У гэтым дакуменце Вы знойдзеце наступныя артыкулы А. У. Дуброўскага




старонка5/7
Дата канвертавання25.01.2018
Памер0.85 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

Жытло маёй душы


Заселена табою,

Святло маёй тугі

Зацеплена табой.

Святла не патушы,

Бо ўцемначы абое

Абралі шлях даўгі

З адвечнай варажбой.
Настрою б не ўрачы

Твайго, нібы прыбою, –

Каб згода не сплыла,

Як па вадзе кругі.

Світае мне ўначы,

Я высветлен табою.

Не пакідай жытла,

Святло маёй тугі… [3, 340]

Твор мае эпіграф з пушкінскага «На холмах Грузии лежит ночная мгла…» [10, 114]: «Печаль моя светла». Верш А.С. Пушкіна напісаны шасці-чатырохстопным ямбам з рыфмоўкай аБаБ. Верш Р. Барадуліна напісаны трохстопным ямбам (гэта яго ўлюбёны памер у сілаба-тоніцы) з рыфмоўкай аБвгаБвг. Іншымі словамі, нельга сказаць, што Барадулін паўтарае метрычную арганізацыю верша Пушкіна. Тым не менш, мы сцвярджаем, што тут «рытма-фанетычна-семантычная цытата». На ўзроўні рытмікі можна заўважыць, што шасцістопны цэзураваны ямб (якім напісаныя няцотныя радкі пушкінскага верша) ізарытмічны двум радкам трохстопнага ямба. На ўзроўні эўфоніі Барадулін паўтарае дзве з чатырох пар рыфм верша Пушкіна: мгла-светла/сплыла-жытла; мною-тобою/табою-абое-прыбою-табою. Ёсць, бясспрэчна, і семантычныя водгукі, што бачна і ў агульнай тэматыцы вершаў і ў канкрэтных вобразах: печаль моя светла; печаль моя полна тобою / святло маёй тугі зацеплена табой; и сердце вновь горит / світае мне ўначы.

Рытмічныя сігналы, як бачым, – адзін з вельмі цікавых мастацкіх прыёмаў на ўзроўні метрыка-рытмічнай арганізацыі верша, які валодае багатымі магчымасцямі ў фарміраванні семантыкі падтэксту.



Сінтаксічныя паўзы. «Важна адзначыць, што наяўнасць унутры радка адной ці нават некалькіх сінтаксічных паўзаў не разбурае інтанацыйнага адзінства радка, але значна яго ўскладняе» [1, 262]. Пакажам значэнне сінтаксічных паўзаў на некаторых прыкладах.

Характэрнае гучанне мае верш «Да беларусаў свету»:

Беларусы ўсіх краёў, яднайцеся!

Нас няшмат, а будзе менш яшчэ,

Як адступім, зломімся пад націскам,

Як ад нас рашучасць уцячэ.



<…>

Нас палілі, катавалі, праталі,

Малацілі нас, нібы кулі,

Каралі, забойцы, імператары

І бацькі працоўных мас,

Калі


Беларусь, як палатніну, кроілі

На мундзіры ды на каптаны… [4, 220]

Твор мае выразную аратарскую стылістыку і належыць да гутарковага інтанацыйнага тыпу лірычнага верша [11, 117]. Мноства сінтаксічных паўзаў аслабляе інерцыю метра і надае вершу размоўную інтанацыю. (У працытаваным прыкладзе сустракаецца і анжамбеман: «І бацькі працоўных мас, // Калі // Беларусь, як палатніну, кроілі…») Цікава параўнаць з наступным урыўкам з верша «Ты, як перад дажджом трава…»:

Траве ў стажыне ў душным сне

Раса сцюдзёная прысніцца.

І знікне клопатаў асва,

Што бачыць неба замінае.

І, як перад касой трава,

Прыціхне мітусня зямная. [4, 226]

Адсутнасць сінтаксічных паўзаў унутры радкоў робіць гучанне верша спакойным і роўным, што адпавядае тэме духоўнага спакою. Гэты верш належыць ужо да напеўнага тыпу. «Інтанацыя напеўнага верша перадае сэнс, які выцякае з рытму. Інтанацыя гутарковага верша мае на ўвазе сістэму звычайнай камунікацыі» [8, 11].

Сінтаксіс можа адыгрываць яшчэ больш выразную ролю:

Рубіць, склюдаваць, мураваць, імшыць

Я на талаку пагукаю

Сякеры і кельмы,

Бо сумна ім жыць,

Сказаць ім наступнае маю:


Без вас сірацеюць і кроквы, і дах,

Ізруб, падмуроўка, чалеснік,

Вас любяць вятры

Паўтараць па складах

І месячык –

Дойлідскі хрэснік.


Прашу вас:

Трымайце на спінах вякі,

Прапахлыя дымам, смалою,

Цагліны, каменні,

Брусы, круглякі,

Я вас падтрымаю хвалою. [4, 228]

Тут сінтаксіс фарміруе кампазіцыю верша, якая будуецца вакол трох радоў аднародных членаў: адпаведна ў першай страфе – рубіць, склюдаваць, мураваць, імшыць; у другой – кроквы, дах, ізруб, падмуроўка, чалеснік; у трэцяй – цагліны, каменні, брусы, круглякі. Верш насычаны сінтаксічнымі паўзамі і мае выразную гутарковую інтанацыю.

Сінтаксічны перанос. Сінтаксічныя паўзы – адзін з фактараў, які робіць магчымым сінтаксічны перанос – анжамбеман. Але нельга згадзіцца з В.С. Баеўскім, які сцвярджае, што «наяўнасць такой паўзы – абавязковая ўмова ўзнікнення сінтаксічнага пераносу» [1, 263]. К. Тараноўскі паказаў, што існуюць анжамбеманы «без якогасьці моцнага ўнутрырадковага інтанацыйнага разлому» [13, 366]. Ён пералічвае наступныя выпадкі, калі магчымы анжамбеман:

«1) канец радка супадае са складараздзелам і разбівае слова на дзве часткі;

2) канец радка аддзяляе праклітыку або энклітыку ад націскнога слова і разбівае слоўную адзінку на дзве часткі;

3) канец радка разбівае сінтагму на дзве часткі;

4) канец радка аддзяляе частку сінтагмы ад слова, якое з’яўляецца часткай іншай сінтагмы (пры сінтаксічнай інверсіі);

5) канец радка раздзяляе дзве розныя сінтагмы» [13, 368].

Інтанацыйны разлом унутры радка неабходны для ўзнікнення анжамбемана толькі ў чацвёртым і пятым выпадку. Вось чаму ў большасці выпадкаў мы лічым немэтазгодным прымаць французскую класіфікацыю анжамбеманаў (рэжэ, контр-рэжэ, рэжэ-контр-рэжэ), якую прапаноўвае В.С. Баеўскі [1, 270], бо гэтая класіфікацыя пабудаваная менавіта на адрозненні розных канфігурацый унутрырадковых сінтаксічных паўзаў і ёю не апісваюцца ўсе магчымыя тыпы анжамбеманаў. У прынцыпе, беларускія і расійскія вершазнаўцы апісвалі тры названыя вышэй тыпы (рэжэ, контр-рэжэ і рэжэ-контр-рэжэ), не карыстаючыся гэтымі тэрмінамі [11, 253].

Пра рытма-эстэтычную функцыю анжамбемана добра сказала І.І. Каўтунова: «…мэтазгодна падыходзіць да пераносу (enjambement) не як да ўварвання празаічнай інтанацыі ў вершаваны рытм, а, наадварот, як да незвычайнага для прозы члянення маўлення, якое з прычыны гэтай незвычайнасці заўсёды агаляе і падкрэслівае вершавы рытм» [8, 12]. Гэтае падкрэсліванне адбываецца за кошт несупадзення сінтаксічнага члянення з метрычным.

Даводзіцца канстатаваць наяўнасць праблем і супярэчнасцей у класіфікацыі анжамбеманаў. Пра некаторыя з іх было сказана вышэй (у сувязі з непаўнатой французскай класіфікацыі). Традыцыйная класіфікацыя, прынятая беларускімі і расійскімі даследчыкамі [11, 133-135; 14, 250], выглядае наступным чынам:

а) радковы анжамбеман (канфлікт радковага і сінтаксічнага члянення);

б) строфны анжамбеман – «перанос не ў суседніх вершаваных радках, а ў суседніх строфах» [11, 134];

в) складовы перанос, калі канец радка разрывае слова.

Але гэта недасканалая класіфікацыя, бо, як справядліва адзначае А.І. Фядотаў, «яе віды адрозніваюцца па розных асновах (першыя два па элементах метрычнай кампазіцыі, трэці па элементах слоўнага расчлянення)» [14, 250-251]. Гэты даследчык прапануе наступную класіфікацыю пераносаў: «1) сінтактыка-радковы, 2) сінтактыка-строфны, 3) слоўна-радковы і 4) слоўна-строфны» [14, 251].

Той жа аўтар вылучае дзве мастакія функцыі пераносаў – «выразную» і «выяўленчую» [14, 255]. На жаль, А.І. Фядотаў даволі цьмяна і залішне метафарычна тлумачыць, што ён мае на ўвазе. Нам падаецца больш удалай наступная тэрміналогія: функцыя эмфатычнага вылучэння і функцыя лагічнага вылучэння. (Гэтую тэрміналогію нам падказала адно месца з К. Тараноўскага [13, 370], хаця ў такім выглядзе гэтыя тэрміны там не ўжываюцца.) Відавочна, такая тэрміналогія больш празрыстая: эмфаза – гэта такое вылучэнне адзінак маўлення, якое забяспечвае яго экспрэсіўнасць [16, 592] (суадносіцца з такімі паняццямі, як эмацыянальнасць, суб’ектыўнасць); лагічнае ж вылучэнне працуе на «разумовыя» сэнсавыя складнікі (суадносіцца з паняццямі рацыянальнасці і аб’ектыўнасці). Паглядзім, як гэта рэалізуецца на практыцы.



Я шапку яму шукаў

Уранку. // І цацкай цікавай

Быў мне кусок вушака,

Што бацька прыносіў,

з цвікамі… [5, 6]

(Нам прыйдзецца часам мяняць барадулінскую графіку – аб’ядноўваць радкі, каб зрабіць больш лёгкім для зроку ўспрыняцце анжамбеманаў; у такім разе месца падзелу рытмарада на розныя радкі будзем паказваць знакам //.) Працытаваны прыклад – урывак з першай часткі паэмы «Трыпціх» – «Бацьку». Увесь твор прасякнуты эмацыянальнай напружанасцю. Бясспрэчна, гэты анжамбеман мае чыста эмацыянальную матывацыю (няма ніякай патрэбы лагічна вылучаць слова ўранку) і дэманструе функцыю эмфатычнага вылучэння: каб стварыць інтанацыю ўсхваляванага маўлення. Тое ж самае бачым у наступным прыкладзе з другой часткі «Трыпціха» – «Куліна»:

Маці завуць Кулінай.

Я ўспамінаю, калі нам

Падчас блакады // Прыйшлося сядзець у лесе.

Я адышоўся ад маці

і не застаўся ледзьве. [5, 10]

Звернем увагу на цікавую рыфму: Кулінай – калі нам. У Р. Барадуліна анжамбеманы часта параджаюць незвычайныя рыфмы.

Крыху іншая мастацкая сутнасць анжамбеманаў, якія маюць функцыю лагічнага вылучэння:

Маўчы, ўсыпальня каралёў… // Вякі



Прыціхлі // Пад геральдыкай нямою.

Спытае нехта:

– Быў кароль які,

Калі пісаў паэт, –

Ojczyzno moja?.. [12, 66-67]

Тут можна абсалютна лагічна акрэсліць строгую рацыянальную матываванасць такога вылучэння: яна дыктуецца жаданнем паэта інтанацыйна падкрэсліць метафару, ідэйная сутнасць якой як нельга лепей ілюструе ідэйны змест верша – «ars longa», духоўныя здабыткі мастака перавышаюць веліч зямных уладароў. Сапраўды, «паэты нараджаюцца ў карчме, каб іх пасля аплаквалі саборы», – (пачатак гэтага верша).

Даследчыкі [11, 134; 14, 252] ў асобны пункт вылучаюць анжамбеман, пабудаваны наступным чынам: «…першы радок заканчваецца злучнікам або прыназоўнікам, а словы, да якіх яны адносяцца, пачынаюць наступны радок» [11, 134]. Абсалютна верна, што «гэта – адзін з найбольш рэзкіх рытмічных перабояў» [14, 252], а значыць – найбольш эфектны ў мастацкім плане. Але мы не можам пагадзіцца, што сюды трэба адносіць толькі анжамбеманы на злучнікі і прыназоўнікі. Па логіцы рэчаў, гаворка павінна ісці пра ўсе тыя выпадкі, калі радок заканчваецца службовай часцінай мовы. Справа ў тым, што ўся моц такога пераносу заключаецца ў граматычнай і фанетычнай сутнасці такіх слоў. У граматычным плане – службовыя часціны мовы ўжываюцца «толькі пры паўназначных словах, у спалучэнні з імі» [7, 526], а гэта значыць, што пры сінтаксічным пераносе ў вершы «разрываецца» асабліва моцная сувязь, што і стварае асабліва моцны эфект. У фанетычным плане – «яны звычайна не маюць уласнага націску і аб’ядноўваюцца ў адну акцэнталагічную адзінку з суседнім словам, выступаючы або як праклітыка… ці як энклітыка» [7, 526]. Не патрабуецца ніякіх каментарыяў, каб зразумець, што азначае для рытмікі верша разрыў паміж рытмарадамі акцэнталагічнай адзінкі і наколькі моцны гэты мастацкі прыём.

У наступным прыкладзе мы маем «злучнікавы» анжамбеман:

Восень галутай. // Лісце як госці.

Толькі трымалася // Вера б і

Не абляталі з рабіны мілосці

Слоў маіх верабі’і. [6, 297]

Зноў звяртае на сябе ўвагу рыфма, створаная анжамбеманам: вера б і – вераб’і.

Падобная сітуацыя і ў наступным вершы:

Чым Бог бліжэйшы да зямлі,

Тым Ён нябеснейшы…

І тут, відаць,

Прывычна дзіва здзейсніўшы,

Уборы, што з блакіту,

Лёгка скіне – і,

Нябачны, ўбачыцца

Сляпым і жабракам.

Як выдых, выйдзе

З ветрасценнай скініі,

За сынаў боль

Даруючы цвікам… [2, 288]

Перанос моцна вылучае парадаксальны вобраз: «[Бог], нябачны, убачыцца сляпым і жабракам», – а тым самым – узмацняе асноўную думку верша. Адзначым рыфму: скіне – і – скініі.

У наступным прыкладзе – анжамбеман не «на злучнік» і не «на прыназоўнік», а «на часціцу»:

1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка