Танк Максім. \Вершы (1-ай паловы ХХ стагоддзя) ave maria




Дата канвертавання20.01.2017
Памер348.73 Kb.
Танк Максім. \Вершы (1-ай паловы ХХ стагоддзя)

AVE MARIA

Звон кафедральны кліча на АVE.

З цесных завулкаў злева і справа

Гуртам манашкі ў чорным адзенні

Цягнуцца, быццам сумныя цені.

Тут і старыя, і маладыя,— Аve Магіа...

Я не звярнуў бы і ўвагі можа,

Каб не пабачыў між іх прыгожай

Адной манашкі, якая мае

Не больш, хіба, як семнаццаць маяў;

Чорныя вочы, бровы густыя,—

Аve Магіа!

Цябе атрутаю апаілі,

Ружанцам рукі табе скруцілі.

Смялей парві ты яго, не бойся!

У полі недзе шуміць калоссе...

О, як бы жалі рукі такія,—

Аvе Магіа!

Нат пад жалобнай вопраткай чорнай

Ты адгадаеш: стан непакорны,

Ножкі, якімі б на карнавалах

I захапляла і чаравала,

Смуглыя рукі, грудзі тугія,— Аvе Магіа!

Глядзіць набожна на крыж пятровы,

А я малюся на яе бровы:

Няўжо, красуня, ты не шкадуеш,

Што хараство і жыццё марнуеш?

Як танцавалі б ножкі такія,— Аvе Магіа!

А потым хутка прыйшло б каханне,

Страчала б з мілым свой золак ранні.

А потым стала б ты гаспадыней

I калыхала б сваю дзяціну!

О, як кармілі б грудзі такія,

Аvе Магіа!

Не знаю, можа, мая малітва

Мне памагла б выйграць гэтую бітву,

Але пазвалі яе; манашка

Пайшла за ўсімі, ўздыхнуўшы цяжка,

Пад зводы змрочныя і глухія, _

Аvе Маriа!..

1957


ЗАВУШНІЦЫ

О, колькі раз прасіў я

Назначыць мне спатканне;

О, колькі раз хацеў я

Прызнацца ёй у каханні!

Ды ўсё перашкаджалі,

Калі дзяўчыне верыць,

То павадак вясновы,

То прымаразак-шэрань.

Але і я — упарты.

I каб свайго дабіцца,

Прасіў я шчыра майстра

Зрабіць ёй завушніцы.

На гэтых завушніцах

Я напісаў закляцце —

Усё, што не сказаў ёй,

А ў чым хацеў прызнацца.

Сягоння не ўцячэ ўжо

Ад слоў маіх гарачых

Ні ў час, калі смяецца,

Спявае або плача.

Ні ў час, калі прыляжа,

Змарыўшыся, змярканнем,—

Звіняць ёй завушніцы

Ўсё пра маё каханне.

1959
* * *

Апала зорка, і на міг

Здалося мне, што гэта ты

Сярод сузор'яў залатых

Мільгнула у трыснік густы.

Я ў човен кінуў два вяслы,

Бярэмя снасцяў рыбака,

I, ўзняўшы ветразі, паплыў

Цябе і клікаць, і шукаць.

Але на гладзі вадзяной,

Аж па крутыя берагі,

Убачыў я перад сабой

Адны кругі, адны кругі.

1945

БУРШТЫН

Варажская страла

Ці меч сасну параніў;

Як слёзы, паплыла

Смала з гаручай раны.

I водсвет быў у ёй

Балтыйскіх жоўтых дзюнаў,

Напоеных крывёй Магутнага Пяруна.

Пранесліся вякі,

I на прыморскі рынак

Прынеслі рыбакі

Дзве пацеркі бурштыну.

Іх адкупіў матрос

Аж з Добрае Надзеі

I дзеўчыне занёс,

Што клікаў я Надзеяй.

I вось перада мной

Мінулых дзён жывіца

У красуні маладой

Палае ў завушніцах.

I толькі я кляну,

Зайздросны, закаханы,

Далёкую сасну

Над морам-акіянам.

1945

ВІЛЬНЮС

Я гэты горад знаю з даўніх дзён,

Дзе дрэмлюць замка гордыя руіны,

Дзе ўзняў густое вецце ясень, клён

Над сном акамянелым Гедыміна;

Дзе над аркадамі сівых муроў

Праходзяць цені вулкамі вузкімі:

Пясняр Літвы, наднёманскіх палёў

У вопратцы дарожнай пілігрыма;

I Каліноўскі, і мае сябры...

Я чую голас іх у змроку шэрым

I як Вілля праз пушчы і бары

Плыве і б'ецца ў неприступны бераг.

I хоць юнацтва тут прайшло даўно,

Але, як адгалосак песні шчырай,

Прыходзе з успамінамі яно,—

Вяртаецца, бы у час вясенні вырай.

Яно на кожнай вуліцы ўстае,

Гарыць у вераснёвай пазалоце,

Дзе вецер думы першыя мае

Рваў на лукішскім, на калючым дроце...

I ўсё ж люблю я гэтых вуліц гул,

Граду Панар, высок! золак раніц

I маладосць, абвітую ў тугу,

Якой у вочы можна смела глянуць.

Я гэты горад знаю з даўніх дзён.

I каб не хвойны пах бацькоўскай хаты,

I каб не нарачанскай хвалі звон.

1946

ВОСЕНЬ

Над палямі хістаўся пашчэрблены месяц.

Вецер дзьмуў, і шумеў па-над Нёманам бор.

Восень вецце сухое зграбла і на ўзлессі

Падпаліла пагрэцца начлежны касцёр.

Падпаліла касцёр, прылягла у тумане,

Ды кароткім бы ў тэты пад зорамі сон:

Крык трывожны птушыны збудзіў яе рана,

Па зямлі ад кастра разліваўся агонь.

Загарэліся гнёзды, і іскры пажару

Начала яна з птушкамі, з ветрам гасіць.

Толькі полымя ўжо разлілося ў імшарах,

Па лясах і палях, па курганах брусніц.

I па сённяшні дзень восень жару не можа

Пагасіць на зямлі, ходзе з краю у край,

Заліваючы ліўнямі ў полі бярозы

I цалуючы кожны рабінавы гай.

1946


ВЫРАЙ

Зелянеюць зноўку лазнякі,

А ў вясеннім небе — крык птушыны,

Крык птушыны — голас жураўліны

Над палямі, над прасторамі ракі.

Небасхіл ахоплены зарой.

I з крыла у важака старога

Падае на чорныя разлогі,

Дзівамі іграючы, пяро.

Вось яно кранула хмар граду —

I яны вясёлкамі заззялі;

Зачапіла вербаў чараду —

I яны уміг закрасавалі;

А калі апала на ваду,—

Пасінелі, зашумелі хвалі,

Нерастуючы, пайшлі самы па дну,

I сузор'і лілій паўсплывалі...

Кажуць, каб злавіў тое пяро,

Казачнікам стаў бы, чарадзеем.

Кожнаю вясенняю парой

Я вы ходжу з тайнаю надзеяй

На шляхі і на прасторы ніў,

Дзе губляе вырай свае пер'і...

Хоць даўно мінулі тыя дні,

Калі я ва ўсе прыкметы верыў.

1946


ВЯСНА-КРАСНА НА ЎВЕСЬ СВЕТ

Мінулі завеі, панурыя дні;

Гараць на усходзе зарніцаў агні.

Вясна-красна на ўвесь свет!

Іду валачобнікам я па зямлі,

Вітаю вясну, што прыйшла на палі.

Вясна-красна на ўвесь свет!

Спяшайся, вясна, і маўчанне зімы

Вятрамі, дажджамі грымучымі змый.

Вясна-красна на ўвесь свет!

Будзі жаўрукамі жытнёвую рунь,

Палі незгасальную ў небе зару.

Вясна-красна на ўвесь свет!

Дай буйную завязь цяністым садам,

Спакойныя хвалі купальскім вянкам.

Вясна-красна на ўвесь свет!

А мне памажы скласці гэткі напеў,

Каб век ён у сэрцы народа звінеў.

Вясна-красна на ўвесь свет!

1946


ГЕТА

Мне круг апошні пекла паказалі,

Але і сам бы я знайшоў яго

Па тым, як неба і зямля палалі,

Па тым, як дыхаў мне у твар агонь,

Па тым, як дрэвы корчыліся ў муках

Ад цішыні развалінаў нямых,

Як з-пад зямлі, вітаючы жывых,

Браты мае працягвалі мне рукі.

Чаго ішоў я ў гэта царства смерці,

Калі назад хацеў вярнуцца жыць?

Мо дзецям жвіру з могілак лрынесці? —

I так на сэрцы шмат яго ляжыць.

Мо спадзяваўся цені дарагія

Мне падуладным словам ажывіць?

Дарэмна усё! I скарга Ерэміі

Не ў сілах прах сцюдзёны ўваскрасіць.

Я мусіў быць на гэтым сумным месцы,

Каб праз пустынь гаручыя пяскі,

Каб праз забыўчывую памяць у вякі

Скрыжалі з іх імёнамі пранесці.

Скрыжалі, на якіх палае іх завет:

«Прахожы, брат, не плач, не трэба слёз нам.

Лепш гнеў наш ты вазьмі з сабой у свет,

Рассей яго, як сейбіт, па барознах.

Ён дасць на нівах каласісты плён

Тым, хто ізноў узняў з усходу сонца,

I на вякі пракляццем ляжа ён

На твары катаў, на зямлю забойцаў!»

1946


ГОЛУБ

Як толькі ў занятым пасёлку

Штаб немцаў і іх цягачы,

Цыстэрны, пантэры, гарматы

Прысталі на час адпачыць,—

Увысь з галубятні узняўся

Крылаты звястун-паштальён

I знік за палаючым стэпам,

За ўсходнімі хмарамі ён.

Не знаў шызы голуб, не ведаў,

Што ён выклікаць паляцеў

Агонь на падстрэшак пахілы,

На дом, дзе гняздо сваё меў.

Ён думаў: яго пасылаюць,

Каб ён у сваю старану

I сірат бяздомных і сонца

З шляхоў адступлення вярнуў.

I рад быў, калі пасля бою

Ўсё гэта вярнулася зноў,

Хоць сам у пажарах і ў дыме

Гнязда ён свайго не знайшоў.

1946


ДВА ЛІСТЫ

1

«Прывет табе, усходні вецер!



Адкуль бы ты, мой брат, ні быў —

З высокіх гор, марскіх глыбінь —

Я рад заўжды з табой сустрэцца

I расчыніць сваю душу,

Як расчыняюць людзі вокны,

Каб твой жывы вясняны шум

У песні век маёй не моўкнуў.

Цябе я знаў з юнацкіх год,

Цябе любіў, і ты, як брату,

Памог сустрэць вясны прыход,

Памог скрышыць няволі краты.

Калі ж варожыя палкі

Прыйшлі таптаць маю радзіму,—

Іх ахінуў ты ў саван дыму

I кінуў мёртвыя пяскі

На іх бясслаўныя магілы.

Ты партизанам памагаў

Паліць кастры і рассцілаў

Іх полымя па небасхіле.

Ты ажыўляў палі, лугі,

Ты асушаў слязу пакуты,

Ты нашы калыхаў сцягі

Пад пераможны гром салютаў.

I на свабодны голас твой,

Нібы на кліч вясны жаданай,

Грымяць, абнятыя зарой,

Вяршыні Татраў і Балканы.

Вітай жа ўсіх маіх братоў

I ўдаль ляці па белым свеце!

Прывет табе, усходні вецер!

Шчаслівых сонечных шляхоў!»

2

«А што табе ў маім пасланні,



Заходні вецер, перадаць?

Праклёны, што яшчэ звіняць

На папялішчах здратаваных,

Праклёны мёртвых і жывых,

Апаленых, зламаных сосен,

Якім у грозны час прыйшлося

Сустрэць навалу хмар тваіх.

Цябе я знаў нямала год

Па тых завеях-непагодах,

Што замяталі шлях народа,

Гасілі сонечны усход.

Ты песню звонкую маю

Глушыў, але яна — жывая,

I з ёй на варце я стаю

Свяшчэнных меж — граніцаў краю.

I калі посвіст крыл тваіх

Я зноў пачую,— песня ўздыме

Кіпучы вал з глыбінь марскіх

I на сустрэчу ў наступ рыне».

I вось паслаў я два лісты,

Усходні вецер майго краю

Калыша спелыя жыты.

Адказу з захаду чакаю.

Чакаю, бо мне трэба знаць,

Пакуль у сэрцы поўна жару,

Ці з песні кулю адліваць,

Ці для вяселля — згоды чару.

1947


ДЖУЛЬЕТА

Тэатр быў зроблены ў стадоле,

Што уцалела ад вайны.

Дзьмуў сівер з шчылінаў сцяны,

Дождж капаў з недакрытай столі.

Ды не зважаў ніхто на гэта,

Заслухаўшыся ў словаў гук,

Загледзеўшыся, як Джульета

Канала ад смяротных мук.

I плакалі яе сяброўкі,

Якія разам з ёй раслі,

I партызанілі, і столькі

Ў жыцці дарог цяжкіх прайшлі.

Калі ж заслона зноў апала

I ў зале ўспыхнула святло,

Ізноў ім радасна было,

Што смерць Джульету мінавала.

1947


ДРУГУ

Агрубелі пальцы рук,

Працадзілася праз іх

Столькі сонца, зор, вятроў,

Хмар асенніх, веснавых,

Столькі крыўды, дружбы, ласк,

Смеху, слёзаў і дабра,

Рознай дробязі ў жыцці —

Медзякоў і серабра,—

Што сягоння ледзь пачуў

Я, прыпаўшы да зямлі,

Як абмытыя расой

Травы буйна прараслі;

Што сягоння ледзь пазнаў,

Ледзь адрозніў, між другіх,

Пры сустрэчы уначы

Прывітанне рук тваіх.

1946


ЁЛКА

На Новы год пасвяткаваць

У горад завітала ёлка.

Няцяжка мне было пазнаць

Зямлячку па яе іголках.

Па свежай зелені густой,

Па ўсім уборы саматканым.

Я быў сустрэчаю такой

Да глыбіні усхваляваны.

Я прывітаў яе хутчэй,

За што была яна, вядома,

Удзячна мне, і весялей

Мы разам пабрылі дадому.

I вось прыбраная стаіць

Яна ў пакоі і гаворыць

Пра дальнія лясы, гаі,

Знаёмыя палі, азёры;

Пра тое, як зара гарыць,

Як серабрыста ззяе іней,

Як замялі ў палях вятры

Шляхі да бацькаўскай хаціны...

Я доўга з ёю гаварыў,

Як госцю, частаваў багата,

Агні і зоры запаліў

На цёмных лапках расахатых.

А сам, калі усё кругом

Сном навагоднім, моцным спала,

Наведаць свой бацькоўскі дом

Ад'ехаў з бліжняга вакзала.

I вось дзівуюцца сябры:

Хто выклікаў мяне прыехаць

На сцежкі даўнія ў бары,

Пад хвоі родныя і стрэхі?

1945


ЗІМА

Дзень цэлы плавалі вятры

Над восенню палёў бязмежных.

Пад вечар снегам завірыў,

Спазніўшыся, кудлаты снежань.

Ён ахінуў стагі лугоў,

Як верацёны снежнай воўнай;

З-пад Налібок, з балот, лясоў

Плыты ільдзін пагнаў па Нёмну.

Ён хвалі дрэмлючай раллі

Рвануў за вараныя грывы,—

I ажылі, і паплылі

На лес уздыбленыя нівы.

Але навалу хмар цяжкіх

Стрымалі, выгнуўшыся, хвоі.

Адно па соснах залатых

Ўзнялося полымя сівое.

У змрочных лапках зацвіло,

З бяроз успыхнуўшага вецця

На сухастой, на буралом

Яго панёс шалёны вецер.

Збудзіўся стромых сосен звон,

З лагоўяў воўчых і выкопаў

Папоўз па свежым снезе ён,

Па выбітых рукою тропах.

Зіма... Ад інею вішняк

Перахіліўся за парканы,

I не мінеш яго ніяк,

Кранеш — і цветам серабраным

Асыпле з галавы да ног.

На дзеннікі лятуць вароны

З глухіх прасёлачных дарог,

I цень плыве іх праз загоны,

Дзе ўсё, як вогнішча лістоў,

Замёў снег свежасшаранелы,

Дзе петлі заячых слядоў,

Разгубленыя, забялелі.

Калі ж вячэрняю парой

За вёску выйдзеш на прыволле,—

Цябе сустрэнуць грамадой

Шляхоў знаёмыя таполі;

Пачуеш, як трашчыць рака,

Скрыпяць асверы на марозе,

Як пад дугой маладзіка

Пяюць сялянскія палоззі.

1945


КАЛЫХАНКА

Прыляцелі у гасціны

Да малога Васілька

I сарока-белабока,

I варона з сасняка.

Пачала кума-варона

Калыханку напяваць,

Пачала з бароў урокі

Да малога заклікаць:

Гэй, змяркальныя урокі,

I світальныя урокі,

I вясновыя урокі,

I зімовыя урокі,

I з-пад ясных зор урокі,

І з-пад цёмных броў урокі,

Пазлятайцеся гурбой

Над калыскаю малой!

Пачала кума-сарока

Васілёчка калыхаць,

Пачала усе урокі

Ад малога адганяць:

Гэй, прыцешныя урокі,

I прысмешныя урокі,

I паўночныя урокі,

I паўдзённыя урокі,

I жаночыя урокі,

I дзявочыя урокі,

Развявайцеся ў барах

Па расцвіўшых верасах!..

Ды заплакаў Васілёчак,

Што сарока ўсе вятры,

Усе урокі адганяе

На дрымучыя бары.

Як пакінула ўсё гэта

Кумка хлопчыку свайму,

Праз усё жыццё спакою

Чары не далі яму:

То яго звадзіла рэха,

То спаць зоры не давал,

То яго паліла сонца,

То завеі асыпалі,

То спяваў палям, дуброве,

То тужыў па чарнабровай,

Аж ад гэтых чараў ён

I спакой згубіў і сон.

Нат калі спачыць прыйшлося,

Век пражыўшы, Васільку,

Кожны год, вясну і восень,

Чуўся шум у сасняку:

Шум бароў і плач птушыны,

Шорах забабонных траў,

Аж пакуль густой хваінай

Ён, разбуджаны, не ўстаў.

Той хваінай, над якою

Ўсходзіць серп маладзіка,

Над якой цвіце зарою

Кветка папаратніка.

1946


МАЙСКІ ДОЖДЖ

Калі мы выйшлі на парад,

Сцяг узнялі чырвоны,

Праз гарадскі расцвіўшы сад

Прарваўся дождж калонай.

Не рады перш яму былі,

Не ў час прыйшоў ён з ветрам.

Але свой звон і гром калі

У адно ён зліў з аркестрам,

Калі на сценах камяніц,

На рыштаваннях новых

Ён з феерверкам бліскавіц

Заззяў шматкаляровы

I сцяг вясёлкавы узняў

Над першамайскай плошчай,—

Яго з нас кожны прывітаў

I з ім пайшоў ахвоча.

I там, дзе разам мы прайшлі,

Вясенні гул не моўкнуў,

Газоны пышна расцвілі,

Зазіхацелі вокны.

Аж не хацелася ужо

Нікому расставацца

З вясеннім ласкавым дажджом,

З яго цяплом гарачым.

А ён усе ішоў далей,

За шумныя прадмесці,

I знік у залатой імгле,

У чыстым полі дзесьці,

Адкуль часамі далятаў

Звон рэк, бароў знаёмы,

Шум руні, пах мядовых траў,

Што святкавалі з громам.

1947


ПАЭТУ

Я не ведаю, брат мой, калі

Прыйдзеш ты і якая з камет

Кіне ўсёасвятляючы след

Над прасторамі нашай зямлі.

Толькі я ўжо чакаю шмат дзён

Весткі пра нараджэнне тваё,

Каб з валхвамі прынесці паклон

I злажыць прывітанне сваё.

Прыйдзеш ты у шчаслівыя дні

I мо толькі з легендаў, былін

Будзеш ведаць пра годы вайны,

Што ў палях палыном параслі.

Простым здасца табе наш напеў

I глухім нашых рыфмаў метал,

Што калісьці ў атаках грымеў,

У абвалах лавінаў і скал.

Не пратэзам — жывою рукой

Ты грань кожную выгладзіш лепш,

I заззяе адбітай зарой

Надзвычайнай люстранасці верш.

Злучыш спектары слоў і травы,

Злучыш рэчышчы зораў і рэк,—

Так, як фарбы агню і крыві

Мы злучылі ў суровы наш век.

I таму, калі ноч за акном

Кіне млечную сцежку ў туман,

Мне здаецца — пракоціцца гром,

Грукне ў шыбы і крыкне: — Устань!

Той, каго ты чакаеш, прыйшоў! —

I замруць усе шолахі дрэў,

I з шырокіх жытнёвых палёў

Прагучыць калыханкі напеў.

1945


СНЕГ

Што яснее на Каўказскіх горах?

Можа, вырай там адпачывае?

Можа, выкінула пену мора,

I яна там перламутрам ззяе?

Я пайшоў у горы. Калі вырай,

Думаў, спачывае на вяршынях,

Прывітаю вольных лтушак шчыра,

Пакажу ім шлях на Неман сіні.

А калі на горных на грамадах

Пена хваль,— паслухаю іх грому

I напеву шумных вадаспадаў,

Што спадаюць з скал арліных, стромых.

Але там, дзе я ступіў, ніколі

Не было ні птушак і ні хваляў,

Толькі веяў вецер на прыволлі

Ды снягі маўклівыя ляжалі.

Я там песню высек і пакінуў,

Бо калі замрэ ад сцюжы сэрца,

Дык вясной мой голас у даліны

Да дябе з патокамі праб'ецца

I раскажа аб вялікім шчасці:

Бачыць сонца над краінай роднай,

Жыць, раскрыўшы свае грудзі насцеж,

Для напеваў і вятроў свабодных.

1947


У ВІЦЕБСКУ

Сінее высокі абрыў.

На кручы стагоднія дрэвы.

Над імі паводка зары,

Вятроў несціханых напевы.

Тут спяць, на ўзбярэжжы

Дзвіны, кутузаўскія ветэраны,

Салдаты Айчыннай вайны:

Героі-байцы, партызаны.

Сінее высокі абрыў.

Стаіць абеліск на вяршыні.

На ім у праменнях зары

Арол свае крылы раскінуў.

Mo камень ён гэты хацеў

Падняць з плеч кургана-магілы

Ці з сдавай да сонца ляцець,—

Ды толькі не здужалі крылы.

I ён кіпцюры свае ўбіў

У помнік, абліты зарою;

Раскінуўшы крылы, застыў

На варце спачыўшых герояў.

Таму тут ніякай парой

Сцярвятнік-крумкач не бывае,

Усе буры ідуць стараной,

Усе хмары курган абмінаюць.

1947


У ШТОРМ

Нехта крычыць мне,

Што лодкі прывязываць трэба,

Хутчэй уцякацъ з узбярэжжа,

Пакуль не разгневаўся шторм.

Хвалі ўзняліся

I сонца вячэрняе з неба

Змылі і кінулі ў мора,

У рокат, у гром.

Ноч наступіла.

А я ўсё ўглядаўся ў прасторы,

Пакуль штармавая

Не ўдарыла хваля ў баркас,

Пакуль мне не ўпалі на вусны

Салёныя зоры,

Пакуль не патонулі ў хвалях

Агні маяка.

Пакуль не пачуў я,

Што недзе ты песню спяваеш

Пад цяглай сасною,

На беразе Нёмна крутым,

Хоць горы стаялі,

Сяброўка мая дарагая,

Хоць мора шумела

Між сэрцам маім і тваім.

1947


ШАПЭН

Каго у Лазенках паўночнай парой,

У змрочных алеях, глухіх пералесках,

Каля апусцелых муроў каралеўскіх,

Нястомна шукае нямецкі канвой?

Mo день бегляца з-за дратоў Асвянціма

Ўцякла ад смяротнай пагоні сюды?

Мо знойдзены мсціўцаў народных сляды?

Не, каты прайшлі, не заўважыўшы, міма.

Ім трэба быў той, чые гукі жылі

У дыханні мільёнаў, няскораных сэрцах,

Хто на акрываўленай польскай зямлі

Народу свайму гаварыў аб бяссмерці.

I вось акружылі Шапэна яны,

Прыкладамі ўдарылі ў бронзавы помнік,

I з арфы разбітай, з парванай струны

Маланкамі гукі рвануліся ў поўнач.

Іх не заглушыў прагрымеўшы узрыў,

Што ўзняў аж да зораў граніт п'едэстала,—

Акорд за акордам зрываўся і плыў,

I сіла цудоўная ў іх нарастала.

I сёння ў Лазенках, над кронамі дрэў,

Над новай свабоднай Варшавай, над краем,

Над светам, дзе бой за свабоду грымеў,

Жалобнага марша акорды лунаюць.

1946


ЭПІТАФІЯ

He завіце безыменным!

Загінуўшых за волю,

Над чыім курганам

Помніка няма.

Недзе ёсць вятры такія,

Што гудуць у чыстым полі,

Паўтараюць наша кожнае імя.

Недзе ёсць такія зоры,

Што над намі палыхалі,

Хаты або папялішчы,

Дзе мы некалі раслі;

Вусны матчыны, якія

Калыханкі нам спявалі,

Сэрцы матчыны, якія

Нас забыцца не маглі.

I ва ўсіх нас ёсць Радзіма,

Што імёны нашы помніць

I салюта громам гулкім

Паўтарае з году ў год,

I агнём на хмарах піша,

Азараючы у поўнач

Над гранітным

Маўзалеем небазвод.

1946

ЯКУБУ КОЛАСУ

Тады ў мяне быў свет, як поле выгана,

Дзе лапці плёў я, пасучы кароў,

Дзе кнігаўкі ўздымаліся над выгарам,

Спалоханыя крыкам пастухоў;

Тады звісала з плечаў торба зрэбная,

Чужыя літары вучыўся я складаць,

I ў школе, і ў жыцці быў непатрэбным я,—

Пра што не раз хацеў табе пісаць.

Але стрымала мяне пошта дальняя,

Мяжа-граніца, а перад усім

Я не асмеліўся пасланне прывітальнае

Слаць з асабістым клопатам сваім.

Тым больш — табе ўсё гэта было ведама,

Аб чым дазнаўся я, чытаючы лісты

Тваіх паэм, якія нас наведалі,

Прайшоўшы праз калючыя драты.

Я ўслухаўся ў сугучча непаўторнае,

Загледзеўся ў мігценне струн тваіх,—

I хлынулі на вочы ліўні зорныя,

I гром напоўніў музыкай мой слых.

З тых дат і летапіс мой пачынаецца,

З тых дзён, калі упершыню ў руках

Ад слова, як ад іскры майскай раніцы,

Ўзарвалася галінка вішняка.

Я не звяраўся з гэтага на споведзі

Перад мінулым і наступным днём;

Я думаў — пройдзе ўсё, і ў лютым холадзе

Ліст абарвецца ветрам і дажджом.

Але бруіла ў сэрцы прага творчасці.

У цвёрды грунт, у шчыліны сцяны,

Дзе не магло да гэтага нішто расці,

Яна свае ўпусціла карані.

Сягоння сонцам даль шляхоў азорана,

Але заўжды я помню голас твой,

Што над далёкімі крыніцамі, азёрамі

Паклікаў мяне памятнай парой.

1946


ЯНКУ КУПАЛУ

Ласля таго як ты пакінуў

Край незабыўны і сяброў,

Трывожаць думы безулынна,

Вядуць у твой музей — дамоў.

Як быццам там цяпер жывеш ты,

Як быццам невядома мне,

Што песні ўсе свае да рэшты

Аддаў ты роднай старане,

Што, ідучы жыцця шляхамі,

Над сінім Сожам, над Дзвіной,

Я над бязмежнымі палямі

Пачую ўсюды голас твой.

Ды вабіць нас прытулак цесны

Між сувеніраў дарагіх,

Дзе спачываюць з рэхам песні —

Старонкі несмяротных кніг.

Mo ў іх адказ хачу знайсці я

На ўсе пытанні, чарадзей.

Якія травы палявыя

Збіраў ты чараваць людзей?

З якіх вясёлак, бліскавіцаў,

I фарбаў неба, і зямлі

Тварыў ты словы-зараніцы,

Каб вечны мі яны цвілі?

I чую, ты, баян, гаворыш: —

Перачытайце кнігі,— там

Я паказаў шляхі і зоры,

Я ўсё сказаў маім сынам.

1947


ЛЮЦЫЯН ТАПОЛЯ

Гэта быў адзін з майстроў вялікіх,

Звалі яго Люцыян Таполя,

А па клічцы проста Багароб.

Гэта ён

Уздоўж Віллі і Нёмна

I па ўсіх шляхах і скрыжаваннях

Будаваў капліцы і крыжы,

Выразаў апосталаў, прарокаў,

Больш падобных да сялян смаргонскіх,

Да вілейскіх лесарубаў, рыбакоў.

Гэта ён ў батлейцы навагодняй

Пана свайго Ірадам зрабіў,

Твар і постаць прасвятой —

З дзяўчыны Тэклі,

Да якой дарэмна сватаўся калісьці,

А двух п'яніц мядзельскіх —

Сцяпана з Харытонам —

Выразаў з чачоткавай бярозы.

З дрэва моцнага,

Як дружба іх,

Выразаў у постаці анёлаў.

Доўга людзі цешыліся з цудаў,

Што зрабіў быў Люцыян Таполя,

Доўга з той батлейкі рагаталі.

Ірад меў шляхецкі ўбор і хітры

Твар лісіцы

I ў руках бізун,

Якім батожыў мужыкоў заўсёды,

А Тэкля


Маладой глядзела прыгажуняй.

Колькі цеплыні у яе рысах,

Хараства у постаці дзявочай

Паказаў ён,

Быццам Песню Песняў —

Кнігу дзіўную раскрыў перад вачыма,

Быццам,

творачы сваёй дзяўчыны вобраз,

Побач з ім было яе юнацтва.

Тое, што сябры яму ўдаліся —

Харытон з Сцяпанам,—

Менш усіх дзівіла:

Зналіся яны ледзь не з калыскі,

Разам па Віллі плыты сплаўлялі,

Разам мора выпілі гарэлкі.

Слых, як звон з высокае званіцы,

Слых, як на вадзе кругі ад камня,

Слых, як вецер, аблятае светам,

Даляцеў да горада да Вільні,

Да палаца біскупа Сямашкі.

Аглядаў той дзіўнае тварэнне,

Хмурыў бровы.

Што святы айцец благое ўбачыў,

Што ўзняло яго гнеў непамерны?

Толькі загадаў ён

Самаму Таполю знішчыць твор свой

I, пад страхам пекла і пракляцця,

Цэлых дзесяць год адбыць пакуты

I не брацца за сваё майстэрства.

Горка стала на душы Таполі.

Кажуць людзі,

што пакляўся ён

Двум не дараваць грахоў прад смерцю:

Біскупу Сямашку

I яшчэ яловаму суку,

Што век шкодзіў,

Псуў яго майстэрства.

Дзесяць год!

За гэты тэрмін дрэва

Дзесянь раз убор зялёны зменіць,

Дзесяць пакаленняў салаўіных

Выкалыша на сваіх галінах,

Дзесяць залатых кругоў адложыць,

Як пярсцёнкаў, каля сарцавіны.

Што тады казаць пра чалавека!

За год дзесяць Люцыян Таполя

Шмат пабачыў і бяды і гора,

Зведаў шмат зямель ён, пра якія

Нат і ў сне не снілася яму.

I мо ад тугі па родным краю,

Па майстэрству даўнім, на якое

Налажыў сваё Сямашка вета,

Пасівеў ён і да непазнання

Так змяніўся,

Што сябры і тыя

Пры сустрэчы моўчкі абміналі,

Што сам біскуп,

Не пазнаўшы ў майстры

Грэшніка даўнейшага, даверыў

Будаваць сваю святыню.

Прамінулі вёсны,

Леты,


Зімы.

На узгорку,

Між лясоў прадвечных,

Дзе растуць дубы,

Якія помняць

I часы Пяруна з Светавідам,

I зуброў даўно заглохлы тупат,

Пачала будыніна ўздымацца.

З долу муляры ўзвадзілі сцены,

Клалі камень, падганялі цэглу,

А канчаў усё на рыштаванні

Сам Таполя.

Пад яго рукамі,

Бы ад нейкіх чараў,

Ажывала нават нежывое,

Немагчымае рабілася магчымым:

Гнуўся камень,

А з звычайнай цэглы,

Быццам з бронзы,

Паўставалі здані,

Рознае страхоцце,

Розныя звяры з людскім абліччам.

Днём і ноччу Люцыян Таполя

Не зыходзіў з рыштавання.

Дума неспакойная жыла у майстра:

Ён хацеў пакінуць пакаленням

След жыцця свайго,

Сваіх пакут,

Сказ пра мары,

Пра свае імкненні...

Вось каля вітражаў,

На абсыдах

Нейкія расселіся хімеры.

Гэта — тыя, што хацелі знішчыць,

Пагасіць святло ў ягоным сэрцы.

З іх адны падобны да магнатаў,

Да сабак — да панскіх цівуноў,

А другія — да дзяцей Лайолы —

Хітрых езуітаў,

Да айца Сямашкі.

Колькі іх!

I ўсе яны з рагамі,

З зяпамі пачвар,

З хвастамі гадаў

Лезуць па званіцы і па вежы,

Падаюць і зноў клыкі ўбіваюць

У каменне,

I паўзуць угору

Па душу, па думку чалавека,

Што, як сонца, слепіць вочы ім.

Толькі не спыніць палёту думы,

I век розуму не пагасіць ім —

Чорным сілам пекла.

З кожнай цаллю ўсё гладзейшы камень,

Строма вежа цягнецца ўгару

I пад самым небам,

Быццам промень ясны,

Пераможная ўзнялася над усім.

Калі кончыў Люцыян Таполя

Твор свой дзіўны,

Ў дзень святога Роха

Шмат людзей сышлося падзівіцца,

Паглядзець на новую святыню.

Біскуп сам служыць прыехаў месу.

Але толькі прагрымеў «Тэ дэум»,

Толькі вочы ён узняў угору,

На званіцу,

Як пачаў жагнацца,

Убачыўшы пякельны карагод.

Кінуўся зганяць пачвар, ды толькі

Не баяцца гэтыя хімеры

Ні вады свянцонай, ні крыжа.

А калі пазнаў у іх сваё аблічча

I сваіх канонікаў і подпіс

Прачытаў на камні: «Люцыян Таполя»,—

Быццам гром ударыў у Сямашку.

Слугі вывелі яго пад рукі,

Ледзь жывога у палац завезлі.

Дзесяць дзён хварэў Сямашка біскуп

I крычаў, каб прывялі Таполю.

На дзесяты дзень памёр світаннем.

А Таполі след згубіўся недзе.

Колькі год яго шукалі ўсюды

Стражнікі,

Манахі,

Езуіты.


Толькі дзе прачуюць, што з'явіўся

Надзвычайны ўзор яго майстэрства:

Скрыпка, новы вытканы узор,

Вобраз дзіўны,

Песня ці батлейка,

Цацкі з дрэва, з гліны ці паліва

(Бо на ўсё Таполя майстрам быў),—

Налятуць пякельнай чорнай зграяй.

Ды ніяк злавіць ім не ўдалося майстра.

Жыў Таполя

I вучыў людзей майстэрству,

Можа, сто, а можа, болей год.

Бо ў народзе,

Як у прадвечным лесе,

Дзе ты знойдзеш дрэва, ад якога

Шум вясны пачаўся?

Дзе ты знойдзеш!

1946
МОЙ ХЛЕБ НАДЗЁННЫ

Непакой за цябе, зямля мая,

За твой ураджай, спакойны сон,

За дрэва кожнае ў гаях,

За весніх песень перазвон,

Непакой за цябе, зямля мая,—

Мой хлеб надзённы.

Часамі ён горкі ад пылу быў,

Часамі салёны ад слёзаў быў,

Часамі гарачы ад пораху быў,

Але і салодкі ад дружбы быў,—

Мой хлеб надзённы.

I не кладзіце мне хлеб другі

У кайстру, калі я ў дарогу іду,

На стол, калі бяседу вяду,

На сэрца, калі на ім рукі складу.

1957
ПРАЦЯГЛАСЦЬ ДНЯ I НОЧЫ

Памыляюцца тыя,

Хто ўсё ячшэ верыць,

Быццам

Працягласць дня і ночы



Падпарадкуецца

Астранамічным разлікам.

I я так думаў,

Пакуль аднойчы не пачуў,

Як, вяртаючыся з поля,

Спявалі нашы дзяўчаты:

«А я дня укарачу

I да ночы прытачу...»

Божа!

Якія гэта былі дзяўчаты!



Кожная з іх

Не толькі магла

I дзень укараціць,

I ноч прадоўжыць,

Але і ашчаслівіць

На ўсё жыццё.

1989


РОДНАЯ МОВА

З легендаў і казак былых пакаленняў,

З калосся цяжкога жытоў і пшаніц,

З сузор’яў і сонечных цёплых праменняў,

З грымучага ззяння бурлівых крыніц,

З птушынага шчэбету, шуму дубровы,

I з гора, і з радасці, і з усяго

Таго, што лягло назаўсёды ў аснову

Святыні народа, бяссмерця яго,—

Ты выткана, дзіўная родная мова.

Няма на зямлі таго шчасця і гора,

Якога б ты нам перадаць не магла.

Няма такіх нетраў, глыбокага мора

I гор, праз якія б ты не правяла

Мяне на радзіму, туды, дзе сягоння

Стаіць акрываўлены вораг з пятлёй

Над спаленай хатай, над родным загонам,

Над будучыняй і над песняй маёй,—

Над тым, што было і што век будзе вольным.

Народ пранясе цябе, родная мова,

Святлом незгасальным у сэрцы сваім

Праз цемру і годы змаганняў суровых.

Калі ж ападзе і развеецца дым

I нівы васкросшыя закаласяцца,—

Ізноў прашуміш ты вясновым дажджом,

Ізноў зазвініш ты у кожнай у хаце,

Цымбалам дасі іх сярэбраны гром

I вусны расквеціш усмешкай дзіцяці.

1943
СПАТКАННЕ

— Ну што ж, кажы, што ў вас чуваць? —

Пачаў стары пра сенажаць,

Успомніў жыта і авёс...

А вочы... мокрыя ад слёз...

А потым я загаварыў:

— Нічога, год я перажыў.

Ды не адзін — сядзіць нас шмат,—

Прывыклі трохі і да крат...

Ну, як там мама і сястра?

Пара ўжо на зіму араць.

I як там кратаецца дзед?

Ім занясі ад нас прывет!

— Нічога, мы-то жыць жывём,—

Вось ты тут сохнеш за муром...

Я ў торбе сухароў прынёс,—

А вочы мокрыя ад слёз...

— Не плач! Мы вернемся вясной

I ў поле выйдзем грамадой,

Сустрэнем новы ўсход зары,—

Не плач і не бядуй, стары!

Вясною светлаю з-за крат

З сяўнёю, поўнаю зярнят,

Нас выйдзе шмат, як цёмны бор,

На скібы чорныя разор...

Стары, я знаю, верыць мне

I сам гаворыць аб вясне,

Здаецца, падужэў, падрос,



Хоць вочы мокрыя ад слёз...

1936


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка