Уплыў беларускай на іншыя (неславянскія) мовы




Дата канвертавання01.08.2017
Памер74.99 Kb.
Уплыў беларускай на іншыя (неславянскія) мовы

Неаднаразова мы казалі пра тое, што ў нашу мову патрапіла вялікая колькасць словаў з іншых моваў: лацінізмы і грэцызмы, германізмы, ідышызмы, галіцызмы, англіцызмы, паланізмы, русізмы… Адны з іх узбагацілі мову, іншыя носьбітамі мовы сёння разглядаюцца як збыткоўныя, непатрэбныя, як, напрыклад, здарылася з многімі русізмамі і некаторымі паланізмамі.

А ці наша мова выключна акцэптар? Ці яна таксама магла служыць крыніцай узбагачэння іншых моваў? Ці існуюць у прынцыпе беларусізмы?

Канечне ж, яны былі і ёсць. Уплыў беларускай мовы на сабе зведала, напрыклад, мова габрэяў, якія актыўна сяліліся на беларускіх землях, пачынаючы ўжо з ХІV стагоддзя. Яны вельмі хутка пераходзілі на простую мову (беларускую), часта паралельна ўжываючы беларускія словы са словамі з іўрыта і ідыша. Яўхім Карскі ў сваёй кнізе “Працы па беларускай і іншых славянскіх мовах” узгадвае знойдзены каля мястэчак Радашковічы і Смілавічы пергаментны рукапіс, пісаны цягам ХVIII стагоддзя на іўрыце, ідышы і па-беларуску, але габрэйскімі літарамі. У ім заўважны выразны беларускі элемент у назвах дрэваў, карэнняў, раслін, лекавых зёлак. Найбольшы беларускі ўплыў зведала мова ідыш: בולבעס [бУлбэс] 'бульба', בלינצעס / בלינטשעס [блІнцеc/блІнчэс] 'блінцы', זײדע [зЭйдэ] 'дзед', פּריפּעטשיק [прІпэчек] 'прыпечак', וועטשערע [вЭчерэ] 'вячэра', סאַזשלקע [сАжлке] 'сажалка' і інш. Нашы суфіксы –чык і –нік у іўрыце сталі словаўтваральнымі: бахур – бахурчык ‘хлопчык’, кібуц – кібуцнік, мілуімнік ‘рэзервіст’. Змітрок Бядуля прыводзіць такі вось прыклад беларуска-габрэйскага фальклору, дзе спалучаюцца адначасова і габрэйскія, і беларускія словы: "Ні добра рэйдэлэ (гаворыць), а добра мэйнэлэ (думае)". Зафіксаваны яшчэ і такія прыказкі: У яе хосаны завяліся (ад іўрыцкага сhatan ‘жаніх’); Па начах да яе бохеры ходзяць (ад іўрыцкага бохер - хлопец); Кум-гер на клецкi (прыйсці на пачастунак); Борахі адпраўляць. У другой палове XVIII – пачатку XIX, калі габрэі на Беларусі пачалі атрымліваць прозвішчы, шэраг з іх быў утвораны ад беларускіх словаў і ад назваў беларускіх населеных пунктаў: Швец, Ткач, Бондар, Каваль, Гарбар (той, хто вырабляў скуры), Глінер (вёска Глінь Мазырсакага павета), Ляльчук (Лельчыцы), Старобінскі (мястэчка Старобін), Чуднер (вёская Чудная Сенніцкага павета), Зарэцкі (вёска Зарэчча Магілёўскай губерні), Слуцкер, Мінскер Слуцкі, Мінскі і інш.

З пачатку XIV стагоддзя на тэрыторыі Беларусі пачынаюць з’яўляцца татары. Толькі пры Вітаўце іх прыбывае каля 40 000. Паколькі гэта пераважна мужчыны, яны абіраюць сабе ў жонкі беларусак, паступова самі абеларушваюцца, забываюцца на родную мову, але працягваюць быць мусульманамі. Свае святыя кнігі яны пачынаюць пісаць на простай (беларускай) мове, захаваўшы пры гэтым арабскія літары. Такім чынам з’яўляюцца так званыя Аль Кітабы – рэлігійныя кнігі, пісаныя па-беларуску арабскай вяззю. Па-беларуску, але арабскім пісьмом татары таксама ліставаліся паміж сабой, афармлялі тэстаменты, надмагільныя эпітафіі і г.д. Спецыялісты, якія вывучаюць гэтыя тэксты, сцвярджаюць, што мова іх была значна бліжэйшай да жывой беларускай мовы, чым старабеларуская (словы спрэчка, заранак, прысмакі, згода, гадаваць; фразеалагізмы як вокам мігнуць, шлюб браць; сінтаксічныя канструкцыі пайшоў на прароцкую душу, дзякаваць яму і інш). Вось фрагмент з адной з такіх кніг, пісаных арабскай вяззю, і яго транскрыпцыя кірылічнымі літарамі, узятая з працы Яўхіма Карскага:



Цёмна было, очы сьветласьці не відзелі. Куры не пелі, собакі не брэхалі, дошч ішоў, цёмна было, вецяр веяў. Разумеў, што судны дзень настаў.”

Дачыненні паміж беларусамі і балтамі трывалі праз усю нашую гісторыю і налічваюць больш за 1000 год. Існуе дастаткова папулярная гіпотэза пра тое, што сам беларускі этнас узнік на балцкім субстраце. Так знаны польскі лінгвіст Аляксандр Брукнер у сваіх даследаваннях канца ХІХ стагоддзя сцвярджае, што ў літоўскай мове фіксуецца каля 1000 беларусізмаў, сярод якіх bažnyčia ‘царква’, agur̃kas ‘агурок’, blogas ‘благі’, põpierius ‘папера’, kišenė ‘кішэня’, arbatà ‘гарбата’, naimitas ‘найміт’, klápčukas ‘хлопчык’, kvárbas ‘хвароба’, zbõnas ‘збан’, česnãkas ‘часнок’, blỹnas  ‘блін’ і іншыя. Як бачым, да беларусізмаў тут адносяцца таксама словы небеларускага паходжання, якія трапілі ў літоўскую мову хутчэй за ўсё праз пасярэдніцтва беларускай. Частка з гэтых словаў захавалася толькі ў дыялектах, а іншыя патрапілі ў літаратурную літоўскую мову.

Заданне

Паспрабуйце знайсці беларускую крыніцу наступных словаў з мовы ідыш:

[hойдун зех] – гойдацца

[порун зех] – поркацца

[hулен, hулянке] - гуляць, гулянка 

[hултай] - гультай 

[вэвэрке] - вавёрка 

[ізгар] - аджгір (ёрш)

[нэбэх] - нябога 

[іздекевен зех] - здзекавацца 

[ізhубэн] - згубiць 

[уйснішчен] - зьнiшчыць 

[татэ] – тата

[бобэ, бабэ] – баба

[зэйдэ] – дзед



З матэрыялаў выдання “Евреи в Турове: история местечка Мозырского Полесья” Леаніда Смілавіцкага.

Перад тым, каб паспрабаваць адказаць на гэта пытанне, адзначым, што запазычаннямі лічацца словы, шырока ўжывльныя і адаптаваныя мовай (фіксуюцца слоўнікамі). Існуюць яшчэ так званыя экзатызмы – гэта словы, што называюць нейкія спецыфічныя прадметы і паняткі, уласцівыя чужой мове: ежа, пітво, адзенне, абутак, адміністрацыйныя адзінкі, пасады і г.д. Гэтыя словы вы не знойдзеце ў слоўніках. Трэцяй катэгорыя іншамоўных словаў могуць быць так званыя ўкрапванні – неадаптаваныя мовай словы, якія сустракаюцца звычайна ў маўленні білінгвальнай асобы і ўжываюцца з нейкай стылістычнай ці сэнсавай мэтай. Напрыклад, майдан, што прыйшло з украінскай мовы.

укерка (сукария, конфета), цацанка (цаацуа, игрушка), блины (блинчес) и др. Суффиксы -чик и -цик придали словам уменьшительно-ласкательную форму – бахурчик (паренек), а суффикс -ник стал в иврите словообразовательным – кибуцник (член кибуца), милуимник (военнослужащий запаса, резервист), нудник (зануда) и т. д.[69]



хлопец. батька, гарбуз Катэгорыя так

, бульба, бурак, веска. лялька, шуфляда, хата, жито;
прилагательные: гонорливый, дробненький, лютый;
глаголы: завихаться;
наречия, местоимения, союзы, частицы, междометия: треба, трошки, абы, аж, нехай.
Правда, встречаются они чаще не в литературном языке, а в разговорном и языке художественной литературы.
Слоав кринка, криница тоже белорусские

В русский газетный язык из белорусского языка проникают:
   - названия предметов: «бульба, шильда, шуфляда, веска, лялька, жниво, хованка»;
   - прилагательные: «гонорливый, дробненький»;
   - глаголы: «завихаться, лыпать»;
   - отдельные наречия, местоимения, союзы, частицы,  междометия: «треба, трошки, абы, аж, нехай»;
   - иногда используются и белорусизмы, свойственные русскому  языку, но имеющие в нем ограниченное хождение: «Сколько тебе годов?», «Карман грошей».

Самые наглядные и естественные особенности русской речи жителей Беларуси – это белорусские лексические вкрапления, такие как бульба ‘картошка’, хата ‘дом’, жонка ‘жена’, грoшы ‘деньги’, бусел ‘аист’, крыница ‘родник, источник’, зничка ‘звезда (на небе)’, шильда ‘вывеска, табличка’, спадар ‘господин’, батьковщина ‘отечество’, сциплы ‘скромный’, гаротны ‘несчастный, горемычный’, шуфляда ‘выдвижной ящик стола или комода’ и т.п. 

Мы спалили однажды перфоратор. 

Жэстачайшэ

Из белорусского и\или украинского заимствованы: вензель, гусар, мазурка, мещанин, опека, отвага, повидло, позволить, полковник, пуля, пончик, рисовать, сбруя, колготки, робот. А в белорусский (украинский) эти слова пришли из польского. Часть этих слов в польский пришло из немецкого.... и т.д.
Из белорусского пришло слово полька.

 Среди них есть такие, которые являются названием жилья, предметов быта, одежды, средств передвижения (квартира, скарб, дратва, байка (ткань), бекеша, замша, кофта, карета, козлы); названием чинов, рода войск (полковник, устар. вахмистр, рекрут, гусар); обозначением действия (малевать, рисовать, тасовать, клянчить); названием животных, растений, пищевых продуктов (кролик, петрушка, каштан, барвинок - растение, булка, фрукт, миндаль, повидло) и др. Некоторые полонизмы пришли в русский язык через посредство украинского или белорусского языков (например, маевка, молчком, пан и др.). 



 Среди них есть такие, которые являются названием жилья, предметов быта, одежды, средств передвижения (квартира, скарб, дратва, байка (ткань), бекеша, замша, кофта, карета, козлы); названием чинов, рода войск (полковник, устар. вахмистр, рекрут, гусар); обозначением действия (малевать, рисовать, тасовать, клянчить); названием животных, растений, пищевых продуктов (кролик, петрушка, каштан, барвинок - растение, булка, фрукт, миндаль, повидло) и др. Некоторые полонизмы пришли в русский язык через посредство украинского или белорусского языков (например, маевка, молчком, пан и др.). 


База данных защищена авторским правом ©urok.shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка