! Мія шчыра завіхалася, складваючы рэчы пані Адрованж у моцны скураны чамадан. Сама ладзіла адарваную ад гэтага чамадана ручку, займалася рознай дробяззю, бялізнаю, прыгатаванымі Шчэпанам прадуктамі на дарогу. Усё гэта рабілася паспешліва. Кожную хвіліну мог пачуцца тупат салдатаў альбо шум карэты, якая адразу яго і забярэ. Забярэ навечна. Праўда, гаварылася, што толькі на пэўны час... Але яна добра ведае, што гэта будзе навекі! Ён сам забудзе яе ў тых далёкіх краях. Князь, пан... Бог толькі адзін мог бы яшчэ павярнуць назад, зламаць жалезную волю, пераблытаць усе задумы. Ён толькі адзін мог паслаць нечаканую дапамогу, паказаць сваю ўсемагутную сілу – паслаць каму-небудзь смерць...

Ад'езд назначылі на ноч, каб як мага больш дарогі ў маёнтак княгініных сяброў каля граніцы праехаць лесам давідна. Ноч павялічвала і без таго страшэнную душэўную трывогу. Часам сэрца заціхала, паддаўшыся нейкаму пробліску суцяшэння, ілюзіі, слабой надзеі на супакаенне. Вялізарны цяжар вісіць нібы на валаску... Нейкая надзея на неразважлівае: «Ды што мне!» – разраслася да цынізму. Вось-вось адлегла ад сэрца. I раптаўм усё зноў абрушвалася ў страшэнны, смяротны змрок. Валасы на галаве ўставалі дыбам, дым дзікай апантанасці клубамі бухаў у пачуцці, і ў языках полымя гарэў ашалелы розум. Што ж гэта робіцца? Хутка стане тут пуста! Гэты жахлівы дом!.. Дамінік пройдзе па апусцелых пакоях, сныніцца над пустым ложам кахання, паківае галавою, услухаецца ў спеў жоўтай птушкі... і захіхікае нячутным смехам. Як жа тут дыхаць? Як жыць? Што рабіць? Яна ўздымала вочы на гэтага маладога чалавека, які захапіў яе жыццё і сам стаў яе жыццём. Вачыма яна гаварыла яму ўсю бяздонную праўду. А вусны не скажуць яму «не» – не скажуць! Але вочы не маюць над душою ўлады. Ён заплакаў – ён, высакародны і моцны, што не баяўся смерці і не адзін раз хацеў яе, а цяпер зноў смела ідзе ёй насустрач, упэўнены, што сапраўды ідзе на смерць... У яе сэрцы кіпела пяшчота. Яе зноў пакарылі гэтыя мужчынскія слёзы. Не, не выдасць яна табе, польскі рыцар, сваёй таямніцы і не здрадзіць табе сэрца тваёй каханай. Што б ні здарылася, яно будзе маўчаць да апошняе хвіліны! Стоячы воддаль, яна ў думках цалавала яго валасы, вусны і рукі, вачыма аддавала яму сваё цела, сваю гордасць і гонар, усё сваё жыццё да апошняй хвіліны.

Юзаф Адрованж, адзеты ўжо ў элегантны дарожны касцюм, з цяжкасцю пераходзіў з ложка на канапу, з канапы ў крэсла. Як ён змяніўся! Адзенне, прывезенае яму спецыяльна з горада, зусім змяніла яго. Няўжо гэта той, чые крывавыя раны яна абмывала? Ён з'явіўся перад яе вачыма, як журботная птушка. Цёмны шрам, які пераараў яго твар пад вокам, надаваў яму ўзнёслы, амаль боскі выраз. Коратка астрыжаныя валасы рабілі яшчэ маладзейшым гэтага рэкрута. Вочы яго гараць, губы сціснутыя. Ён усміхаецца...

Ён перасеў у крэсла і патануў у ім. Рукі паклаў на білцы, галаву адкінуў назад... Не падымаючы цяжкай галавы, гледзячы здалёку на маці і панну Саламею, ён ціха, з непахісным энтузіязмам заспяваў:


Прэч усе тытулы графаў, князёў...

Сляды пасціраем ганебных гадоў!..23


Пані Адрованж паглядзела на яго з дабрадушнай лагоднай усмешкай. Толькі некалькі хвілін. I адразу ўзялася яшчэ старанней завіхацца каля сваіх і яго рэчаў, ні на хвіліну не пакідаючы пакоя, дзе былі яе сын і Саламея. А гэтыя абое былі цяпер нібыта ахутаны покрывам спакою, напоўненыя нейкай унутранай цішынёю. Але раптам панна Брыніцкая нешта ўспомніла. Знешняе здранцвенне, як шкарлупіну, прабілі і вырваліся недзе з сярэдзіны незразумелыя пакуль дрыжыкі. Яна трывожна варухнулася. Ёй захацелася нешта зрабіць, нешта сказаць... Яна задыхалася, пакутліва пазяхала. Ах, нарэшце! Вось чым тлумачыцца яе неспакой! Яна знайшла ў ліфе сукенкі зашытую кулю, разарвала пальцамі шво, вылузала свінцовую кулю, што выйшла з Юзафавай раны. Хутка, непрыкметна пацалавала гэты кавалачак свінцу і падала яго пані Адрованж. Заікаючыся, не могучы падабраць дакладных слоў, яна нарэшце далікатна і спакойна выціснула з сябе:

– Тая самая куля... Гэта ад мяне... Ад мяне... На ўспамін!..

Пані Адрованж узяла кулю і паважыла яе на прыгожай, белай, далікатнай далоні. Яе разумны лоб у гэты момант укрылі разоры глыбокага роздуму. Панурымі ад пакуты вачыма яна паглядзела ў твар Саламеі. Ох, які балючы быў помслівы ўчынак гэтай дзяўчыны! Малады князь таксама вельмі ўстрывожыўся ад такога падарунка. Нешта яго кальнула, прамільгнула нейкая здагадка! Ён абапёрся худымі рукамі на білцы крэсла, намагаючыся ўстаць. Вачыма інквізітара ён глядзеў у мацерын твар. Яна бездапаможна паківала галавою. У яе быў такі выгляд, быццам яна сама была прастрэлена гэтай куляю. Рукі яе дрыжалі. Юзаф хацеў ускочыць з месца, нешта спытацца, як раптам пачуўся грукат колаў... Усе пабеглі на ганак. Каля ганка стаяла дарожная карэта без ліхтароў. Саламеіным вачам абрысы карэты і чацверыка здаліся прывідам калясніцы смерці.

З унутраным енкам яна прыхілілася да сцяны. Чалавек, пераадзеты ў фурмана, вымавіў пароль. З вялікай паспешнасцю накарміўшы коней, вынеслі і ўвязалі чамадан. Пасля кароткага развітання з усімі княгіня і яе сын селі ў карэту. Экіпаж ад'ехаў ад ганка павольна, ціха, ступою, каб не было чуваць ні тупату, ні стуку. Ён растаў у начной цемры. Знік.

Пані Рудэцкая, стомленая і, як заўсёды, смутная, пайшла з ганка,– задаволеная, што, нарэшце, небяспечнага госця вывезлі.

Шчэпан, які памагаў увязваць чамадан, пайшоў таксама. Панна Саламея асталася на лаўцы адна. Яна глядзела ў цемру, у той бок, дзе знікла карэта. Калені яе былі сціснуты. Рукі складзеныя на каленях. На сэрцы – спакой.

Нейкі нечаканы паварот у пачуццях... і яна з нейкаю прыемнасцю пачала думаць пра падораныя ёй княгіняю Адрованж грошы. Думкі пра гэта быццам сціснулі сэрца, прыглушылі хваляванне. Імгненне, адна думка пра якое напаўняла сэрца жахам, імгненне ад'езду прайшло – і амаль ніякіх эмоцый. Саламея палахліва перабірала ў памяці ўсё: пусты пакой, клетку з канарэйкай, страх перад Дамінікам і са здзіўленнем заўважыла, што ўсё гэта не рабіла ёй ніякага болю, што ўсе яе пачуцці прытупіліся. Агіднае аблягчэнне давала думка, што ў яе цяпер гэтулькі грошай... О, каб жывы быў бацька, як ён, напэўна, радаваўся б! Бо яны ж сумленна атрыманы, за самаадданую паслугу... Ён не быў бы ўжо тым бедным аканомам заўсёды ў адной курце і высокіх ботах, які недасыпае, недаядае, а таўчэцца ў сядле «і ў свёнтак і ў пёнтак» ад фальварка да фальварка, вечна ў сварках, у пастаянных клопатах, заўсёды, у спёку ці ў непагадзь, пад голым небам, заўсёды перапоўнены рознымі прыкрасцямі – заўсёды на варце чужых прыбыткаў... Хто ведае, можа, за такія грошы можна было б узяць у арэнду невялікі фальварок дзе-небудзь у іншым баку, дзе расцвіла б свая мірная гаспадарка, са сваёю жывёлаю, вупражжу, з параю адмысловых коней для выездаў, з рысорнаю брычкаю, каб не сорамна было паехаць да касцёла, і, ведама, былі б і святочныя строі. Мужыкі велічалі б яго, як і належыць: «вяльможны пане»... Саламеіны думкі блукалі па гэтых невядомых мясцінах. Але прыйшлося вярнуцца з краіны нерэальных сноў да грубай рэчаіснасці, і думкі яе паляцелі да далёкае бацькоўскае магілы. Ах, паўзці б туды на каленях, знайсці магілу, прыпасці да яе грудзьмі, абняць рукамі! Расказаць гэтай жменьцы зямлі, што адбылося, прызнацца ў сваім подлым, жахлівым, ганебным граху! Вытлумачыць сваё падзенне і сваю віну! За гэтыя залатыя грошы трэба паставіць на магіле жалезны крыж... Зрабіць надпіс...

Саламея глыбока задумалася над тым, як знайсці тую мясціну. Прыгадала апошні ліст, напісаны свінцоваю куляй. Успомніла, што ў ім ёсць прозвішча селяніна, у якога ляжаў бацька перад смерцю. Яна дастала з кішэні гэты ліст і трымала яго ў руцэ. Начная цемра не дазваляла прачытаць апошнія бацькавы словы. Рукі апусціліся.


Каталог: storehouse -> authors
authors -> Сашко Ушкалаў (Сашко Ушкалов) (нар. 1983) Нарадзіўся ў Харкаве. Паэт, драматург, перакладчык. Аўтар кнігі вершаў "Перипатетика-блюз" (2002), зборніка абсурдных п'ес "esc"
authors -> Мантэгю Родс Джэймс/ Montague Rhodes James
authors -> Артур Конан Дойл Стракатая стужка
authors -> Станіслаў Бараньчак/Stanisław Barańczak
authors -> Мэцью Дзікман/Matthew Dickman
authors -> Сяргій Жадан/Сергій Жадан
authors -> Обры Бёрдслі/ Aubrey Beardsley 1872 – 1898
authors -> Алешандры Радрыгеш/ Alexandre Rodrigues
authors -> Вірджынія Вулф/ Virginia Woolf
authors -> Бяскрай жыцця мне дараваны Вершы Падсвечнiк (Svečturis) Паэма I


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2022
звярнуцца да адміністрацыі

войти | регистрация
    Галоўная старонка


загрузить материал